Şahap Eraslan: ڕەگەزپەرستی و بارە نەبینراوەکانی - بەشی 2

Rastinews — نۆرم پێویست ناکات خۆی ڕوون بکاتەوە 

بۆ تێگەیشتن لە شێوە نەبینراوەکانی ڕەگەزپەرستی، پێویستە سەرنج بدرێتە بابەتی نۆرمیش. لە تورکیا، سوننی بوون، تورک بوون و بە تورکی قسەکردن ماوەیەکی زۆر وەک نۆرمێکی زۆر بەهێز جێگیر بووە، ئەوەندە بەهێز کە ئەم دۆخە زۆرجار تەنانەت وەک ناسنامەش نابینرێت. نۆرم پێویست ناکات ناوی خۆی بنێت. ئەوەی ناوی لێدەنرێت، بە زۆری ئەوەیە کە لە نۆرم لادەدات. قسەکردن بە تورکی پێویستی بە ڕوونکردنەوە نییە، بەڵام قسەکردن بە کوردی ڕوونکردنەوەی دەوێت. سوننی بوون پێویستی بە ڕوونکردنەوە نییە، بەڵام عەلەوی بوون ڕوونکردنەوەی دەوێت. لە هەندێک ژینگەدا پرسیاری «بۆچی ڕۆژوو ناگریت؟» وەک شتێکی سروشتی وەردەگیرێت، بەڵام پرسیاری «بۆچی ڕۆژوو دەگریت؟» سەیر و تەنانەت هەندێک جار وەک هێرشێک لێک دەدرێتەوە. لە شوێنێک کە پرسیاری «بۆچی نوێژ ناکەیت؟» شتێکی ئاسایی دادەنرێت، پرسیاری «بۆچی نوێژ دەکەیت؟» ئەو ئاساییەی نییە. نۆرم تەواو ئەمەیە: ئەوەی پێویست ناکات خۆی ڕوون بکاتەوە. لەبەر ئەوە تایبەتمەندیی نۆرم زۆرجار وەک تایبەتمەندی هەست پێ ناکرێت. مرۆڤ ئەمە بەم شێوەیە ناژی کە بڵێت «من سوودێکم هەیە»، بەڵکو دەڵێت «ژیان هەر ئاوایە». کاتێک دوو کەس لە دۆلمۆشێکدا بە کوردی قسە دەکەن، کەسی سێیەم دەتوانێت بڵێت «من ئازار دەبینم». لەکاتێکدا قسەکردنی ئەو دووانە ئاراستەی ئەو کەسە نییە. نە جنێوی پێدراوە و نە دەستێوەردانی بواریی کراوە. بەڵام تەنانەت بوونی زمانێکی تر لە بواری گشتیدا دەتوانێت لەلای ئەو هەستی پێشێلکردنێک دروست بکات. کاتێک خۆی بە دەنگی بەرز بە تورکی قسە دەکات، ئەمە وەک دەنگی سروشتیی بواری گشتی دەبینێت، بەڵام کاتێک کوردی دەبیستێت، هەست دەکات ڕێکخستنی بواری گشتی تێکچووە. لێرەدا نۆرم و تایبەتمەندی تێکەڵ دەبن: دەستپێکردن بە دیتنی بوونی خۆت وەک سروشتی، و بوونی ئەوی تر وەک زیادە. 

لە سالانی نەوەدەکاندا لە یالییەکاندا لە جەژنەکاندا هەموو کەسێک ئاڵای هەڵدەواسی. کاتێک ئێمە ئاڵامان هەڵنەدەواسی، پرسیار دەکرا «بۆچی ئێوە ئاڵا هەڵناواسن؟» خودی پرسیارەکە زۆر شت ڕوون دەکاتەوە. ئەوەی ئاڵای هەڵواسیوە پێویست ناکات ڕوون بکاتەوە بۆچی هەڵیواسیوە، بەڵام ئەوەی هەڵینەواسیوە پێویستە ڕوون بکاتەوە بۆچی هەڵینەواسیوە. کاتێک ڕەفتارێک دەبێتە نۆرم، تەنانەت بەشدارنەبوون تێیدا دەتوانێت گومان دروست بکات. 

ڕەگەزپەرستیی ستراکچەرال و تایبەتمەندی نەبینراو 

لە ئەڵمانیا، کەسێک کە نازناوێکی تورکی هەیە و لە کاتی گەڕان بەدوای خانوو یان کاردا تووشی جیاکاری دەبێت، دەتوانێت نموونەیەک بێت بۆ ڕەگەزپەرستیی ستراکچەرال. لە دۆخێکدا کە دوو کەس تایبەتمەندیی هاوشێوەیان هەبێت، هەڵبژاردنی سیستماتیکیی ئەو کەسەی کە وەک ئەڵمانی سەیر دەکرێت، تەنها کێشەی ئەو کەسە نییە کە ڕەتکراوەتەوە. ئەو کەسەی هەڵدەبژێردرێت، لە ژیانی ڕۆژانەیدا دەتوانێت زۆر ئارەزوومەند و بەرگەگر بێت. دەتوانێت بەشداری خۆپیشاندانە دژە ڕەگەزپەرستییەکان بکات. تەنانەت دەتوانێت بەرزترین دەنگ بۆ سلۆگان بەکار بهێنێت. بەڵام ئەگەر هەرگیز بیر لە بوونی ئەو سوودەی کە پێی دراوە نەکاتەوە و تەنها وەک ئەنجامی سروشتیی سەرکەوتنی خۆی دابنێت، دەتوانێت بەشداری بکات لە نەبینراکردنی نایەکسانیی ستراکچەرال. چونکە بۆ بەردەوامبوونی ڕەگەزپەرستیی ستراکچەرال، پێویست ناکات هەموو کەسێک بە ئاگایی ڕەگەزپەرست بێت. سیستەم زۆرجار لە ڕێگەی بەشداریی بێدەنگ و تەنانەت بێئاگایانەی مرۆڤە ئاساییەکانەوە کاردەکات. 

یەکێک لە کاریگەرترین ڕێگاکانی شاردنەوەی ڕەگەزپەرستی، بەردەوامبوونە لە سەیرکردنی ڕەگەزپەرستیی کەسانی تر. کاتێک لە ئەمریکا هێرشێکی ڕەگەزپەرستانە دژی ڕەشپێستەکان ڕوودەدات، تووڕەبوون ئاسانە. کاتێک لە ئەڵمانیا تورکێک تووشی جیاکاری دەبێت، ئاشکراکردنی ڕەگەزپەرستیی ئەڵمانیش ئاسانە. زۆربەی خەڵکیش دوودڵ نابن لە مەحکومکردنی هێرشێک دژی موسوڵمانێک لە ئەوروپا. بێگومان دەبێت لە بەرامبەر هەموو ئەمانە ڕاگرت. کێشەکە ڕاگرتن نییە. کێشەکە ئەوەیە کە ڕەگەزپەرستی تەنها وەک خراپەیەکی کەسانی تر بناسرێت. چونکە مرۆڤ بە ڕاگرتن لە بەرامبەر ڕەگەزپەرستیی کەسانی تر، لە هەمان کاتدا وێنەیەک لەسەر خۆی دروست دەکات: «بڕوانن، من دژی ڕەگەزپەرستیم، کەواتە ناتوانم ڕەگەزپەرست بم.» بەڵام تاقیکردنەوەی ڕاستەقینە لەوێدا دەست پێدەکات کە ڕەگەزپەرستی سوود بۆ گروپی خۆمان دابین دەکات. 

قوربانیێتیی ستراکچەرال و فاعیلیێتیی ڕۆژانە هاوئاست نین 

لێرەدا پێویستە جیاوازییەکی ڕوون بکرێت: ڕەگەزپەرستیی ستراکچەرال و ڕەگەزپەرستیی سەرهەڵدەر لە پەیوەندییە ڕۆژانەکاندا یەک شت نین. 

ئەگەر بگوترێت عەلەوی و کورد لە تورکیا تەنها بە شێوەیەکی مێژوویی قوربانی کراون، ئەمە ناتەواوە. ئەم قوربانیێتییە شتێکی ڕابردوو نییە. عەلەوی و کورد ئەمڕۆش لە ئاستی ستراکچەرالدا تووشی چەوسانەوە، جیاکاری، بێبەهاکردن، جنێو، نەبینراکردن و نایەکسانی دەبن. لەبەر ئەوە پێویستە بە ڕوونی قبووڵ بکرێت کە ئەوان نەک تەنها لە ڕابردوودا، بەڵکو ئەمڕۆش دەتوانن قوربانیی ڕەگەزپەرستی و جیاکاریی ستراکچەرال بن. ئەمە ئاستێکی جیاواز و بنەڕەتییە. 

ئەگەر کوردێک لەبەر کورد بوونی چەوسێنرێتەوە، ئەگەر عەلەویەک لەبەر عەلەوی بوونی بێبەها بکرێت، جنێوی پێبدرێت یان لە ڕووی هاوولاتیبوونی یەکسانەوە بخرێتە دۆخێکی کەمتر، ئەوا لێرەدا قوربانیێتیێکی ستراکچەرال هەیە. پێویست ناکات ئەم قوربانیێتییە هەموو جارێک لەسەرنوێ بخرێتە بەردەم گفتوگۆوە. بەڵام تەواو لێرەدا پێویستە ئاستی دووەم تێکەڵ نەکرێت. ئەوەی مرۆڤێک قوربانیی ڕەگەزپەرستیی ستراکچەرال بێت، ماناى ئەوە نییە کە بە شێوەیەکی خۆکار لە پەیوەندییە ڕۆژانەکانیدا بێتاوانە. کوردێک دەتوانێت لەبەر کورد بوونی تووشی جیاکاریی ستراکچەرال بێت، بەڵام کاتێک زمانێکی ڕەگەزپەرستانە بەرامبەر گروپێکی ئیتنیکیی تر بەکاردەهێنێت، لەو پەیوەندییە دیارییەدا دەتوانێت فاعیلی ڕەگەزپەرستیی ڕۆژانە بێت. 

عەلەویەکیش دەتوانێت لەبەر عەلەوی بوونی بە شێوەیەکی ستراکچەرال چەوسێنرێتەوە، بەڵام کاتێک وتووێژێکی سووکایەتیپێکەر، جەوهەرگەرا یان ڕەگەزپەرستانە بەرامبەر عەلەویەکی تر، سوننییەک، کوردێک، تورکێک یان گروپێکی تر بەکاردەهێنێت، دەتوانێت دووبارە لەو چوارچێوە دیارییەدا ببێتە فاعیل. لێرەدا هیچ دژیەکی نییە. چونکە هەمان مرۆڤ دەتوانێت لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکاندا لە پێگەیەکی جیاواز بێت. کەسێک کە لە بەرامبەر دەوڵەت، دام و دەزگا یان نۆرمی زۆرینەدا بە شێوەیەکی ستراکچەرال قوربانییە، دەتوانێت لە پەیوەندییەکی تردا خاوەن هێز بێت و ئەو هێزە بە شێوەیەکی چەوسێنەرانە بەکاربهێنێت. قوربانیێتیی ستراکچەرال و فاعیلیێتیی ڕۆژانە دوو پۆلی یەکتر ڕەتکەرەوە نین. کێشەی ڕاستەقینە لەوێدا دەست پێدەکات کە قوربانیێتیی ستراکچەرال دەکرێتە بوارێکی پارێزراو، ماسکێک یان قەڵغانێکی بێتاوانی. کاتێک دەگوترێت «من خۆم بەندی کۆمەڵگایەکم کە بە درێژایی مێژوو قوربانی کراوە، کەواتە ئەوەی من دەیڵێم ناتوانێت ڕەگەزپەرستی بێت»، ئەوا قوربانیێتیی ستراکچەرال دەست پێدەکات بەکارهێنان بۆ نەبینراکردنی فاعیلیێتیی ڕۆژانەی خودی ئەو کەسە. لەکاتێکدا قوربانیێتیی مێژوویی و ستراکچەرال، مۆڵەتێکی ئەخلاقی نییە بۆ سووکایەتیکردن بە کەسانی تر. ئەوەی مرۆڤێک بڵێت «من عەلەویم، کەواتە ناتوانم ڕەگەزپەرست بم» یان «من کوردم، خۆم قوربانیی ڕەگەزپەرستیم، ئەوەی من دەیڵێم ناتوانێت وەک ڕەگەزپەرستی دابنرێت»، کێشەدارە (لێرەدا دەزانم چاوپۆشیم لە نووسینەکانی فرانتز فانۆن کردووە). چونکە دیاریکەری ڕەگەزپەرستی تەنها ئەوە نییە کە فاعیل بەندی چ ناسنامەیەکە. ئەوەی دیاریکەرە، ئەوەیە کە لەو پەیوەندییە دیارییەدا چی دەڵێت، چی دەکات، کێ چۆن پێناسە دەکات و کام پلەبەندی دووبارە بەرهەم دەهێنێتەوە. لەبەر ئەوە پێویستە بتوانین هەردوو شت لە هەمان کاتدا بڵێین: عەلەوییەکان دەتوانن لە بەرامبەر ڕەگەزپەرستی و جیاکاریی ستراکچەرالدا قوربانی بن و ئەم قوربانیێتییە ئەمڕۆش دەتوانێت بەردەوام بێت. هەمان کەسانیش دەتوانن لە دۆخێکی تردا فاعیلی ڕەگەزپەرستیی ڕۆژانە بن. ڕستەی یەکەم ڕستەی دووەم بەتاڵ ناکاتەوە، ڕستەی دووەمیش ڕستەی یەکەم ڕەت ناکاتەوە. بەپێچەوانەوە، بۆ تێگەیشتنی ڕاستی لە بابەتەکە، پێویستە ئەم دوو ئاستە لە یەکتر جیا بکرێنەوە. ئەگینا یان بچووک دەکەینەوە ڕەگەزپەرستیی ستراکچەرال، یان قوربانیێتیی ستراکچەرال دەکەینە بەڵگەنامەیەکی بێتاوانی هەتاهەتایی. پێویستە قوربانیێتیی ستراکچەرال بناسرێت، بەڵام ئەم قوربانیێتییە ناکرێت ببێتە ماسکێک بۆ شاردنەوەی ڕەفتاری ڕەگەزپەرستانە، چەوسێنەرانە یان دیکتاتۆرانە لە ژیانی ڕۆژانەدا. قوربانی بوون، مرۆڤ لە ئەگەری فاعیل بوون بێبەری ناکات. لەبەر ئەوە پرسیاری ڕاستەقینە ئەوە نییە «ئایا ئەم کەسە بە گشتی قوربانییە یان فاعیلە؟» بابەتەکە ئەوەیە کە ئەو کەسە لەو پەیوەندییەدا چی دەکات. کاتێک ئەم جیاوازییە دەکەین، نە ڕاستیی ڕەگەزپەرستیی ستراکچەرال ڕەت دەکەینەوە و نە ئەو فاعیلیێتیانەی کە پشتی قوربانیێتیی مێژوویی و ستراکچەرالدا خۆیان شاردووەتەوە، بێبینراو دەهێڵینەوە. 

قوربانیێتیی کەسی و کەمتربوونی ستراکچەرال یەک شت نین 

شێوازێکی تری بەرگری، لاواز کردنەوەی نایەکسانیی ستراکچەرالە بە چیرۆکی قوربانیێتیی کەسی. کاتێک دەڵێیت «عەلەوییەکان تووشی جیاکاری دەبن»، یەکێک هەڵدەستێت و دەڵێت «منیش لە ژیانمدا زۆر جیاکاریم بینیوە». کاتێک باس لە کەمتربوونی ستراکچەرالی گروپێک دەکەیت، دەستبەجێ ئازاری کەسیی کەسێک لە گروپی زۆرینە دەخرێتە بەرامبەرت. بێگومان ئەو ئازارە دەتوانێت ڕاستەقینە بێت. سوننییەکی تورکیش دەتوانێت هەژار بێت، سووکایەتیی پێبکرێت، بێکار بمێنێتەوە، تووشی توندوتیژیی پۆلیس بێت و بێدادییەکی گەورە بەسەریدا بێت. تایبەتمەندیی ستراکچەرال ماناى ئەوە نییە کە مرۆڤ ژیانێکی بێئازار دەژی. کێشەکە تەواو لێرەدا تێکەڵ دەبێت: قوربانیێتیی کەسی و کەمتربوونی ستراکچەرال یەک شت نین. مرۆڤ دەتوانێت لە ژیانیدا هەزار جۆر بێدادی بەسەریدا هاتبێت و لەهەمان کاتدا لەبەر ناسنامەیەکی دیاریکراو خاوەن هەندێک تایبەتمەندیی ستراکچەرال بێت. ئەم دووانە یەکتر بەتاڵ ناکەنەوە. بەڵام قبووڵکردنی تایبەتمەندی سەختە. چونکە مرۆڤ حەز دەکات بیر لەوە بکاتەوە کە سەرکەوتنەکانی تەنها لە توانا و ماندووبوونی خۆیەوە سەرچاوە دەگرن. گوتنی «من گەیشتمە ئێرە چونکە ماندووبووم» لە ڕووی دەروونییەوە ئاسانترە لە گوتنی «من ماندووبووم، بەڵام هەندێک دەرگا بۆ من لە بەراورد لەگەڵ کەسانی تردا ئاسانتر کرانەوە». 

بێتاوانیی کۆمەڵایەتی و نکۆڵیکردن 

لێرەدا وێنایەکی بێتاوانیی کۆمەڵایەتیش دەگاتە کار. لە چیرۆکی تورکایەتیدا، تورک بەهێزە، ئازایە، بەزەیی هەیە، یارمەتیی چەوسێنراو دەدات و بێدادی ناکات. کاتێک ئەم خۆ-وێنایە دروست دەبێت، قبووڵکردنی بێدادییەکی مێژوویی یان ئێستا تەنها ماناى قبووڵکردنی ڕووداوێکی دیاریکراو نییە، بەڵکو هەڕەشەش دەکات لە خودی وێنا ئایدیالکراوەکەی کەس دەربارەی ناسنامەی کۆمەڵایەتیی خۆی. لەبەر ئەوە نکۆڵیکردن هەندێک جار لە نەزانیناوە سەرچاوە ناگرێت، بەڵکو لە هەوڵی پارێزگاریکردن لە برینداریی نارسیسی کە زانیارییەکە دروستی دەکات. مرۆڤ دەتوانێت بزانێت شتێک ڕوویداوە و لەهەمان کاتدا وا ڕەفتار بکات کە ئەگەر نەیزانێت. ئاسان نییە کە کەسێک بە تەواوی نەبیستبێت بوونی ئەشکەنجە لە تورکیا، چەوسانەوەی عەلەوییەکان بە درێژایی مێژوو و ئەمڕۆش بە شێوە جیاوازەکان، یان چەوسانەوەی کوردەکان لەبەر زمان و ناسنامەیان. بەڵام زانین شتێکە، قبووڵکردنی ئەنجامی ئەوەی کە دەیزانیت شتێکی تری. 
قبووڵکردن دەتوانێت واتای ئەوە بدات کە مرۆڤ لە هەندێک چیرۆکی ئارامکەرەوە دەربارەی خۆی و گروپەکەی دەست بەرداتەوە. 

کۆمەڵایەتیکردنی تاوانی تاکەکەسی 

میکانیزمێکی بنەڕەتیی تری ڕەگەزپەرستی، کۆمەڵایەتیکردنی شتی تاکەکەسییە. کاتێک جولەکەیەک دزی دەکات و تاوانەکە دەبێتە تاوانی «جولەکەکان» نەک تاوانی دز، لەوێدا بیری ڕەگەزپەرستانە دەست پێدەکات. کاتێک لە ئەڵمانیا پیاوێکی ڕەچەڵەک-تورک تاوانێکی قورس دەکات، بێگومان لەوێدا فاعیلێکی دیاریکراو هەیە و پێویستە بەرپرسیار بێت لەسەری. بەڵام کاتێک تاوانەکە دەگۆڕدرێت بۆ شێوازی «پیاوانی تورک ئاوان»، ئەوا تاوانی تاکەکەسی ئیتنیکی دەکرێت. کاتێک ئەندامێکی زۆرینە تاوان دەکات، تاکێکە؛ بەڵام کاتێک ئەندامێکی کەمینە تاوان دەکات و دەبێتە نوێنەری گروپەکەی، ڕەگەزپەرستی تەواو لەوێدایە. ئەم میکانیزمە تەنها لە قسەی ئاشکرای ڕەگەزپەرستانەدا دەرناکەوێت، بەڵکو لە زمانی هەواڵی ئاساییش دەردەکەوێت. 

با لەسەر نموونەیەکی هایپۆتێزی بیر بکەینەوە: با دابنێین ڕووداوێکی برینداربوون لە کۆنیا ڕوویدابێت. ئەگەر فاعیل ئەندامێک بێت لە کۆمەڵگای زۆرینە، هەواڵەکە دەتوانرێت بەم شێوەیە بدرێت: «لە کۆنیا کەسێک بە چەک کەسێکی تری برینداری کرد.» ئەگەر فاعیل سووریایی بێت، سەرناوی هەواڵ یەکسەر دەگۆڕدرێت: «سووریایی لە کۆنیا کەسێکی برینداری کرد.» لە هەواڵی یەکەمدا فاعیل تاکێکە. لە هەواڵی دووەمدا، سووریایی بوونی وەک زانیارییەکی پێویست بۆ تێگەیشتن لە ڕووداوەکە، دەخرێتە پێش تاوانەکە. کێشەکە بە ڕوونی هەواڵی درۆ نییە. فاعیل بەڕاستی دەتوانێت سووریایی بێت و بەڕاستی ئەو تاوانەی کردبێت. کێشەکە شێوازی هەڵبژاردنی سیستماتیکیی زانیاریی ڕاستە، لە هەڵنەبژاردنیشیانە. یەکێک لە شێوازە وردەکانی ڕەگەزپەرستی تەواو ئەمەیە: گۆڕینی تێگەیشتن لە ڕاستی بەبێ ئەوەی درۆ بکرێت. ئەگەر لە تاوانێک کە سووریایییەک کردوویەتی، وشەی «سووریایی» بەردەوام بخەیتە پێشەوە، بەڵام ناسنامەی ئەندامانی زۆرینە کە هەمان تاوان دەکەن بە شێوەیەکی سیستماتیکی ئاماژەی پێ نەدەیت، وا دەبێت کە هەرچەندە هەر هەواڵێک بەتاکی خۆیدا ڕاستە، بەڵام وێنای گشتیی دەرچووی چەواشەکار بێت. لە مێشکی خوێنەردا بە تێپەڕی کات پەیوەندییەک لەنێوان «بێگانە-تاوان-مەترسی» دروست دەبێت. لەبەر ئەوە ڕەگەزپەرستی هەندێک جار نەک لە جنێودا، بەڵکو لە سیفەتێکدا؛ هەندێک جار نەک لە خودی گوتراوەکەدا، بەڵکو لەوەدا کە دەربارەی کێ کام زانیاری گوتراوە دەردەکەوێت. لەوانەیە کاریگەرترین شوێنیشی هەر ئەمە بێت: کاتێک ڕەگەزپەرستی دەکرێت بەبێ ئەوەی وەک ڕەگەزپەرستی دەربکەوێت. 

مافە، یان تایبەتمەندی؟ 

یەکێک لە دیارترین نموونەکانی ئەم پیوانە دووانەیە، لە ئەزموونی کۆچبەریدا دەردەکەوێت. تورکەکانی ئەڵمانیا بە مافی خۆیان داوا دەکەن کە منداڵەکانیان تورکی فێربن. لە قوتابخانەکاندا داوای وانەی تورکی دەکەن. دەیانەوێت منداڵەکانیان پەیوەندییان بە زمانی دایکییانەوە بپارێزن، ئایینەکەیان بژین و کولتوورەکەیان بناسرێت. ئەمانە وەک مافی دیموکراتیک، مافی کولتووری و مافی مرۆڤ بەرگری لێدەکەن. هیچ شتێکی هەڵە لەمەدا نییە. بەپێچەوانەوە، ئەم داواکارییانە یاسایین. بەڵام هەر ئەو کەسە کاتێک لە تورکیا دێتە سەر داوای کوردەکان بۆ خوێندن بە زمانی خۆیان یان دیاربوونی گشتی، ئەگەر ئەمە وەک «پارچەپارچەبوونی وڵات» ببینێت، ئەوا لێرەدا دژیەکی گەورە هەیە. فێربوونی تورکی لەلایەن منداڵێکی تورکەوە لە ئەڵمانیا ئەڵمانیا پارچەپارچە ناکات، کەواتە بۆچی فێربوونی کوردی لەلایەن منداڵێکی کوردەوە لە تورکیا، تورکیا پارچەپارچە بکات؟ کاتێک مرۆڤ ئەو مافەی بۆ خۆی داوای دەکات بۆ ئەوی تر نانێت، کێشەکە ئیتر لە خودی چەمکی مافدایە. ئەگەر مافێک تەنها کاتێک بەرگری لێ بکرێت کە «مافی منە»، ئیتر لە مافبوون دەردەچێت و دەبێتە تایبەتمەندی. 

گوتنی «ئێمە هاوچەرخین» بەس نییە 

لەبەر ئەوە سیفەتەکانی وەک «لایک»، «هاوچەرخ»، «دیموکرات»، «پێشکەوتووخواز»، «چەپ» یان «سۆسیالیست» بەتەنها من قانع ناکەن. زیاتر لەوەی کە مرۆڤ چ ناوێک بۆ خۆی دادەنێت، پێویستە سەیری ئەوە بکرێت کە لە بەرامبەر مافی ئەوی تردا چی دەکات. خاوەندارێتیکردنی چەمکێکی ئەرێنی، ماناى ئەوە نییە کە ئەو کەسە پراکتیزی پێویستی ئەو چەمکە هەیە. ئەوەی وشەی «دیموکرات» یەکێکە لە سیفەتەکانی کە مرۆڤ لە پێناسەکردنی خۆیدا بەکاری دەهێنێت، بە شێوەیەکی خۆکار ناتوانێت بیکات بە دیموکرات. گوتنی «سۆسیالیستم» یش بە خۆکار مرۆڤ یەکسانیخواز ناکات. بەهای ئەخلاقیی چەمکەکان لە ناوەکاندا نییە، لە پراکتیکدا دەردەکەوێت. هەمان شت بۆ عەلەوییەکانیش ڕاستە. گوتنی «ئێمە ئازادین، هاوچەرخین، مۆدێرنین» بەتەنها مرۆڤ لە بیری دیکتاتۆری، ڕەگەزپەرستی یان فاشیزم ناپارێزێت. کاتێک مرۆڤ خۆی بە هاوچەرخ ڕادەگەیەنێت و لەهەمان کاتدا بە عەلەویەکی تر دەڵێت «تۆ عەلەویی ڕاستەقینە نیت»، بە کوردێک دەڵێت «تۆ کوردی ڕاستەقینە نیت»، بە کەسێکی تر دەڵێت «تۆ مافت نییە خۆت بەم شێوەیە پێناسە بکەیت»، ئەوا دژیەکی گەورە هەیە لەنێوان چەمکە مۆدێرنەکانی و شێوازی بیرکردنەوەی. مرۆڤ دەتوانێت سیفەتی مۆدێرن بۆ خۆی دابنێت و لەهەمان کاتدا لۆژیکی تاک-ڕاستیی زۆر کۆن بەردەوام بکات. هاوچەرخبوون ئەوە نییە کە هەموو کەس لە یەکتر بچێت. بەپێچەوانەوە، یەکێک لە پێوانە گرنگەکانی هاوچەرخبوون، توانای ژیانە لەگەڵ جیاوازییەکاندا. 

عەلەوییەکان، موسوڵمانییەکان، ناسنامەکان 

لەوانەیە ئەوەی ئەمڕۆ پێویستە بیڵێین ئەمە بێت: عەلەوی تاک نییە، عەلەوییەکان هەن. موسوڵمانی تاک نییە، موسوڵمانییەکان هەن. ناسنامە تاک نییە، ناسنامەکان هەن. و هیچکام لەم ناسنامانە بێگەرد نین. هیچکامیان تەنها قوربانی یان تەنها فاعیل نین. عەلەوییەتی من یەکێکە لە عەلەوییەکان، خودی عەلەوییەت نییە. پێناسەی ناسنامەی من مافی ئەوەم پێ نادات کە ناسنامەی کەسانی تر پووچ بکەمەوە. قوربانیێتیی ستراکچەرالی من، دەرمانی ناپاراستنم نادات لە بەرامبەر فاعیلیێتیی ڕۆژانەم لە پەیوەندییە ترەکاندا. ئەوەی بۆ من مافە، کاتێک کەسێکی تر داوای دەکات نابێتە هەڕەشە. لە جیهانێکی فرەیدا، ڕەفتاری دیموکراتیک ئەوە نییە کە یەکێک لەم جیاوازییانە لابردرێت یان زاڵ بکرێت بەسەر ئەوانی تردا، بەڵکو دروستکردنی بوارێکە کە هەموویان بتوانن بوونی یەکتر بناسنەوە. شوێنی دەستپێکردنی بیری فاشیزم زۆرجار پێچەوانەیە: ڕەتکردنەوەی فرەیی، بێگەردکردنی ناسنامەکان، تەواوکردنی ڕاستییەک بۆ ڕاستیی موتلەق، و بینینی مافی خۆی بۆ بڕیاردان لەجیاتی ئەوی تر دەربارەی ئەوەی کێیە. 

«من ڕەگەزپەرست نیم، بەڵام…» 

ڕەگەزپەرستی زۆرجار بەم شێوەیە دەرناکەوێت کە بگوترێت «من ڕەگەزپەرستم». «من ڕەگەزپەرست نیم، بەڵام…» «من دژی کورد نیم، بەڵام…» «من دژی عەلەوی نیم، بەڵام…» «من ڕێز لە زمانی هەموو کەسێک دەگرم، بەڵام با لێرە بە تورکی قسە بکەن…» 

زۆرجار تەواو دوای ئەو «بەڵام»ە، دووریی نێوان وێنا ئایدیالەکەی مرۆڤ دەربارەی خۆی و ئەو بوارەی کە ڕاستەقینە بۆ ئەوی تر دەناسێت، دیار دەبێت. لەبەر ئەوە خەبات دژی ڕەگەزپەرستی تەنها ئاشکراکردنی «کەسە خراپەکانی» ڕەگەزپەرستی ئاشکرا نییە. شتێکی زۆر سەختتر دەوێت: پرسیارکردن لە ئاساییی خۆمان. کام مافم بۆ خۆم سروشتی دەبینم، بەڵام کاتێک کەسێکی تر داوای دەکات، وەک هەڕەشە سەیری دەکەم؟ کام تایبەتمەندیم تەنها وەک سەرکەوتنی خۆم دادەنێم؟ دەنگی کام زمانم سروشتی دەبینم، دەنگی کام ئازار دەدات؟ کێ پێویستە خۆی ڕوون بکاتەوە، کێ نا؟ تاوانی کێ تاکەکەسی دەمێنێتەوە، تاوانی کێ دەخرێتە پاڵ هەموو گەلەکەیەوە؟ ئایا من مافی بڕیاردان لەجیاتی کەسێکی تر دەربارەی ئەوەی کێیە، بۆ خۆم دەبینم؟ ئایا قوربانیێتیی مێژوویی و ستراکچەرالی خۆم بەکاردەهێنم بۆ ئەوەی فاعیلیێتیی خۆم لە پەیوەندییە ڕۆژانەکاندا نەبینم؟ و لە هەمووی گرنگتر: ئایا ڕەگەزپەرستی تەنها لە کەسانی تردا دەبینم، یان لەو شوێنەشدا دەیناسمەوە کە سوود بۆ من و گروپەکەم دابین دەکات؟ چونکە شوێنی ئاسووترین شاردنەوەی ڕەگەزپەرستی هەمیشە ڕق نییە. هەندێک جار ئارەزووی بێگەردی/جەوهەر/ڕاستەقینەیی. هەندێک جار باوەڕە بەوەی کە خاوەنی تاک-ڕاستیین. هەندێک جار هەستی ئاساییە. هەندێک جار هەستی بێتاوانییە کە قوربانیێتیی مێژوویی و ستراکچەرال دابینی دەکات. هەندێک جار ئاسوودەیی «ئێمە خۆمان هاوچەرخین». هەندێک جاریش زیادبینیی مافێکی مرۆڤ بۆ خۆیە کاتێک ئەوی تر داوای دەکات. خەبات دژی ڕەگەزپەرستی لەبەر ئەوە تەنها بە ئاشکراکردنی خراپەی کەسانی تر دەست پێناکات، بەڵکو بە توانای گومانکردن لە بێتاوانیی خۆمان دەست پێدەکات.