باشووری کوردستان لە کاتی دووربوونەوەی هاوپەیمانیدا: تاکە دەستکەوتی کورد لە ناو گەمارۆدایە

Rastinews — هاوپەیمانیی سەرکردایەتیکراو لەلایەن ئەمەریکاوە، دوای دوو ڕۆژ خۆی لە عێراق ڕادەکێشێت. هەرێمی فیدرالی کوردستان کە زیاتر لە هەزار هێرشی مووشەک و فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی وەرگرتووە و لە هەموو لایەکەوە بێ دەستنیشانی دەوردراوە، تاکە دەستکەوتی سیاسیی کوردەکانە لە هەر چوار پارچەی کوردستاندا. داهاتووی ئەم دەستکەوتە تەنها کێشەی هەولێر نییە، بەڵکو کێشەی هەموو کوردەکانە.

30ی ئەیلوول (سێپتەمبەر) بۆ عێراق ڕۆژێکی ڕۆژژمێرییە. بەڵام بۆ هەرێمی کوردستان ئاستانەیەکی گرنگە.

ئەرکی سەربازیی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتیی سەرکردایەتیکراو لەلایەن ئەمەریکاوە لە عێراق، ڕۆژی چوارشەممە کۆتایی پێدێت و دووربوونەوەی پاشماوەی یەکەکان تەواو دەبێت. لە هەمان کاتدا، وەزارەتی پێشمەرگەی هەرێمی کوردستان ڕایگەیاند کە جێهێشتنی هەرێم لەلایەن ئەمەریکاوە بەبێ هیچ سیستەمێکی بەرگریی ئاسمانی، هۆکاری نیگەرانییە. سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان مەسرور بارزانیش ئاماژەی بەو هەڕەشە ئاسایشییە کرد کە هەرێم تووشی دەبێت.

بەگوێرەی زانیارییەکانی وەزارەتی پێشمەرگە، هەرێمی فیدرالی کوردستان لە کۆتایی شوباتەوە (فێوریێ) کە شەڕی ئەمەریکا و ئێران دەستیپێکرد، بووەتە ئامانجی زیاتر لە هەزار هێرشی مووشەک و فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان. بنکە وزەییەکان، شوێنە شارستانییەکان، مەوقیعەکانی پێشمەرگە و ئۆردووگای کۆچبەرە ڕۆژهەڵاتییە کوردەکانی ناڕازی لێدراون. دوایین هێرش، بەیانی ئەمڕۆ لە کۆیە ڕوویدا.

ساڵی 2014ی کە بارزانی بیرخستەوە

مەسعود بارزانی، سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان، لە وتووێژێکیدا لەگەڵ کەناڵی «ئەلشەرقیە»ی عێراقی ڕایگەیاند کە هیچ دڵنیاییەک نییە لەوەی داعش دوای دووربوونەوەی هاوپەیمانی جارێکی دیکە دەرنەکەوێت. بارزانی ئاماژەی بە دووربوونەوەی ئەمەریکا لە ساڵی 2011 و بۆشاییی ئاسایشییەی دوای ئەوە دروستبوو کرد؛ هەروەها گوتی لە ساڵی 2014دا حکوومەتی عێراق ناچار بوو داوای یارمەتی لە ئەمەریکا، ئەوروپا و ناتۆ بکات.

لە ساڵی 2014دا مووسڵ لە چەند ڕۆژێکدا کەوتە دەست داعش و یەکەکانی ئاردووی عێراق پەرتەوازە بوون. لە شەنگال، جینۆسایدێک لە دژی کوردە ئێزدییەکان ڕوویدا. لەو ڕۆژانەدا کە داعش ئاراستەی هەرێمی کوردستانی کردبوو، هێزی سەرەکی کە لە جبهەکاندا دەیجەنگا پێشمەرگە بوو.

ئێستا دووبارە هەواڵی داعش لە عێراقەوە دێت. دەزگای دژە تیرۆری عێراق ڕایگەیاند کە چەند ڕۆژێک پێش دووربوونەوەی هاوپەیمانی، دوو ئەندامی داعش لە کەرکووک کوژراون.

لە پشت ئەو نیگەرانییەی مەسعود بارزانی ئاماژەی پێدا، ئەو ڕووداوانەیە کە لە ساڵی 2014دا ڕوویاندا.

پێشمەرگە یەکگرتەوە، بەڵام گفتوگۆ کۆتایی نەهات

لە 21ی ئەیلوول (سێپتەمبەر) بە فەرمی ڕاگەیەندرا کە یەکەی 80ی سەر بە پارتی دیموکرات و یەکەی 70ی سەر بە یەکێتیی نیشتمانی، لە ژێر سایەی وەزارەتی پێشمەرگەدا یەکگرتوونەتەوە. کۆکردنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە کە ساڵانێکی زۆرە بەگوێرەی پێکهاتەی پارتەکان دابەشبوون، لە ژێر یەک سایەدا، هەنگاوێکی گرنگە.

بەڵام ئۆپۆزسیۆن پێیوایە گۆڕانکاری لە ناو و پێکهاتەی ڕێکخراوەییدا، بە شێوەیەکی کرداری زنجیرەی فەرماندەیی پارتەکان لاناداتەوە. بۆیە چۆنیەتی کارکردنی ئەم یەکگرتنە لە مەیداندا، لە ماوەی داهاتوودا دەردەکەوێت.

تۆم باراک، نوێنەری تایبەتی ئەمەریکا بۆ عێراق و سووریا، ئەم یەکگرتنەی بە «شتێکی نایاب بۆ هەمووان» وەسفکرد. دوای ئەوە ئەم بۆچوونە بڵاوبووەوە کە باراک داوای ئەوەی کردووە پێشمەرگە بچێتە ناو ئاردووی عێراقەوە.

لە قسەکانی باراکدا وردەکارییەکی دیکەش هەیە. کاتێک باس لە یەکگرتنی پێشمەرگە دەکات، تێکەڵبوونی هێزەکانی سوریای دیموکرات بە دیمەشقەوە وەک نموونە دەهێنێتەوە و جەخت لەوە دەکاتەوە کە لە دەوڵەتێکی خاوەن سەروەریدا، پێویستە تەنها یەک پێکهاتەی سەربازی هەبێت.

ئەم پرسیارە هەر لێرەدا سەرهەڵدەدات: داهاتووی پێشمەرگە بەپێی چ مۆدێلێک لێک دەدرێتەوە؟

نموونەی ڕۆژئاوا لەبەرچاوە

ئەو پێکهاتەیەی لە ماوەی زیاتر لە دە ساڵدا لە ڕۆژئاوا دامەزرا، لە 25ی ئاب (ئۆگست) بە ڕاگەیاندنی هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی سوریای دیموکرات و خۆسەپاندنی خودموختار، بە دیمەشقەوە گرێدرا. دەرەنجامی ئەو دەستکەوتانەی بە خوێنی گەنجانی کورد بەدەستهاتبوون، ئاشکرایە.

بێگومان، دۆخی یاساییی پێشمەرگە و هێزەکانی سوریای دیموکرات وەک یەک نییە.

دەستووری عێراق لە ساڵی 2005دا هەرێمی کوردستانی بە هەرێمێکی فیدرالی ناساند. مافی هەبوونی هێزە ئاسایشییەکانی خۆی بۆ هەرێمیش لە ژێر دڵنیاییی دەستووریدایە.

بەڵام ئەو پرۆسەیەی لە ڕۆژئاوا ڕوویدا، جارێکی دیکە نیشانیدا کاتێک هاوسەنگیی نێودەوڵەتییەکان دەگۆڕدرێن، ڕێژەی هێز لە مەیداندا چەند دەتوانێت بڕیاردەر بێت.

لەبەر ئەوە، پاراستنی پێکهاتەی فەرماندەیی، چەک و دۆخی دەستووریی پێشمەرگە تەنها بابەتێکی سەربازی نییە. بەڵکو ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە دۆخی فیدراڵیی هەرێمی کوردستانەوە هەیە.

چەمبەرەی دەوروبەری باشووری کوردستان

دۆخی دەوروبەری باشووری کوردستان ئاسوودە نییە.

ئاگری شەڕی نێوان ئەمەریکا و ئێران مانگانێکە بەسەر سنووردا دەبوورێت. لە سووریا هێشتا ڕوون نییە دەسەڵاتی نوێ لە کوێدا جێگیر دەبێت؛ خانەکانی داعشیش بە تەواوی نەبڕاون. بەغداش هێشتا نەیتوانیوە کێشەی خستنە ژێر چاودێریی دەوڵەتی گرووپە چەکدارەکان چارەسەر بکات.

ئەو ڕۆژژمێرە چەکدانەوەیەی سەرۆک وەزیرانی عێراق، Ali ez-Zeydi، لە سەرەتادا وەک 30ی ئەیلوول ڕایگەیاندبوو، دوای ناڕەزایەتیی گرووپە چەکدارەکان، یەکەم جار بۆ ئاگربەستێکی 90 ڕۆژە و پاشان بۆ پرۆسەیەکی درێژخایەنتر گۆڕا کە پشتی بە تەسلیمکردنی چەک بە قۆناغە.

لە تورکیاش پرۆسەیەک بەردەوامە کە ناوی لێنراوە «تورکیای بێ تیرۆر». چۆنیەتیی شێوەگرتنی سیاسەتی ئەنقەرە بەرامبەر بە کوردەکانی عێراق و سووریا لەم قۆناغی نوێیەدا، بۆ باشووری کوردستان ڕاستەوخۆ گرنگە.

لە بواری ئابووریشدا ژمارە نوێیەکان دەخرێنە ڕوو. قەیرانی تەنگاوی هورمز، ڕێگای بارهەڵگرەکان و هێڵی بۆرییەکانی گواستنەوەی نەوتی عێراق بەرەو بانیاس، بەناوی سووریادا، دووبارە خستەوە بەر باس. هێڵە نوێیەکانی بەغدا کاریان لەسەر دەکات، لە دوورماوەدا دەتوانن کاریگەریان لەسەر جێگای هەرێمی کوردستان لە بواری گواستنەوەی نەوتدا هەبێت.

کێشەی مووچەش لایەنێکی دیکەی ئەو نایەکسانییەیە کە پێشمەرگە ساڵانێکە تووشی دەبێت. بەگوێرەی ئەو ژمارانەی شۆرش ئیسماعیل، وەزیری پێشمەرگە، پێشکەشی کردوون، سەربازێکی عێراقی ئەمڕۆ نزیکەی دوو هێندەی پێشمەرگەیەک مووچە وەردەگرێت.

شەڕی بۆچوونیش هەیە

لەگەڵ فشاری سەربازی و ئابووریدا، زمانێکی دیکەش کە ئامانجی هەرێمی کوردستان دەکات، ڕۆژ لەدوای ڕۆژ زیاتر دەردەکەوێت.

ماڵپەڕی The Cradle، کە بنکەی سەرەکی لە لوبنانە، لە بابەتێکدا سەبارەت بە دووربوونەوەی هاوپەیمانی، هەرێمی کوردستانی بە بوارێکی چالاکیی CIA و مۆساد وەسفکرد.

ئەم شێوازە ڕۆژنامەگەرییە، ئەو دیسکۆرسە خۆراک دەدات کە باشووری کوردستان لە ناوچەکەدا بە تەنها دەهێڵێتەوە.

شتی زۆر هەیە بۆ ڕەخنە

چاوپۆشیکردن لە کێشە ناوخۆییەکانی هەرێمی کوردستان هیچ مانایەکی نییە. دووبەرەکیی نێوان پارتی دیموکرات و یەکێتیی نیشتمانی کە ساڵانێکە بەردەوامە، کێشە ئابوورییەکان، تۆمەتی گەندەڵی و قەیرانی مووچە، هەموو لەبەرچاون.

بەڵام ڕاستییەکی دیکەش هەیە.

لە ناو هەر چوار پارچەی کوردستاندا، تاکە شوێنێک کە بە فەرمی ئاڵای کوردی تێیدا هەڵدەفڕێت، کوردی زمانی فەرمییە، کورد پەرلەمانی خۆی هەڵدەبژێرێت، حکوومەتی خۆی پێکدەهێنێت و خاوەن دۆخی دەستووریشە، هەرێمی فیدرالی کوردستانە.

ئەم پێکهاتەیە بە یەک ڕۆژ سەرهەڵنەدا.

لە خەبات و تێکۆشانی مستەفا بارزانییەوە کە لە ساڵی 1946دا لە کۆماری کوردستانی مەهاباد بوو بە جێنەرال، هەتا شۆڕشی ئەیلوول کە لە ساڵی 1961 دەستیپێکرد، لە ڕێکەوتننامەی ئۆتۆنۆمیی 11ی ئازاری 1970ەوە هەتا ئەنفال و هەڵەبجە، لە ناو مێژوویەکی قورسدا دەرچووە.

دوای ڕاپەڕینی ساڵی 1991 و دووربوونەوەی بەغدا لە هەرێمەکە، کورد بە شێوەیەکی کرداری دەستیکرد بە بەڕێوەبردنی خۆی. لە 19ی ئایاری 1992دا یەکەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەنجامدرا و حکوومەتی هەرێمی کوردستان دامەزرا.

دەستووری عێراقی ساڵی 2005 ئەم پێکهاتەیەی بە هەرێمێکی فیدرالی ناساند.

لە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کە لە 25ی ئەیلوولی 2017دا ئەنجامدرا، زیاتر لە 92 لەسەدی دەنگدەران وتیان «بەڵێ». ڕیفراندۆمەکە بە دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ کۆتایی نەهات. دوای ئەوە، ئەوەی لە کەرکووک ڕوویدا، لەلایەن کوردەوە زیانێکی قورسی سیاسی و سەربازی بوو. بەڵام ئەو ویستە کە لە سندووقی دەنگدانەوە دەرکەوت، چووە ناو مێژوو.

نۆیەمین ساڵیادی ئەو ڕیفراندۆمە تەنها سێ ڕۆژ لەمەوبەر بوو.

چاو دەبێت لەسەر باشووری کوردستان بێت

دوای 30ی ئەیلوول، بابەتەکە تەنها جێهێشتنی عێراق نابێت لەلایەن سەربازانی ئەمەریکاوە. بابەتی سەرەکی ئەوەیە کە هاوپەیمانی چ هاوسەنگییەکی هێزی بەجێهێشتووە.

باشووری کوردستان پەرلەمانی هەیە، حکوومەتی هەیە، پێشمەرگەی هەیە و دۆخێکی فیدراڵیی هەیە کە بە دەستووری عێراقی 2005 ناسراوە. هیچکام لەمانە دیاری بە کورد نەدراون. لە دوای مێژوویەکی قورسدا، لە مەهاباد هەتا شۆڕشی ئەیلوول، لە ئەنفال هەتا ڕاپەڕینی 1991، بەدەستهاتوون.

بێگومان بەڕێوەبردنی ئەم پێکهاتەیە دەکرێت ڕەخنەی لێبگیرێت. پارتی دیموکرات دەکرێت ڕەخنەی لێبگیرێت، یەکێتیی نیشتمانیش دەکرێت ڕەخنەی لێبگیرێت، سیاسەتەکانی حکوومەت و ئەوەی بۆچی پێشمەرگە ساڵانێکی زۆرە بە دوو هێزی جیاجیای پارتی هێشتراوەتەوە، دەکرێت پرسیاری لێبکرێت. هیچکام لەمانە نرخی دەستکەوتە سیاسی و دەستوورییەکانی هەرێمی کوردستان لاناداتەوە.

پرسیارێک کە ئەمڕۆ پێویستە بکرێت، جیاوازە:

دوای دووربوونەوەی هاوپەیمانی، کێ پاراستنی ئەم دەستکەوتە دابین دەکات و باشووری کوردستان لە داهاتوو، لە دانوستانی ناوچەییدا، لە کوێ ڕادەوەستێت؟

لەبەر ئەوە، 30ی ئەیلوول لە ڕۆژژمێری بەغدادا ڕۆژێکی ئاسایی نییە.

لەلایەن کوردەوە، دەستپێکی قۆناغێکی نوێیە.