ئۆزگور ئۆزەل: «کاتێک پەکەکە چەک دادەنێت، چۆن دەتوانین بڵێین نەخێر؟»
Rastinewsسەرۆکی گشتیی یەنی پارتی، ئۆزگور ئۆزەل، بەرگریی لە دەنگی «بەڵێ»یان کرد کە بۆ یاسای چوارچێوەی دانراو لە چوارچێوەی پرۆسەی چارەسەرکردندا دراوە. ئۆزەل لە وەڵامی ڕەخنەکاندا وتی: «ئێمە کە دەمانەوێت وڵات بەڕێوە ببەین، چۆن دەتوانین بڵێین ‹نەخێر› بۆ چەکدانانەوەی پەکەکە؟» و جەخت لەوەی کردەوە کە پشتگیرییان لە چەکدانانەوە بنەمایی و پرەنسیپییە. هەروەها ئاماژەی بەوە دا کە لایەنی دیموکراتیزەکردنی پرۆسەکە بەجێ هێڵراوە و وتی: «ئێمە ‹بەڵێ›مان گوت بۆ کۆتاییهاتنی تیرۆر و چەکدانانەوە، ئێستا خەباتی دیموکراتیزەکردن دەکەین.»
ئۆزگور ئۆزەل لەگەڵ ڕۆژنامەی Cumhuriyet قسەی کرد. ئۆزەل لەم چاوپێکەوتنەدا ڕەخنەکانی سەبارەت بە دەنگی «بەڵێ»یان بۆ یاسای چوارچێوەی ئەو پرۆسەیەی حکوومەت ناوی نابات «تورکیای بێ تیرۆر»، هەروەها چالاکییەکانی خێزانی شەهیدان و کۆنە جەنگاوەران بۆ مافە تایبەتییەکانیان، هێرشەکان بۆ سەر شارەوانییە جەهەپەکان، و ڕێکەوتنی مەکەی هەڵسەنگاند.
-ڕەخنە لەسەر ڕوانگەمان بۆ یاسای چوارچێوە هەبوو. چۆن هەڵدەسەنگێنیت؟
ڕوانگەی پارتەکەمان ڕوانگەیەکی بنەمایییە. ساڵانێکە داوامان دەکرد ئەم کێشەیە لە پەرلەمان چارەسەر بکرێت. ڕێکخراوێکی تیرۆریستی چەک دادەنێت. لەمەودوا وا دیارە ناکۆکی چەکداری نامێنێت. مەهەپە، کە گەورەترین بەرهەڵستکاری ئەم پرۆسەیەیە، وتی ئەمە دەستپێکە. ئێمە کە دەمانەوێت وڵات بەڕێوە ببەین، چۆن دەتوانین بڵێین «نەخێر» بۆ چەکدانانەوەی پەکەکە؟ لەبەر ئەوە دەبێت بە شێوەیەکی بنەمایی «بەڵێ» بڵێین. مێژوویانە ناکرێت لە بەرامبەر ئەم ئەگەرەدا ڕابوەستین. بێگومان ڕەخنەکان ڕاستن. بە گشتی ڕەخنەکان ئەوەیە کە لە کاتێکدا ئەوەندە خراپەمان لێکراوە و کردەوەی دژە دیموکراتیک هەیە، ئێمە «بەڵێ» دەڵێین.
هەموان «بەڵێ» دەڵێن بۆ کۆتاییهاتنی تیرۆر. بەڵام ئایا ئەم پرۆسەیە ڕاستگۆیانەیە؟ ئەوان دەڵێن «نەخێر». ئێمە وەک ئەوانەی بڕیارماندا وڵات بەڕێوە ببەین، دەبێت بە پرەنسیپەوە ڕەفتار بکەین نەک بە هەستەوە. ئەم کێشەیە لایەنی ئاسایشی، لایەنی دیموکراسی و لایەنی گەشەپێدانی هەیە. لە ڕووی گەشەپێدانەوە خاڵێکی گرنگیشە. پێمان وایە دەبێت هەنگاوەکانی دیموکراتیزەکردن بنرێن. بە بنەڕەت پێمان وایە ئەم بارودۆخە دەرفەتێکی گەشەپێدان دروست دەکات، چونکە دژی تیرۆر نزیکەی 2 تریلیۆن لیرەمان خەرج کردووە. لەبەر تیرۆریش شتێکی زۆرمان لەدەستداوە کە نەمانتوانی بەدەستی بهێنین. پارتێک کە دەڵێت «وڵات بەڕێوە دەبەین» پێویستە بە بۆچوونێکی زۆر فراوان تەماشا بکات. بەڵام بە پەرلەمانتارەکانمان وتوومانە سەیری هەستیارییەکانی پارێزگاکانی خۆیان بکەن، لەبەر ئەوە بەم شێوەیە بڕیاریان دا: 35 پەرلەمانتار «بەڵێ» و 54 پەرلەمانتار «نەخێر»یان دەنگدا.
- لەم بارودۆخە بێزار نیت؟
نەخێر، بێزار نیم. بەپێچەوانەوە، چاوەڕێی ژمارەیەکی لەم چەشنە دەکرد. پێش کۆبوونەوەی داخراوی گروپ بە هاوڕێیانم وت: «بۆچوونی 91 پەرلەمانتارەکەمان کۆبکەنەوە و بینووسنەوە.» پاشان کۆبوونەوە داخراوەکەمان کرد. بینیم کە پەرلەمانتارەکان بەگوێرەی ناوچەکانیان قسەی زۆر جیاوازیان هەیە. لەبەر ئەوە وتم: «هاوڕێیان، بەڵێنم بۆتان ئەوەیە کە بەبێ فەرمانی سەرکردایەتی و بەبێ بڕیاری زۆرەملێی گروپ کاردەکەین، هەموان بە ئاسوودەیی سیاسەت دەکەن و پێکەوە سیاسەت بەرهەم دەهێنین. با هەرکەسێک بەگوێرەی هەستیارییەکانی ناوچەکەی خۆی کار بکات.» لەبەر ئەوە لەم بارودۆخە دڵخۆشم. ئەنجامەکە بۆ سیاسەتی نوێی یەنی پارتی ئەنجامێکی گرنگە کە بە سەرکەوتوویی تێپەڕی. چونکە لەناو گروپیشدا هەموان دەڵێن «بڕیارە ڕاستمان دا.» ئەوانەی «بەڵێ»یان دا و ئەوانەی «نەخێر»یان دا هەردووکیان دەڵێن «خەڵکی ناوچەکە لێمان تێگەیشت.»
«ڕوونمان کردەوە: وتمان ‹ناچینە ئیمرالی› و نەچووین»
- لەناو کۆمەڵگادا ئەم بۆچوونە هەیە کە «یەنی پارتی ‹بەڵێ›ی گوتووە بۆ پرۆژەیەکی حکوومەت و ئاکەپە.» ئایا ئەمە بڕیارێکی سەربەخۆی ئێوەیە؟
بیرۆکەی کۆمیسیۆن لە سەرەتاوە بیرۆکەیەک بوو کە پشتگیریمان لێدەکرد. لە سیاسەتی نوێی یەنی پارتیدا، بە ڕاستی دەڵێین «ڕاستە» و بە هەڵەش دەڵێین «هەڵەیە». ئەمڕۆ چاکسازی سەبارەت بە چەکدانانەوە کارێکی ڕاستە و پێویستە بۆی «بەڵێ» بگوترێت. بەڵام ئەمە بەشی شەشەمی ڕاپۆرتی کۆمیسیۆنە. پێویستە خاوەندارێتی بەشی حەوتەمیش بکرێت. لەوێ باسی لابردنی سیستەمی سەرپەرشتیارانی حکوومی (کەیوم) هەیە، هەروەها چاکسازی سەبارەت بە یاساگەلی سەیرووسەمەرە کە هەڕەشە لە پیشەی ڕۆژنامەنووسی دەکەن. ئێمە «بەڵێ»مان دا بۆ کۆتاییهاتنی تیرۆر و چەکدانانەوە، خەباتی دیموکراتیزەکردنیش دەکەین. ئەگەر ئەوان دواتر لایان هەڵگرت و کاریان نەکرد، ئایا دەکرێت؟ بەڵێ دەکرێت. بەڵام دوایی ناڵێین «خۆزگە ‹بەڵێ›مان نەگوتایە، ئاکەپە خەڵەتاندمان.» لە یەکەم 150 ڕۆژی حکوومەتی نوێمان ئەو پاکێجی دیموکراتیزەکردنە جێبەجێ دەکەین و دەڵێین «جمهور خاڵی شەشەمی کرد، حەوتەم ماوەتەوە بۆ یەنی.» ئێمە بەرەو کارێک ناچین کە باوەڕمان پێی نییە. بەڵام ئێمەش ئەگەر لە حکوومەتدا بووینایە، هەوڵمان دەدا بۆ چەکدانانەوەی پەکەکە. ئەمەشم دەبینم: ئاکەپە لە کاتی ئەنجامدانی ئەم کارە چەندین حیسابی خۆی هەبوو، لەبەر ئەوە هەندێک جار پرۆسەکە وەستاو بوو. ئەوان چوونە ئیمرالی، ئێمە نەچووین. هەوڵیان دا بە «تاقیکردنەوەی پزیشکی دەکەین» چوونەکەیان بشارنەوە. هەندێک جار بە نهێنی و هەندێک جاریش بە شەرمەوە ڕەفتاریان کرد. ئێمە زۆر ڕوون بووین. وتمان «دەچینە ناو کۆمیسیۆن»، چووین. وتمان «ناچینە ئیمرالی»، نەچووین. «بەڵێ»مان دا بۆ ڕاپۆرتەکە. لە یاساکەشدا بە بنەمایی «بەڵێ»مان دا، بەڵام گوێمان لە نیگەرانییەکان گرت و گروپمان ئازاد کرد.
-باسی هەنگاوەکانی دیموکراتیزەکردنت کرد. دەتوانیت زیاتر ڕوونی بکەیتەوە؟ بۆ نموونە، پارتی دەم «هاوولاتیبوونی یەکسان» وەک هاتنە ناو دەستووری توخمە ئیتنیکییەکان دەبینێت، وەک پەروەردە بە زمانی دایک و لابردنی وشەی «تورک». کاتێک تۆ دەڵێیت «دیموکراتیزەکردن»، مەبەستت چییە؟
لە چوارچێوەی ئەو ڕاپۆرتەدا تێدەگەین کە بۆ کۆمیسیۆنمان پێشکەشکرد. لە بەرنامەی خۆماندا خوێندن بە زمانی دایک وەک مافێک هەیە. بەڵام لە سەرەتاوە دەڵێین ئەم کارە نابێت بگۆڕدرێت بۆ گۆڕانکارییەکی دەستووری. لە سەرەتادا هەموو پارتە سیاسییەکان ئەم ڕاڤانەیان کرد. من کێشەی هاوولاتیبوونی یەکسان تەنها بە ڕووی ئیتنیکی و مەزهەبییەوە تێناگەم، بەڵکو بە ڕووی یەکسانی ئابووری، یەکسانی دەرفەتەکان و دەستێوەردانی بەهێز و بەواتای دژی نایەکسانییە ئێستاش. ئەوانەی دەبێت باجی زیاتر بدەن تەنها 11 لە سەدی باجەکان دەدەن، بۆ نموونە پێویستە دەستێوەردان لەمە بکرێت. من بەم شێوەیە تێدەگەم کە لە میراتی خاوەن سامانە گەورەکاندا بەشی هەژاران هەبێت. بەهەمان شێوە هاوولاتیبوونی یەکسانێک تێدەگەم کە هەم کورد و هەم عەلەوی خۆیان سەر بەم دەوڵەتە هەست پێبکەن. جگە لە ڕووی ئیتنیکی و مەزهەبی، گفتوگۆکردنی لایەنی ئابووری و کۆمەڵایەتی هاوولاتیبوونی یەکسان بەگرنگترین شت دەزانم کە گەنجانی کورد پەیوەست بکات بەم دەوڵەتەوە. پێمان وایە هاوولاتیبوونی یەکسان دەبێتە دڵنیایی بۆ دەوڵەتی یەکگرتوو، تێگەیشتنێک لە دەوڵەت کە کەس لەدواوە جێناهێڵێت.
«دیموکراتیزەکردن لە ڕێگەی پەرلەمانەوە دەڕوات»
- سەرکردەی تیرۆریستی عەبدوڵڵا ئۆجەلان چەند وتەیەکی هەبوو کە بڵاوبوونەوە، هەروەها وتەی سەبارەت بە تۆ و وتەی «ڕێگەی دیموکراسی لە سیلیڤرییەوە نایەت، لە ئیمرالییەوە دێت.» چۆن ئەم وتانە شرۆڤە دەکەیت؟
تیمی ئیمرالی هیچ هەواڵێکی ئەم چاوپێکەوتنەیان پێنەدەین. لە لایەن دەوڵەتیشەوە هیچ شتێک نەهات. لە شوێنێکەوە هەندێک شت دەردەچن. ئێمە لە خاڵێکداین کە توانای مانیپولەکردنی زۆرە. تیمی ئیمرالی پێشتر سەردانی پارتەکانی دەکرد، ئەم جارە پاش چاوپێکەوتنی یەکی ئاگۆست سەردانی چەند پارتێکی کرد. داوای چاوپێکەوتنیان لە ئێمە نەکرد و بە منیان باس نەکرد. لەبەر ئەوە ئەم بابەتەم نەخستە بەرچاو. بەڵام بە گشتی من ڕێگەی دیموکراسی لە زیندانەوە یان لە شارەوە نابینم، بەڵکو لە پەرلەمانی تورکیاوە دەیبینم. ئەوە نییە کە لەم زیندانە نایەت و لەوێوە دێت، بەڵکو ئەگەر بمانەوێت کۆماریەکی دیموکراتیک بین، ڕێگەکە لە پەرلەمانی گەورەی نەتەوەیی تورکیاوە و لە سندوقی دەنگدانەوە دەڕوات.
«بارودۆخی سوکتاوی سەردەست»
- دوای ئەو دیمەنەی لە شارەوانی ئیتیمەسگووت و مەندەرێس دەرکەوت، ئایا جەهەپەی بەڕێوەبردنی بەتلانی وەک هاوبەشی هاوپەیمانیی جەمهوری دەبینیت؟
دەبینین ئەو هاوڕێیانەی لەوێ ماونەتەوە بوونەتە کۆمەکیار بۆ هاوپەیمانیی جەمهوری. بەڵام بوونیان چاوەڕوانی هاوپەیمانیی جەمهوریی نەهێنایە دی. دەیانویست جەهەپە وەک شووتی زبەشێک لەناوەڕاست بکەنە دوو بەش، بەڵام وەک وتمان تەنها دەستەکەی شووتی زبەشیان بەدەستەوە مایەوە. ئەمە بارودۆخی سوکتاوی سەردەستە کە لە شارەوانییەکاندا ڕوویداوە، دەرکەوت چی چییە. کاتێک ئەوەندە پشتگیرییەکی بەهێزی کۆمەڵایەتیمان بەدەستهێناوە، زۆر پێم ناخۆشە شیکاری ڕوانگەی بەڕێوەبەرایەتییە دانراوەکەی پارتێک بکەم کە بە زۆر لێمان سەندرایەوە.
بانگهێشتێک بۆ نۆمان کورتولموش سەبارەت بە خێزانی شەهیدان و کۆنە جەنگاوەران
- یەکێک لە گەرمترین بابەتەکانی ڕۆژەڤ کۆنە جەنگاوەرانن. ئەوان لە گوڤەن پارک دەرکران و دیمەنێکی زۆر خراپ دەرکەوت. لەم بارەیەوە چی دەڵێیت؟
گازییەکانی ئەم وڵاتە و خێزانی شەهیدان شایانی ئەمە نین. گوێ بە گازی و خێزانی شەهیدی وڵات نادرێت. سەبارەت بەو کەسانەی بەهۆی تیرۆرەوە سزایان وەرگرتووە، چەند ڕێکخستنێک دەکرێت. لە کاتی دانانی ئەم ڕێکخستنانەدا، ڕێکخستنێکی زۆر لاوازیان کرد کە چاوەڕوانییەکانی گازییەکان و خێزانی شەهیدان پڕناکاتەوە. لەبەر ئەوەی دەڵێن تیرۆر کۆتایی دێت، ئەو کۆمەڵگەیەی ئێستا هاوڕێیانی چالاکییان بۆ دەکەن نزیکەی 6 هەزار کەسە. ئەوانیش کەمتر لە کەمترین مووچە پارەیان پێدەدرێت. لە هیچ مافێک سوود وەرناگرن. هەرزانترین جۆری پرۆتێز بۆیان دەدرێت. لەبەر ئەوەی ئەرتەش ڕووی لە سەربازیی پیشەیی کردووە، لەناو ئەو بودجە گەورانەدا داواکارییەکانیان هیچ نین. بەڵام ئەوەیان نەکرد. گەورەترین کۆسپ بۆ ئەوەی ئەو ڕێکخستنانەی بە هیوای کۆتایی هێنان بە تیرۆر کراون پشتیوانی کۆمەڵگا بەدەست بهێنن، ئەو دیمەنانەیە کە لەوێ دەردەکەوێت. هەر هەنگاوێک بێ چارەسەرکردنی کێشەی ئەو کەسانەی لە شەڕی دژی تیرۆردا دەست و پێیان لەدەستداوە، لە وجدانی کۆمەڵگادا پشتیوانی لەم پرۆسەیە کەمتر دەکاتەوە. بانگهێشتێک بۆ نۆمان قورتولموش دەکەم. پێویستە پەرلەمانی گازی گوێ لە دەنگی گازییەکان بگرێت. پێویستە بانگهێشتی کۆبوونەوەیەکی نائاسایی پەرلەمان بکات. دەکرێت گفتوگۆی گشتی بکرێتەوە، کۆمیسیۆنی پەیوەندیدار کار بکات. چەند پێشنیاری یاسایی لەبەردەستدایە. ئێمە چەندین جار پێشنیاری یاسامان پێشکەش کردووە. سەرۆکی پەرلەمان بە کەسایەتییە بێلایەنەکەی دەبێت ئەم هەنگاوە هەڵبگرێت.
- ڕێکەوتنی مەکە لە ڕووی سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوەشەوە گرنگە. وەک پێکهاتەیەکی هەرێمی دەردەکەوێت. لەلایەکی دیکەشەوە وەک دووركەوتنەوە لە ڕۆژئاوا دەردەکەوێت. ئێوە چۆن هەڵسەنگاندنی دەکەن؟ بانگەوازتان بۆ ڕۆژئاوا هەبوو کە دەگوت «ئێمە بەتەنیا مەهێڵنەوە». وەڵامی ئەم بانگەوازە هاتووە؟
ئێمە بانگەوازێک بۆ ڕۆژئاوا ناکەین بۆ خۆمان. بانگەواز دەکەین بۆ ئەوەی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ تورکیا تەندروست بێت. لەگەڵ دراوسێیەکی ناپارێزراو لە دیموکراسی، سەقامگیری و سەقامگیرییەکی بەردەوام دروست نابێت. پێویستە تورکیا بانگهێشت بکرێت بۆ زەمینی دیموکراتیک، پێویستە هاوپەیمانیێتی بنەمایی دروست بکرێت. وەک مێرکڵ کارکردن، وەک «یۆرۆ وەربگرە، سووریایی ڕابگرە»، هاوپەیمانیێتییەکی ڕاست نییە. «تۆ دەسەڵاتی خۆت بەردەوام بکە، من چاو لە پەرەسەندنە دژە دیموکراتییەکانی تورکیا دەپۆشم» هاوپەیمانیێتییەکی بنەمایی نییە. تورکیایان خستە پلەیەکی خوارتر لە خۆیدا. ئایا ئێوە بیستووتانە ڕۆژئاوا ڕەخنە لە مافی مرۆڤ لە میسر و لیبیا بگرێت؟ ئەوان لە پلەیەکی جیاواندان. تورکیا پێشتر لە پلەیەک بوو کە ڕەخنەی لێ دەگیرا، بەڵام بەشێک بوو لە هاوپەیمانیێتی ڕۆژئاوا. ئێستا تورکیا لەگەڵ تۆم بارک وەک بەشێک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەماشا دەکرێت. ئەورووپاش ئێمە وەک هەرێمێکی بەربەست بۆ ڕێگریکردن لە کۆچ دەبینێت. کێشەی سەرەکی ئەوەیە. جیهان پێشتر شەڕی نوێنەرایەتی لەگەڵ ڕێکخراوەکان دەکرد. ئێستا ڕێکخراوەکان دەخەنە ناو وڵاتانەوە، ئەوەی لێرە بەسەرمان دێت جیاواز نییە، لە هەرێمەکاندا تیم دروست دەکەن. تورکیایان لەگەڵ پاکستان و عەرەبستانی سعوودی کردووە بە تیمێک. لەسەریشیان ئەو ڕێکەوتنەیان کردووە کە باستان کرد. ڕێکەوتنێکی تەنها یەک لاپەڕەیی، لایەنەکانیش دەڵێن «پێویست ناکات لە پەرلەمان بترازێت». لە خوارەوەشیدا نووسیویانە «هەر هێرشێک بکرێتە سەر عەرەبستانی سعوودی، وەک هێرشکردنە سەر تورکیا دادەنرێت». مەحاڵە ڕێکەوتنێکی وا بێ تێپەڕینی پەرلەمان بچێتە جێبەجێکردن. ئەمە ڕێکەوتنێکە بەگوێرەی حەزی ترامپ و لە چوارچێوەی بارک دروستکراوە، کە سیاسەتی دامەزراوەیی و پەرلەمان لادەدات. لە ڕووی ئاسایشی تورکیاشەوە مەترسی تێدایە. ئێمە وڵاتێک نین کە بەگوێرەی حەزی ترامپ لەگەڵ عەرەبستانی سعوودی و پاکستان ڕێکەوتنی «هەرکەسێک پێیەک لە برام دا، من هەزار پێی لێ دەدەم» بکەین