تۆمارەکانی چاوپێکەوتنی ئۆجەلان پێش یاسای چوارچێوە ئاشکرا بوون
Rastinewsبەڵگەنامەیەک کە دەڵێن سەبارەت بە چاوپێکەوتنی 2ی ئاگۆستی ئۆجەلانە، بڵاوبووەوە سەر ئینتەرنێت
لە قۆناغێکی گرنگی پرۆسەی یاسای چوارچێوەدا، دەقێک بڵاوبووەتەوە سەر ئینتەرنێت کە دەڵێن دەقی تەواوی چاوپێکەوتنی عەبدوڵا ئۆجەلانە لەگەڵ شاندی پارتی دەم بۆ ئیمرالی، لە ڕۆژی 2ی ئاگۆستدا.
ڕاستی ئەم دەقانە و ئەوەی ئایا تۆماری تەواوی چاوپێکەوتنەکەیە یان نا، تا ئێستا لەلایەن سەرچاوەی سەربەخۆوە پشتڕاست نەکراوەتەوە.
ئەمە دەقی تەواوی ئەو نامەیەیە کە دەڵێن سەبارەت بە چاوپێکەوتنی نێوان ئۆجەلان و شاندی ئیمرالییە:
تێبینی چاوپێکەوتن لەگەڵ ئۆجەلان، بەرواری 02.08.2026
سەرۆک: بەخێر هاتن. (کاتێک گیرفانی گەردنی هاوڕێ پ. دەبینێت) چیت لێهاتووە؟ پ: کریستاڵ لە گوێمدا کێشەی هەیە سەرۆکم. سەرم دەگێڕێت. سەرۆک: منیش هەندێک جار سەرم دەگێڕێت، خۆشبیت. م: ئێوەش باشن؟ سەرۆک: ستانداردی من ناگۆڕێت. ئێمە بە پێوە دەمرین، بۆمان نییە لەناو جێگا بمرین. دەپرسن ئۆجەلان چۆنە، تەندروستی چۆنە. شۆڕشگێڕ بە پێوە دەمرێت. ئێمە بەرپرسیارێتییەکی گەورەمان هەیە؛ ئەم بەرپرسیارییە ڕێگا بە هیچ نەخۆشییەک نادات، ڕێگا نادات بڵێیت لام و لای ئازارم دەکات. هەمیشە دەبێت زیندوو بمێنیتەوە.
بەرپرس: ئێمە هەمیشە تەندروستی ئێوە دەخەینە پێشەوە. ئێمە وەک خاوەن ماڵ، سەرەتا بە عەبدوڵا بەگ و ئێوەی هەمووتان بەخێرهاتن دەڵێین.
سەرۆک: (بە پێکەنینەوە) خاوەن ماڵ نیم؟ من شایانی خاوەن ماڵ بوونم. لە 30 ساڵەوە، لە سەردەمی ئۆزاڵەوە، ڕوانگەکەم ڕوونە. کۆتایی بە خەباتی چەکداری، بەردەوامی بە خەباتی سیاسی. بەم شێوەیە بەڕێوەی دەبەین. ئەوانەی لە چیاکاندان بۆ ئاشتی ئامادە کردووە. ... من وەک ستراتیژیستی کورد و چارەسەرکەری سیاسی ماوم. کۆتاییم بە جەنگ هێنا، بە ڕێزەوە وەڵامی داواکاری تەکاملی لەگەڵ دەوڵەتم دایەوە. دوو ساڵە بەردەوامین لەسەری. خۆم بۆ ئەم پرۆسەیە شیاو دەبینم. دەرچوونی ئەم یاسایە خاڵێکی کلیلی هەیە. بۆ پێشکەوتنی ئەم پرۆسەیە، هەیئەتی چاودێری ڕەنگدانەوەش بۆ گەلی تورکیا دابین دەکات. دەبێت پەرلەمانیش لەم کارەدا بەشدار بێت. ئێمە بەبێ پەرلەمان ناتوانین ئەمە بکەین. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست قۆناغێکی تۆفانی بەسەردەبات. هەتا ئێستاش بە شێوەیەکی ڕۆژانە، بە پەیوەندی لەگەڵ ئێران، شەڵەی جەنگی ناوچەیی جارێک دادەمرکێتەوە و جارێکیش هەڵدەگیرسێتەوە. لەگەڵ ئەمەشدا شتێک هەیە بە ناوی دیاردەی کورد. دیاردەیەکی گەورە، 60 ملیۆن کەس. ئینگلیزەکان بە یاریکردن بە دیاردەی کورد، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان تێکدا. ئێستاش لەم سەدەیەدا هەمان یاری دەکرێت. ئەو کاتە دابەشیان کرد، پارچەپارچەیان کرد، بە قسەی خۆیان بە بریندارییەوە بەجێیان هێشتن. ئێستاش هەندێک کەس هەن خۆیان بە کورد دەزانن. دەڵێن: «ئاپۆ ئاواتەکەی فرۆشت، لە کاتێکدا خەونە مێژووییەکانمان خەریک بوو دێنە دی، ئاپۆ لەگەڵ دەوڵەت ڕێککەوت و هەموو خەونەکانمانی وێران کرد.» بەرگرییەکی وا هەیە. کوردانی ناو و دەرەوەی پەکەکەشیان بەکارهێنا. دەزانین لە کۆتایی جەنگی یەکەمی جیهانیدا بەم شێوەیە چیان بەسەر کورد و تورکدا هێنا. لە پێناوی کۆمارێکی بچووکدا چی قوربانی درا. دواتریش بە دەستی وەک FETÖ، کۆماریشیان دەخستە مەترسییەوە. دەیانگوت لەناومان تووڕەیەکی فاشیستی هەیە، بە تەمومژێک خۆیان ڕزگار کرد. ئێستا من لە سەردەمی ئۆزاڵەوە دەمەوێت ئەم ئاگرە بکوژێنمەوە. لە کۆچگیرییەوە 30 ڕاپەڕین ڕوویدا. سەدان هەزار کەس گیانیان لەدەستدا. بەڕێز سەرۆک کۆمار وتی لە ئابووریدا 2.3 تریلیۆن زیان کراوە. وتی ڕەنگە بووەتە هۆی 60 ملیار دۆلار زیان. ئەگەر بێ بەرپرسیارانە هەڵسوکەوت بکەین و پڵیتەی ململانێی بێ واتا هەڵبکەین، لە غەزە خراپتر دەبین. بە قسە ناتوانرێت لەژێر ئەم بارە دەربچین. تاکە شتێک ئەم یاسایە بۆم دابین دەکات، دەرفەتی زیاتری کارکردنە. لە بەردەرگای گرنگترین ڕێککەوتنی مێژووی کۆماردا ڕاوەستاوین. ئیسلامییەکان لە دەوڵەتدان، بەڵام هێشتا لە دژی نەتەوەییەکانن. بە هەنگاوێکی بچووک دەرگاکە کراوە دەبێتەوە. ئێمە لەو دەرگایەوە کوردەکان بە کۆمار ناسیش دەکەین. ڕێگای هەزار کیلۆمەتر، بە هەنگاوێکی بچووک دەست پێدەکات. 30 ڕاپەڕین ڕوویداوە. لە کۆماردا هێشتا هەموو کەس دژی یەکترن. ئەمە کۆماری خۆمانە. بەلایەنی کەم بەقەد تورکەکان بەشمان لەم دەوڵەتەدا هەیە. ئێمەش هێواش هێواش دەڵێین ئەم دەوڵەتە هی ئێمەشە. کاتێک دەڵێیت دەوڵەت لە دژی دەوڵەت، ئەمە یەکسانە بە جەنگ. من کاتێک دەستم پێکرد، بە ناوی کۆلۆنیالیزمی تورک دەستم پێکرد. زۆر بە نهێنی کاردەکردم، تەنها دوای 5 ساڵ ئەوان تێبینیان کردم. لێرە، پرسیارم لەوانەی هاتوون کرد کە کەی هەستتان پێکردم، وتیان دوای 5 ساڵ. بەرپرسێکی دەوڵەتیش کاتێک قسەی لەگەڵ کردم، وتی: «سەرسامی تایبەتمەندییەکەتانم کە دەگەڕێنەوە لە هەڵەکانتان.» ئەمەی سەبارەت بە جیهانی ئەکادیمی وتبوو، کە لەوێدا بینینی هەڵە و گەڕانەوە لێی چەند لاوازە. بەڵام من بینیم. لە دامەزراندنی دەوڵەتەوە، کورد لەناو ئەم دەوڵەتەدایە و بۆ من نییە ئەمە پارچەپارچە بکەم یان دەوڵەتێکی دیکە دابمەزرێنم. کەس بەقەد من ئەمەی تاقی نەکردووەتەوە و فشاری نەخستووەتە سەری. لەبەر ئەمە ستراتیژم دەگۆڕم. ئەگەر لەسەر بۆچوونێکی هەڵە بەردەوام بیت، دەزڵێیت. ئێستا دەوڵەت بە چاوی تیرۆریستی سەیرمان دەکات، بەڵام سبەی بەلایەنی کەم وەک مەهەپە پێگەیەکی بەهێزی ئەم دەوڵەتە دەبین. با سێ مانگ گفتوگۆی لەسەر بکەین، دەبینیت دەرگای دەوڵەت بە تەواوی دەکرێتەوە. چونکە ستراتیژیترین گەل دەکەینە هاوپەیمانی دەوڵەت. یاڤوز کاغەزێکی سپی دەداتە ئیدریسی بیتلیسی، دەڵێت هەرچیت دەوێت بینووسە. دەرئەنجامەکەی دەرگای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکاتەوە. ئەمانە بەو واتایە نییە کە پێگەی کورد قوربانی بدرێت.
ماسکی ئەوانەش کە دەڵێن «کورد سەد ساڵە خەبات دەکات، ئاپۆ ڕۆیشت و پێگەی کوردی فرۆشتە دەوڵەت»، دادەماڵم، ڕاستی ناپاکی ئەمەیە. بەهچەلی ئەمەی تێگەیشت. چاقیرۆغڵو هەیە، نەتەوەخواز، لە باشترین تێگەیشتووەکانە. من دوو ساڵە کەمێک دەوروبەرم پاک کردووەتەوە. هەوڵمدا جارێک ئێوە و جارێکیش لای بەرامبەر قەناعەت پێبکەم. ناوم نا: پلاتۆی تاکە کەسی. کتێبیشم هەیە لەسەری. بەم شێوەیە کار دەکەم. کارێکی سەختە. هەردوو لایەن بە وردی فۆرمول دەکەم.
بەرپرس: ئێوە بۆ فۆرمولەکە وتتان mc2.
سەرۆک: ئەوە گۆڕانکارییە. گرنگە. هەموو تێگەیشتنی گەردوونی گۆڕی. بەڵام دەمێک خایاند تا وەرگیرا. تەنها بۆ گەردوون و فیزیا نییە، بۆ کۆمەڵگاش هەیە. بۆ ئەوەی هایدرۆجینی خۆر بگۆڕدرێت بۆ هیلیۆم، پێویستی بە گەرمی و پەستانێکی سامناک هەیە. ئەمە گۆڕانکارییەکی گەورە دروست دەکات. کۆمەڵگاش گەردوونێکە. ئەگەر فۆرمولەکە بە دروستی جێبەجێ نەکەین، کۆمەڵگا دەسووتێنین. بە بەرپرسی دەوڵەتم وتبوو، ئەگەر ئێوەش بردتانەوە و ئێمەش بردمانەوە، ئەوە جەنگی پیروسە. پیروس لە ساڵی 276ی پێش زایین هەموو جەنگەکانی لەگەڵ ڕۆما بردەوە، بەڵام لە ماوەی دوو ساڵدا هەموو شتێکی لەدەستدا. گەلێکی 60 ملیۆنی. جەنگاوەرە و ئەگەر بیەوێت دەتوانێت هەموو شوێنێک وێران بکات. ئەم کارە تەنها ڕێگرتن لە خوێنڕشتن نییە. هاوپەیمانیێکی دیموکراسی کورد-تورک پێکدێت. ئەوەی پێی دەڵێین یەکگرتنی دیموکراتیک. کاتێک ئەمە پێکبێت، وەک چۆن یاڤوز بە میرنشینە کوردەکانەوە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی بردەوە، ئێمەش بەو شێوەیە سەردەکەوین. ئەگەر بەهچەلی ئەمەی تێگەیشت، بۆچی ئەوانی دیکە تێناگەن؟ دەیانەوێت زووتر بکەوینە ناو یەکتر. مێژوو نییە، سۆسیۆلۆژیا نییە، تەنها دەڵێن دڵم وا دەوێت. ئۆزاڵ ژیانی خۆی بۆ ئەم کارە بەخت کردبوو، بە کوڕەکەی ئەحمەد وتبووی: هەڵبژاردن بێت، بەرژەوەندی حیزب بێت، کەس ناتوانێت ئێمە بکاتە ئامرازی ئەمانە. من کاریگەریم لەسەر پەکەکە و کوردەکان هەیە. کەس بەقەد من ڕاپەڕی نەکردووە. بەڵام لە کۆتاییدا فۆرمولی یەکگرتنی دیموکراتیکم دۆزیوەتەوە و دەمەوێت ئەمە لەگەڵ دەوڵەت سەرکەوتوو بکەم. وتوومانە دوو کۆڵۆن هەن: کۆڵۆنی کوردایەتی و کۆڵۆنی تورکایەتی. ئەگەر بتەوێت دەرگا بۆ جیهانی تورکی، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پاکستان و هیندستان بکەیتەوە، کۆڵۆنی کوردایەتی گرنگە. ئەمە هۆکاری ڕووخانی هەموو ئیمپراتۆرییەتەکانی مێژووە. میتانی و حیتییەکانیش کاتێک لە نزیکەی 1200ی پێش زایین ئەم هاوپەیمانییەیان پەرەپێنەدا، ڕووخان. هەموو پرۆسەکانی دواتریش بەم شێوەیەن. دەزانن لۆرێنس لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا چۆن عەرەبەکانی لە قودس، عەمان و دیمەشقەوە کێشا.
ئەگەر ئەمە لە ئەناتۆلیاش سەرکەوتوو بووایە، ئایا شتێک لە تورکایەتی دەمایەوە؟ هەمان ستراتیژییە کارا. لەوانەیە کورد لێرە دژە کۆماریخواز بێت. لە ساڵی 93 یۆنانییەکان دەهاتن، ئەورووپییەکانیش دەهاتن. زۆر ستایشیان دەکردم، وەک مەست ببووم. کاتێک بانگهێشتی ئۆزاڵ هاتە ناوەوە و منیش گوتم لەگەڵ ئۆزاڵ ڕێک دەکەوم، لەناکاو وەک بەفر سارد بوونەوە. گوتم ئەوە چییە؟ ئەمە یەکەم جارە باسی دەکەم. دواتر تێگەیشتم لەمە. لە ڕۆما گوتبوویان «کە ئەمە چاوی لە ڕێککەوتن لەگەڵ تورکەکانە، با بیدەینە ئەوان، بیانکوژن». پیلانەکە ئەمە بوو. دواتر مایکڵ ڕووبینیش ئەمەی گوت. هەموو کەسێک بە شێوەیەک ڕادەگیرێت کە پێویستی پێی هەبێت و پاشان دەڵێت با شەڕ بکەن. ئەوەندە پشتگیری دەکرێت کە شەڕیش دەکەن. ئەگەر یاسا دەربچێت، دەبێت هەموو فۆرماتی ڕێکخراوەیمان بگۆڕدرێت. کاتێک هەدەپە دامەزرا، وا ئەگەر یاسا دەربچێت، دەبێت هەموو فۆرماتی ڕێکخراوەیمان بگۆڕدرێت. کاتێک هەدەپە دامەزرا، ئەم بارودۆخە نەبوو، تەنانەت نەدەهاتە بیرمانەوە. لە ساڵی 2013دا دەرگایەکی گفتوگۆ کرایەوە و ئەمە بووە هۆی دەرچوونی هەدەپە. ئەم پرۆسەیە بە تەواوی پێویستی بە پێداچوونەوەیە بۆ پێکهاتەی ڕێکخراوەیی و بەرنامەی ئایدیۆلۆژیمان. دوای دەرچوونی یاساکە، کۆبوونەوەمان دەکەین بۆ ئەوەی هەموو پلانە جوڵاندنەکان و کارە سیاسییەکانمان بگونجێنین لەگەڵ یاساکە. ئەو جوڵانەوەیەی من ئێستا ڕێکی دەخەم، جوڵانەوەی کۆمەڵگای دیموکراتیک و کۆمار دەبێت. تەنانەت دەتوانن بچنە ئامادەکاری ئەنجومەنی دامەزرێنەران. لە کۆنفرانسی کۆماری دیموکراتیکدا گروپێکی بانگهێشتکەر هەبوو، ناڵێم دەبێت ئەوان بن یان بەو شێوەیە بێت، بەڵام دەبێت بە شێوەیەکی هاوشێوە ئەنجومەنی دامەزرێنەران هەبێت. دەبێت کۆماریخواز بین. پێشتر سەربەخۆیخواز بووین. ئێمە بە کۆمار، تەنانەت ئەگەر ئێوەش ڕێگری لێ بکەن، کۆماریخواز دەبین. ئەمە هەم بنەمای مێژوویی و هەم کۆمەڵایەتی هەیە. چونکە کورد هێشتا نەچووەتە ناو کۆمارەوە. لای چەپەکانیش هێشتا نەچووەتەوە ناو کۆمارەوە. بابەتی مستەفا سوبحی هەیە. شەفیق حوسنی هەیە. لای چەپەکان کۆمار لە دەرەوەیە. ئێمە گروپە چەپییەکانی وەک ئەمانەش دەخەینە ناوەوە. پێویستمان بە جوڵانەوەیەکە کە هەم چەپیێتی و هەم کۆماریخوازیێتییان بگرێتەخۆ. ئامادەکاری بۆ ئەمە بکەن. قۆناغی یەکەم (ئەگەر یاساکە دەربچێت و بخرێتە کار) ئەگەر سەرکەوتوو بێت، بەئارەزوو ئەرکێکی گەورە چاوەڕوانمان دەکات. لەگەڵ کەسانێکی زۆر کۆدەبینەوە. با میتینەریش و ئەلتان تانیش بێن. لەگەڵ ئەحمەد داودئۆغلو کۆدەبمەوە. با ڕۆشنبیرە لایکەکانیش بێن. بۆ نموونە ڕیزا تورمن. ئەوانی وەک ئەو بانگهێشتی ئەنجومەنی دامەزرێنەران بکەن، پێویست بوو ئێوە لەمە تێبگەن. لە ساڵانی 50دا پارتی دیموکرات ئەمەی کردبوو. بە شێوەیەکی گەورە وەک گەلێک، نەک تەنها وەک گەل بەڵکو وەک کولتوورێک بەشداری هەنگاوێکی گەورەی کۆمار دەکەین. چەپەکانیش تێناگەن، لە سەدەی یەکەمدا هەموویان ئەشکەنجەیان بینی. ئێمە لەم سەدەیەدا لەگەڵ کۆماری دیموکراتیک یەکدەگرین. ئەمە بۆ چەپەکانیش هەلێکە، هاوبەشییەکی شەرەفمەندانەیە. ئەم جوڵانەوەیە کە یەکگرتنی ڕاست لەگەڵ کۆمار دابین دەکات و لەگەڵ کۆمەڵگای دیموکراتیکیش کە بنەڕەتدا هیچ جێگایەک بۆ چەک تێدا نییە، هەموو پێداویستییەکانمان دابین دەکات. جەهەپە و پارتی نوێ ئەمە دەیانەوێت بیکەن، بەڵام پێکهاتەکەیان ڕێگا نادات. ئێمە زۆرترین پێویستیمان بەمە هەیە. بە شێوەیەکی گەورە وەک گەلێک، وەک کولتوورێک بەشداری هەنگاوێکی گەورەی کۆمار دەکەین. چەپەکانیش تێناگەن. لە سەدەی یەکەمدا هەموویان ئەشکەنجەیان بینی. ئێمە لەم سەدەیەدا لەگەڵ کۆماری دیموکراتیک یەکدەگرین. ئەمە بۆ چەپەکانیش هەلێک و هاوبەشییەکی شەرەفمەندانەیە.
دەستە: ئۆزگوور ئۆزەل ڕایگەیاندنێکی هەبوو. پشتگیری لە پرۆسەکە دەکرد. دەڵێن کێشەی کورد لە لایەن خۆیانەوە بابەتێکی ستراتیژییە، بەڵام دەڵێن سەرەتا دەیانەوێت یاساکە ببینن.
سەرۆک: سڵاوی تایبەت بۆ ئۆزگوور بەگ. دەبێت بەرپرسێکیان بەشداری ئەنجومەنی چاودێری پەرلەمان بکات. من ئەم ئەنجومەنەم بۆ جەهەپە داوا کرد. دەڵێن «ئایا دەمانپاککەنەوە، لەگەڵ هاوپەیمانیێتی کۆماری یەکگرتوون بوونەتەوە، ئایا لەناومان دەبەن»... هەموو ڕۆژێک باسی یاسا و دیموکراسی دەکەن. ڕێگای ئەمە بەم کارە تێدەپەڕێت. ئێمە لەگەڵ ئاکەپەییەکان نا، بەڵکو لەگەڵ دەوڵەت باسی چارەسەرێکی یاسایی و دیموکراتیک دەکەین. کردنەوەی کەناڵی یاسا و دیموکراسی بۆ هەمووان، بەتایبەت بۆ ئێوە، دەبێت بڵێن دواهەنگاوە. ڕێگای دیموکراسی بە سیلیڤریدا ناڕوات، بە ئیمرالیدا دەڕوات.
دەستە: ئێمە لە بەردەم چاوپێکەوتنێکی گرنگ و یاسایەکی گرنگداین. دوای ئەم چاوپێکەوتنە پەیامێکتان بۆ بەرچاوی گشتی هەیە؟
سەرۆک: من چاوەڕێی دەرچوونی یاساکەم. دوای دەرچوونی یاساکە، هەموو کەسێک دەنگم دەبیستێت. بەڵێن دەدەم کارێک بۆ کۆماری دیموکراتیک بکەم کە لانیکەم وەک هەوڵ و قوربانیدانەکەی دامەزراندنی کۆمار بێت، کۆمارێک کە بەبێ کورد دانەمەزرا. لانیکەم وەک سەرەتاکەی بەڵێنی کارکردن بۆ کۆمارێکی دیموکراتیک دەدەم. ئەمە پێویستە بۆ 86 ملیۆن کەس، بۆ هەمووان. خزمەتێکی گەورەیە کە بۆ 86 ملیۆن کەس ئەنجام دەدرێت. پرۆسەیەکە کاریگەری لەسەر چارەنووسی هەرێم و وڵات دەبێت، دەرگا بۆ دەستووری دیموکراتیک دەکاتەوە، دەرگا بۆ فراوانکردنی دەرفەتی ئابووری دەکاتەوە. دەرگا بۆ کۆماری دیموکراتیک هەتا کۆتایی دەکرێتەوە. دەکرێت بە شادی و خۆشییەکی جەژنانە سەیری ئەمە بکرێت. یەکەم هەنگاوی ڕێگایەکی هەزار کیلۆمەتری. یەکەم هەنگاو بۆ ڕێگایەکی هەزار کیلۆمەتری هەڵدەگرین. بۆ هەموو کەسێک هەنگاوێکمان بۆ دیموکراسی هەڵگرتووە. جگە لەمە شتێکی تر هەیە؟
ئ: سەرۆکم، سەردانی زیندانەکانمان هەیە. هەموویان چاودێریت دەکەن، پرسیارت لێ دەکەن، با سڵاویان پێبگەیەنین.
سەرۆک: بەڵێ، بارودۆخی زیندانەکان هەیە. نەخۆشی زۆر هەیە، وا نییە؟ دەبێت گرنگی بەوان بدەین.
تێبینی: سەرۆک لە کۆتایی چاوپێکەوتنەکەدا، دەربارەی چۆنیەتی بەشداریکردنی ژنان لە پرۆسەی یاساییدا، دەڵێت: «دەستمان بە مانیفێستی ژنان کردووە، کاتێک تەواو بێت سەرسام دەبن. هەروەها با ژنان لە ئەنجومەنی چاودێریدا وەک سەهمیەی ژنان بەشداری بکەن یان دەکرێت ئەنجومەنێکی جیاوازی چاودێری ژنان لە دەرەوەی پەرلەمان پێکبێت.»
تێبینی: سەرۆک لەبارەی چۆنیەتی هەڵسوکەوت لەگەڵ یاساکەی دەردەچێت لەم پرۆسەیەدا، ئەم بۆچوونەی خستە ڕوو: «ئەمە یاسایەکی سەرەتاییە، یاسایەکی بنەڕەتییە. پرۆسەیەک کە بەم یاسایە دەستپێدەکات، بەردەوامیشی هەیە لە ڕێکخستنە یاساییەکانی داهاتوو، دیموکراتیزەکردن و بابەتەکانی کارگێڕی خۆجێیی. پێویستە بەم شێوەیە هەڵسەنگێنرێت.»
ئەو خاڵەی کورتەیەکی بۆچوونی سەرۆک لەبارەی پرۆسەی یاسای بەردەوامەوە دەکاتەوە ئەمەیە؛ ئامادەبوونی مەرجەکانی کاری تایبەت بەخۆی دوای دەرچوونی یاساکە و دابینکردنی ئەمە لەڕێگەی پۆست و پێگەیەکەوە کە دوای یاساکە لەناو «ئەنجومەنی سیاسیبوون و ئاشتی»دا وەریدەگرێت. ئەو ژێرئەنجومەنەی کە لەناو بڕگەی «بۆ دابینکردنی پێشکەوتنی پرۆسەکە لای ڕێکخراوەکە، دەکرێت دەستنیشانکردن لە ژێرکۆمیسیۆنەکاندا ئەنجام بدرێت» مەبەستی لێیە، «ئەنجومەنی ئاشتی و دیموکراتیزەکردنە» و ئەم ئەنجومەنەیە کە ڕێککەوتوون دوای دەرچوونی یاساکە پێکبێت. ئەم ئەنجومەنە ئەو خاڵەیە کە بنەمای ناوەڕۆکی یاساکە دیاری دەکات و سەرۆک بە گرنگی سەیری دەکات.
چاوپێکەوتنی 20ی تەممووز:
دەربارەی یاساکە ئەم زانیارییانەمان پێدرا. لە یاساکەدا ئەنجومەنێکی هاوئاهەنگی ڕێکدەخەن بە سەرپەرشتی جێگری سەرۆک کۆماری. لەوانەیە لەم ئەنجومەنەدا نوێنەرانی وەزارەتی دادوەری، وەزارەتی ناوخۆ و دام و دەزگا هەواڵگرییەکانیش ئامادە بن. وەک ژێرئەنجومەنێکی پەیوەست بەم ئەنجومەنی هاوئاهەنگییەوە، «ئەنجومەنی چەکدانان و سیاسیبوون» پێکدێت. منیش لەم ئەنجومەنەدا بە پێگەیەکی ڕوونکراوەوە بەشداری دەکەم. بەپێی ژمێریاریەکان، ئێستا لە نێو ئەوانەی لە زیندانن، 80 لە سەدیان، واتە لە 4700 کەس 3900 کەسیان بەم یاسایە دەردەچن. لەگەڵ یاساکە، تاوانبارکردن بە ئەندامێتی ڕێکخراوە لادەچێت. لە کۆی گشتیدا نزیکەی گروپێکی 814 کەسی هەیە. بارودۆخی ئەمانە لە ماوەی پرۆسەکەدا ڕوون دەبێتەوە. ئەمانە خاوەن حوکمی داخراوی سەختن. بۆ ئەم گروپە لە ماوەی دیاریکراودا ئەنجومەنەکە هەڵسەنگاندنێک ئەنجام دەدات. من گوتم پێویست ناکات کاتێکی سنووردار بۆ ئەم ماوەی هەڵسەنگاندنە دابنرێت. بەڵام بەپێی پێشبینی، لە ماوەی ساڵێک تا ساڵێک و نیو دوای دەرچوونی یاساکە، بارودۆخی ئەم گروپەش چارەسەر دەبێت. من داوایەکی وەک ئەوەم نییە کە سبەی دەرمبکەن. با پرۆسەکە بەرەوپێش بچێت، ئەوانیش بە خۆیان نایانەوێت من لێرە بمێنمەوە.
بارودۆخی من چۆن دەچێتە ناو یاساکەوە؟ ئەم پرسیارە وەک پرسیارێکی سەرەکی ماوەتەوە. بەپێی زانیاری پێدراو، بارودۆخی ئێمە لە هەڵسەنگاندنی دەوری 4 یان 6 مانگی ئەنجومەنەکەدا ڕوون دەبێتەوە. بە شێوەیەکی کرداریش دوای دەرچوونی یاساکە قۆناغێکی نوێ دەست پێدەکات.
لێرەدا لە دوورگەکە ترافیکی چاوپێکەوتنیش خێرا دەبێت. سیاسەتوانان و ڕۆژنامەنووسان دێن. ئەمە گرنگە، چونکە بە یاساکەوە بە نوێ دەست پێدەکەینەوە. دەبێتە پرۆسەیەکی بەردەوام. بۆ دوای یاساکە دینامیکێکی کوردی هەیە کە دەبێت قەناعەتی پێبدەم، هەروەها کۆمەڵگای تورکیاش هەیە. گرنگە یاساکە زووتر تێبپەڕێت. تەنانەت ئەگەر نەگاتە کات، ئەگەر پێویست بێت دەکرێت کاری پەرلەمان هەفتەیەک یان 10 ڕۆژ درێژ بکرێتەوە.
متمانە - دڵنیایی. دڵنیایی متمانە بەهێز دەکات، متمانەش دڵنیایی. دیارە دەوڵەت ئەمە وەک بنەما وەردەگرێت. چەند ساڵێک پێش ئێستا ئەگەر بگوترایە کە دەسەڵاتی بەعس لە سووریا دەڕووخێت، وڵاتیش پارچە پارچە نابێت و کەسێک بە ناوی شەرع دێتە سەرکار، کێ باوەڕی پێدەکرد؟ یان دیسان چەند ساڵێک پێش ئێستا، کێ باوەڕی دەکرد بەهچەلی بە ئۆجەلان بڵێت سەرۆکی دامەزرێنەر؟ ئەم نموونانە نیشان دەدەن کە هەموو شتێک دەتوانێت زۆر خێرا بگۆڕدرێت. لەگەڵ ئەم پرۆسەیەدا، یاساکە دەبێتە یەکەم هەنگاو، دواتریش یاسای تر پێویست دەبن.
ئێمە شایەتحاڵی ساتێکی مێژوویین. لەگەڵ هاوڕێیانی لێرە قسەمان کرد. لە بابەتی یاساییدا چەند خاڵێک هەن کە پێویستە ڕوونیان بکەینەوە.
ئاگاداری ئەمە بوون، وا نییە؟ من ڕوونم کردەوە کە پەکەکە دەرئەنجامی دەستێوەردانی مۆدێرنیتەی ڕۆژئاوایی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدایە. سۆشیالیزمی ڕاستەقینە سێیەکی جیهانی بوو. تێپەڕاندنمان لەوە شتێکی ئەگەری نەبوو، ئێمە فەرمانی ئەوانمان جێبەجێ نەدەکرد، بەڵام وا دەردەکەوت کە گوێڕایەڵی ئەوانین. کادرە دامەزرێنەرەکانی کۆماریش و ئەو کادرانەی ناتۆیش هەروایان لێهاتووە. ئەوان ئەوەیان کرد کە ڕۆژئاوا و ناتۆ گوتیان.
گۆڕانکاری لەگەڵ ئۆزالەوە دەستی پێکرد. یەکێک لە مێژووییترین هەنگاوەکانی گۆڕینی دەوڵەت هەڵدەگیرێت. کاتێک ئێوە یەکەم جار ئەم هەنگاوەتان هەڵگرت، من بووم نەک ئێوە کە باسی هەڵوەشاندنەوەی پەکەکەم کرد، زووتریش گەیشتبووم بەو ئەنجامە. پێویستە ئەو شتانەی کە کاتیان بەسەرچووە تێپەڕێنرێن، ئەگەر ئەمە نەکرێت، دەبێتە گرفت بۆ داهاتوو. لە جەهەپەش هەمان شت ڕوودەدات، ڕۆڵی مێژووییی تەواو بووە. سەبارەت بە پەیوەندی نێوان م. کەمال و ئینۆنو وتبووم ئەوە پەیوەندی تورک-کوردە. ئێستا سەیری پەیوەندی نێوان ئۆزەل و کەمال بکەن، یەکێکیان تورکە و ئەوی دیکەیان کورد، تەنانەت یەکێکیان خەڵکی سەلانیکە و ئەوی دیکەشیان خەڵکی هەمان زۆنی مەزهەبییە، واتە دەرسیم. ئەوەی لە جەهەپەدا ڕوودەدات دەرکەوتنی هەمان دیالێکتیکییە کە لە بنەڕەتی کۆماردا هەیە. لە ڕاستیدا ئەوان زۆر پەیوەندییان لەگەڵ یەکتریدا باش بوو، بۆچی ئاوا بوو؟ ئەمە پەیوەندی بە دیالێکتیکی ژێرەوەوە هەیە.
ئەو توانایە کە پشتی پێ دەبەستم و زمانە مێژووییەکەی خۆی. بەهچەلی کەسایەتییەکی دەوڵەتی مێژوویی نواند، ئەوەی منیش نزیکەی هەمان شت بوو. لە کۆتاییدا ڕوو لە شتێکی مێژوویی دەکەین. بەردە سەدەیینەکانی سیاسەتی دابەشکە و حوکمڕانی بکەی هەژموونی ڕۆژاوا دەکەونەوە و لادەبرێن. نازانم چەند خایەن دەبێت، بەڵام بێگومان مێژوویییە. لەگەڵ ئەلپ ئەرسلاندا کورد هەبوو. ئایا حەز لە گۆرانی کیزیرۆغلو مستەفا بەگ دەکەن؟ ئەو کوردێکی خەڵکی شرنەخە، هاتووەتە قارس و لەوێ خۆشەویست بووە. لە باکوور، سەرحەد، ئەرزەروم و وانیشدا، ئەو ڕۆڵەی سەلجووقییەکان لە مێژووی تورکدا گێڕایان، بنەماڵەی شەدادی هەمان ڕۆڵیان لەنێو کوردەکاندا گێڕاوە. سێ سەد ساڵ مێژووی سەلجووقی هەیە و سێ سەد ساڵیش مێژووی شەدادی. ئانییان داوە بە مانوچێهر کە شەدادییە، قارسیشیان داوە بە تورکەکان. لە دژی هێرشی خاچپەرستان و مۆغولەکان بەیەکەوە بەرگری کراوە.
شەڕی عەین جالوت ناودارە. ئەگەر سەرکەوتوو نەبووایە، شتێک بەناوی ئیسلامەوە نەدەمایەوە. هەڵوەشانەوەی عوسمانی لە سەدەی نۆزدەدا بە پەیوەندی لەگەڵ کورد و ڕاپەڕینەکانەوە گرێدراوە. بیرم لێکردەوە، ڕاستە. یەکەم ڕاپەڕین لە سەرەتای ساڵانی 1800 بووە، بابانزادەکان.
دەبێت جەهەپە ئەمە تێبگات، دەیان کەس بەهۆی مەسەلەی کڵاوەوە و شتی تر لەناوبران. ئارەزووی شوێنکەوتنی شۆڕشی فەرەنسییە، من پێی دەڵێم ڕۆبێسپییێریزم. پێیان وایە بۆ ئەوەی شۆڕشێکی گەورە دروستبێت، پێویستە خەڵکێکی زۆر بکوژرێن و لابدرێن. ئەمەش بە ناونانی شێخ سەید و سەید ڕزا بە فیۆدال و کۆنەپەرست ئەنجام دەدەن، ئەمانە ڕاست نین. من ناوێت شتێک لەسەر م. کەمال بڵێم، ئەو دامەزرێنەری کۆمارە. پێویستە جەهەپە نەبێتە کۆسپ لەبەردەم ئەم پرۆسەیەدا. لە کۆتایی سەدەکەدا تۆزێک بارووتی تەواو بووە، وەک چۆن ئێمە گۆڕانکارمان بەسەردا دێت، پێویستە ئەوانیش بگۆڕدرێن. کاتێک چاویان پێ دەکەون، پێیان بڵێن ئەم هەنگاوەی ئێمە لێرە دەرگا بۆ گەیشتن بە دەستوورێکی نوێ و کۆماری دیموکراتیک دەکاتەوە. چەندین ناویان لێنا، وەک کۆماری دووەم و کۆماری سێیەم، لەکاتێکدا فەرەنسییەکان پێنج کۆماریان دامەزراند. لە ڕاست و چەپیشدا ڕەگی فاشیزم هەیە، تەنانەت لە تەکنەلۆژیا و زیرەکی دەستکردیشدا ئەمڕۆ ڕەگی فاشیزم هەیە. شێوازی سەپاندنی زیرەکی دەستکرد بەم شێوەیەیە کە تەنها من باشترین شت دەزانم، تەنها من دەیکەم... کاتێک باسی زیرەکی دەستکرد دەکەم، وشەی ڕق و کینە لە دەمم دەردەچێت. دژی تەکنەلۆژیا نیم، بەڵام ئەمە مەترسیدارترین و فاشیستانەترین جووڵەیە بەرامبەر مرۆڤایەتی، داهێنانیش لەناودەبات.
لە تورکیادا کەس نازانێت ئەو مێژوویەی کە نیشتەجێبوونی لەم ناوچەیەدا مومکینی کردووە. قسەی زیا گۆکالپ کە دەڵێت 'بێ تورک کورد نابێت، بێ کورد تورک نابێت' ناودارە. من بە دیالێکتیکی سەیرم کردووە. بۆ هەر لایەک ڕوو بکەم، لە کارە بنەڕەتییەکانی تورکدا کورد هەیە و لە هەموو کارە گەورەکانی کورددا تورک هەیە. ئێستا کورد لە بارودۆخی سووکایەتی پێکردن و وەک مرۆڤ دانەنراوندایە، تەنانەت نەیانتوانی بە زمانی خۆیان بدوێن.
بەرپرسانی دەوڵەت دەڵێن: ئەم بارودۆخانە زۆر لەدواوە ماونەتەوە، بەڵام ئەمانە کاری ڕەگێکی نەتەوەیی فاشیستی بووە. دەڵێن ئەمڕۆ لە تورکیا کورد بوون، بڵاوکردنەوەی کوردی و بەرهەمی هونەری زۆر باوە و نموونەی جوانیشی هەیە.
لەکاتێکدا نرخێکی گەورە بۆ ئەمە دراوە. پێویستە یاساش لایەنێکی قەرەبووکردنەوەی هەبێت، قارەمان و برینداران هی تەنها یەک لایەن نین. کاتێک مرۆڤ کتێبی 'تەماشاکردنی پشتی چیاکان'ی بژان ماتور دەخوێنێتەوە، هەستی پێ دەکات. چیرۆکی ژنانی ئەوێ... ئازارێکی زۆر ڕووی داوە، شەڕێکی تۆقێنەر ڕووی داوە، ژن و پیاوی گەنجی گەنج. بۆ ئەوەی ئەم ئازارانە بخرێنە پشتەوە، هەنگاوی مێژوویی هەڵدەگیرێت. ئەمە مەسەلەی 'بدە و وەربگرە' نییە، بەڵکو دەستەبەرکردنی کۆبوونەوەیەکی ڕاستە لە کاتی ئێستادا. ئەوەتا سبەی یاساکە دەردەچێت، ئەرکێکی گەورە دەکەوێتە سەر شانی من. گۆڕینی کورد مەسەلەیەکی گەورەیە، هەم گۆڕینی لایەنی کورد و لایەنی ڕێکخراوە پێویستە، هەمیش ڕوونکردنەوە و قەناعەتپێهێنانی لایەنی تورک. دوای دەرچوونی یاساکە، پێویستە بتوانم ئەمە لە پەیوەندییەکانمان لەگەڵ ڕۆژنامەنووسان ڕوون بکەمەوە. ئەم گۆڕانکارییە چەپ و ڕاستی تورکیش دەگۆڕێت، لەوانەیە دەرگا بکاتەوە بۆ گۆڕینی تیۆرە مێژووییە کەمالیستەکان، ئەگینا بەتەواوی بەرهەڵستی ئەمە نەکەن. کاتێک باسی 'لۆزان'م کرد و باسی 'یەکەم دەستوور'م کرد، هەندێک لایەن هەستان...
هەندێک کەس تێناگەن لەم گفتوگۆیانەی لێرە. کەسانی هەبوون گوتیان من چالاکی دژی مێژووی کورد دەکەم، لەکاتێکدا برایەتی تورک-کورد زیندوو دەکرێتەوە و ئەمە دەبێتە هۆی گۆڕینی دیناميکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. کەس بەم شێوەیە سەیری ناکات، تەنها ئێمە بەم شێوەیە سەیری دەکەین.
سەبارەت بە ڕۆڵی خۆم، بە هیچ شێوەیەک خۆپەرستی نییە، حەزیش ناکەم شانازی بە خۆمەوە بکەم، بەڵام ئەمە بارگرانییەکە کە دەبێت هەڵمبگرم. لە کاتی ئۆزال و کەسانی دیکەدا، منیان بۆ ئەم دیالۆگە بانگهێشت کرد، من ئەم ڕۆڵە مێژووییە لەئەستۆ دەگرم. مردنێکی زوو یان لابردنێکی دیکە لێرە، مێژوویەکی شەڕی تاریکی دووسەد ساڵە دەست پێدەکاتەوە، لەبەر ئەوە وریایی پێویستە. کاتێک ئینگلیزەکان یەکەم گفتوگۆکانیان بیست، چییان گوت؟ لەو کاتەدا لە ڕۆژنامەیەکدا بڵاو بووەوە، گوتیان هاوسەنگی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەروژێر دەبێت.
بۆ بەڕێوەبەرایەتی سەرەوە و هاوڕێیانی هاوشێوە، پێویستە ماوەکە درێژ نەبێتەوە. لەوانەیە 3 ساڵ بێت، لەوانەیە 5 ساڵ بخایەنێت، لەوانەیەش بە گفتوگۆکردن هەرگیز نەیەن. ئەمانە کەسانێکن کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا داواکراون و ئامانجن، بەرگریکردنیشیان پێویستە. ناڵێم دەستبەجێ بێن، بەڵام دوای ئامادەکردنی بیری گشتی، با بڵێین 6 مانگ یان ساڵێک، لانیکەم پێویستە یەک بەیەک بێن. لە پرۆسەی داهاتوودا سەیر دەکەین، بیری گشتی دەتوانرێت ئامادە بکرێت. ناڵێم با بێن بچنە پەرلەمان، بەڵام پێویستە بتوانن لە کۆمەڵگە خۆماڵییەکاندا سیاسەتی دیموکراتیک ئەنجام بدەن. پێویستە بۆیان هەڵسەنگاندنی قۆناغ بە قۆناغ ئەنجام بدرێت، بەبێ دانانی سنووری کاتی، پێویستە ئەو نەرمییە بدرێت.
کورتەی چاوپێکەوتنی دووران کالکانم لەگەڵ ڕووشەن چاکردا خوێندەوە، ئەرێنی و گشتگیر بوو. شیکارییەکەشی پێشتر سەبارەت بە تیمی نەتەوەیی گرنگ بوو، دەیگوت 'منداڵان بەهۆی فشاری نەتەوەپەروەرییەوە نەیانتوانی یاری بکەن'. سەرەڕای ڕەخنەکانم، هاوڕێ عەباس لایەنێکی دڵسۆزی و ماندووبوونی هەیە.
دوای دەرچوونی یاساکە، فۆرمولی سێ T دەبێت: پشتڕاستکردنەوە، دیاریکردن، پابەندبوون. پشتڕاستکردنەوە میکانیزمی دەوڵەت ئەنجامی دەدات، پابەندبوونەکەش ئێمە ئەنجامی دەدەین. یەک پێی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتیمانی دەبێت، پێی دیکەشی پەرلەمان. ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتیمانی ڕاپۆرت دەدات و دەڵێت پەکەکە چەکی داناوە، لەم بارەیەوە بڕیارێک دەردەکات و دەچێتە پەرلەمان. بە میکانیزمێکی سێالیەنی چەسپاو بەڕێوە دەچێت. پابەندبوونەکەش ئیشی منە، پێویستە من لە پرۆسەکەدا بم.
لە پێشنووسەکەدا ئەنجومەنی چاودێریش پێویست دەبێت. کۆمیسیۆنی چاودێری، بڕیاری کۆمیسیۆنی پەرلەمان بەدوادا دەچێت. ئەنجومەنی هاوئاهەنگی و ئەنجومەنی سیاسیبوون دەبن، ئەنجومەنێک کە ئەو حزبانەی ئەندامیان داوە بە کۆمیسیۆنی پەرلەمان، دەتوانن ئەندامی بۆ دابین بکەن. پێویستە کۆمیسیۆنی پەرلەمان نەک وەک ژێرئەنجومەن، بەڵکو وەک ئەنجومەنێکی سەربەخۆی جیاواز پێکبهێنرێت. لەبەر ئەوەی دەسەڵاتی یاسادانان لەژێر دەسەڵاتی جێبەجێکاردا نابێت، پێویستە ئەنجومەنێکی چاودێری هەبێت کە ئەندامی هەموو حزبێکی تێدابێت.
لە کاتی پێکهێنانی یەکەم گروپی هاتوو، پێکەوە گفتوگۆی دەکەین. شتێکی 300 کەسی دەبێت، سێیەکی لە ئەورووپا، سێیەکی لە زیندان و سێیەکیشی وەک قەندیل دەبێت. ئەمانە وردەکارین، دواتر باسیان دەکەین. کارەکەی ئێمە گرنگە، ئەگەر کارێکی خێرا بکرێت، ماوەکە دەکرێت بۆ ساڵێک یان 6 مانگ دابەزێت.
من بیرۆکەی بەهێزم هەیە لەسەر ئابووری و کشتوکاڵ. گەشەپێدانی کشتوکاڵی مێزۆپۆتامیا لە مێشکمدایە. کۆمۆنیش کە پێی دەڵێم هەر ئەمەیە، گەشەپێدانی بەرهەمدارترین کێڵگەکان. ئەمە لە نەوتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گرنگترە.
ڕۆڵی دامەزرێنەری کورد لە کۆماردا لە تورک کەمتر نییە. کورد وەکو لۆرێنس و عەرەبەکان نەیکرد، لەبەر ئەوە ئەمڕۆ جووڵەیەکی ڕاستکردنەوەیە. دوای کەرکووک، لەوانەیە لە حەڵەب پارێزگارێکی تورکمان دابنرێت، پارێزگاری تورکمان بۆ حەڵەب واتا ئاشتی سووریا، زۆریش گرنگە. پراکتیکی پارێزگاریی گۆڕانکاری لە کەرکووک بیرۆکەیەکی باش بوو، لەنێوان کورد، عەرەب و تورکماندا ساڵ بە ساڵ بگۆڕدرێت.
حەڵەب واتایەکی ستراتیژی هەیە، من یەکەم جار لەوێ ژیام. بینایەکی جوانمان لەوێ هەبوو. ئارام تیگران لەوێ بوو، سەرسوڕهێنەرە، پێش مردنی سڵاوی ناردبوو، کاریگەری گەورەی لەسەر من هەیە. لە ئەنقەرە لە خوێندنگەی تاپو کادەسترۆ، ئیسماعیل ئەسلانی خەڵکی جەیلانپینار هەبوو، دواتر بووە شارەوانی. چوومە ماڵی ئەو، بینیم ئاوازێکی کوردی، ئارام لێیدەدا، گوێم لێگرت. گوتم پێویستە ئەم دەنگە نەمرێت، پێویستە ئەم ئاوازە هەمیشە بژیێت.
حەڵەب، لای کامیشلۆ. گۆرانی 'ئەزۆ گەلین'ی تورکمان و ئاوازەکانی بەرەک پەیوەستن بە حەڵەبەوە. من لە نیزیپ لەگەڵ ئاوازەکانی بەرەک گەورە بووم، حەڵەب ناوەندی ئەم کولتوورەیە، بێگومان عەرەبیش هەیە. مێژووی هەزار ساڵە بەم شێوەیەیە. بۆ بنیاتی ژێرخانی ئەمە، پێویستە شەرع تۆزێک بۆ دیموکراسی ئامادە بکرێت، دیموکراسی خۆماڵی و دیموکراتیزەکردن شەرعیش ڕزگار دەکات. ئەگەر ئەمە نەکات، کەس ناتوانێت ڕزگاری بکات، لە ماوەی ساڵێکدا کودەتای لێدەکرێت و کوشتاری گشتی ڕوودەدات لە سووریا.
ئێران ناتوانرێت بەم شێوەیە بهێڵدرێتەوە. وەک چۆن سووریا کۆتا قۆناغی خۆی دەژیا، ئەم دەسەڵاتی شیعەیەش کۆتا قۆناغی خۆی دەژی. پێویستە هەنگاوێک دەستپێبکرێت کە نێچیرڤان و بافلیشی تێدابن و پژاکیش بگۆڕێت. پێویستە تورکیا ڕۆڵێکی ئەرێنی بگێڕێت. با بەبێ پێویستی بە ئەمریکا و ئینگلیز، هەنگاوێکی مێژوویی برایانە پەرەپێبدەین، ئەمە یارمەتیدانێکی برایانەیە و پشتیوانییە. بەیەکەوە پژاکیش بگۆڕین و بیهێنینە سەر هێڵێکی گونجاو، ئەگینا هەزاران کەس سزای لەسێدارەدان بەسەردا دەسەپێنرێت و دەبێتە دەریای خوێن. ئەمریکا ناتوانێت ئەمە چارەسەر بکات، ڕژێمی شیعەش قەفڵ بووە و ناتوانێت چارەسەری بکات.
بێ خاوەنداریەتی کردنی کولتووری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هیچ شتێک ناکرێت. بەبێ زانینی ئەم مێژووە، سەد ساڵە لەژێر ناوی چەپگەریدا شەڕی هەرچی بیرۆکەی کۆنەپەرستانەی ڕۆژئاوایە دەدەن. ئەوەی پێی دەڵێن ئوممەت، ئینتەرناسیۆنالیزمی ئیسلام و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە. لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەردەمی حیتیەکانەوە، تەنانەت لە سەردەمی سارگۆنەوە، یەکێتیەک هەیە. یەکێتیەکی ئیمپراتۆرییەت هەیە، لە خوارەوەشدا یەکێتی کولتووری گەلان هەیە. لە دووسەد ساڵی ڕابردوودا لەگەڵ نەتەوەپەروەری و مۆدێرنیتێدا تێکەڵ بووە و لە خۆی بێگانە بووە. پاشان بە هاوکارترین شێوە هاتووە لای ئینگلیز و گوتوویەتی «وەرە ڕزگارم بکە».
راست بێت یان چەپ بێت، دەبێت بەپێی کولتووری ئەم خاکە بێت. دووسەد ساڵە ئەمەیان کردووەتە پراکتیکی دابەشکردن و فەرمانڕەوایی. ئێوە ئەمەتان بەدیکردووە و دەتانەوێت تێیبپەڕن. من یارمەتیتان دەدەم. ئێران بەقەد چارەسەرکردنی خۆی، گەورەترین کۆکراوە لە تورکیایە. کاتێک ئەم کۆکراوانە یەک دەگرنەوە، دەمانباتە یەکێتی و ئینتەرناسیۆنالیزمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هێرشەکانی بۆسەر هەرێمی کورد زیاد کردووە. پێشتر هەولێری لێدەدا، ئەم جارە دەستی کردووە بە لێدانی سلێمانیش. ئەمە لەلایەن گروپە عێراقییەکانی سەر بە ئێرانەوە ئەنجام دەدرێت. هەندێک جار ململانێش لەگەڵ پژاک ڕوودەدات. پژاک ڕایگەیاندنێکی بڵاوکردەوە. ڕایانگەیاند کە لایەنگری هیچ لایەکی شەڕەکە نین، بەڵام هێرشە لەسەر کوردەکان قبووڵ ناکەن و ئەگەر بەردەوام بێت خەڵک دەپارێزن.
ئەگەر ئێران چارەسەر بکرێت، لێرەوە چارەسەر دەکرێت. ئیسرائیل و ئەمریکا ناتوانن چارەسەری بکەن. ئەمە دەبێتە ڕەنگدانەوەیەک بۆ هەنگاوی یەکخستنی دیموکراتیک. بەڵام نابێت پێچەوانە بکرێتەوە لەبەردەم هێرشەکانی ئێران، بەڵکو دەکرێت ئێران کێڵگەکەشی فراوان بکات. نەتەوەپەروەری فارسی نابێت بە سووکی سەیر بکرێت. ئێرانییەکان ڕەنگە بیانەوێت هەموو عێراق داگیر بکەن. نابێت ئەوێ بە تەواوی بە ئێران بسپێردرێت. ئەگەر بچەسپێت، سەرەتا عێراق و پاشان سووریا دەگرێت. ئێران لە لوبنانەوە تا ئەفغانستان شەڕ دەکات. فەرماندەی پاسدارانی شۆڕش جەعفەری بوو. ساڵی 1985 یەکەمین جار سەردانی منی کرد. بە ئاسانی لە ئامانجەکانیان پاشگەز نابنەوە.
ئەمریکاییەکان سێ شتیان لە عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی نوێی عێراق، داوا کرد. یەکەم، کاریگەری ئێران کەم بکەیتەوە. دووەم، هێزە شیعییە میلیشیاییەکان بخەیتە ناو ئارتشەوە. سێیەم، گەندەڵی. گەندەڵییەکی ترسناک هەیە و بەم پارەیەش هێزە میلیشیاییەکان دابین دەکرێن. عەلی زەیدی چالاکییەکی دژە گەندەڵی لەسەر پەنجا کەس دەستی پێکرد. هەروەها بۆ هێزە میلیشیاییەکانیش تا 30ی سێپتەمبەر ماوەی دانا. گروپی سەدر ڕازی بوو، بەڵام گروپەکانی وەک کەتائیب ڕەتیان کردەوە. ئەوانەی هێرش دەکەنە سەر هەرێمی کورد، بەقەد ئێران خۆی هێزە میلیشیاییەکانی دژبەرن کە دەست ناکێشنەوە. دەبێ ئێرانییەکان هێرش نەکەنە سەر کوردەکان.
پارێزەرانی کورد کۆنفڕانسێکیان ئەنجام دابوو. چۆن بوو، گفتوگۆیەکی بەهێز ئەنجام درا؟ یاسایی بوونی حوقوقناسانی کورد... ئایا بڵێم بێگانەبوون لە کوردەکان؟ مێژووی کۆماری تورکیا مێژووی دەرکردنی کوردەکانە لە چوارچێوەی یاسا. یاسای ئێستا وەک یاسایەکی ڕەگی ئاشتی و یەکەم یاسای گەیشتن بە یاسا، دەبێت بە بەهای زێڕ لێی بڕوانرێت.
دوای ئەم یاسایە پەکەکە بە تەواوی هەڵوەشاندنەوەی خۆی تەواو دەکات. لە ڕووی ستراتیژ و ڕێکخستنەوە تێپەڕێنراوە. بەڵام میراتێکی کادرۆیی هەیە کە دەگاتە سەدان هەزار کەس. ئا، حیزبە سیاسییەکانیش دابەش دەبن، لە ناو پێکهاتەی ڕاست و چەپدا زۆر ڕۆشنبیر هەیە، کەسانی حەز بە گفتوگۆ کردنیش هەیە. وەک چۆن لە دامەزراندنی کۆماری یەکەمدا حیزبێک وەک فرقەی گەل دەرکەوت... ئاکەپەش دەڵێت «ئێمە کۆمارمان دووبارە دامەزراند». هەڵە نییە. زەوییەکی تۆخیان کۆمارییان کرد. بەڵام ئەگەر ئەمە یەک ستوون بمێنێتەوە، جەهەپە دەیەوێت ئەمە بشکێنێت. کۆماری یەک ستوون نابێت. لەسەر بنەمای موحافیزەکار-دیموکراتی یاخود جەهەپەیی کۆماری یەک ستوون نابێت. بەم شێوەیە بە یەک ستوون دەیانەوێت بچنە سەر دەستوور، دەستوورێکی وا ناتوانێت دیموکراتیک بێت. بۆ نەبوونی ئەم مەترسییە پێویستە کۆمار لەسەر لانیکەم دوو ستوون بنیاد بنرێت. ئەمەش کۆماری دیموکراتیکە. تەمەنی کۆماری یەک ستوون بە کودەتا و لەسێدارەدانەکانەوە بەسەرچوو. بەم بۆنەیەوە یادی مەندەرێسیش بکەینەوە. لانیکەم دوو ستوونی سەرەکی پێویستە. سێیەم و چوارەمیش دەکرێت هەبێت، بەڵام لانیکەم دوو ستوونی سەرەکی پێویستە. پێشتریش گوتبووم. حیتیەکان لە میزۆپۆتامیا نەیانتوانی ستوونی میتانی دروست بکەن، ئاشوریەکان هاتن و هەردووکیان قووت دان.
کۆمار پشتی بە دوو ناوەندی سەرەکی کولتووری بەستووە: کولتووری میزۆپۆتامیا و ئەناتۆلی. بەواتایەکی فراوانتر سووریا و عێراقیش لەم چوارچێوەیەدا دەگونجێن.
ئەگەر بەم شێوەیە بەجێی بهێڵین، جەهەپە بە گفتوگۆ بێ ئەنجامەکانی نێوان کەمال و ئۆزەلەوە سەدەی دووەم بە شێوەیەکی نەخۆش لەدایک دەبێت. بە کودەتا و دژە کودەتاکانەوە... کێشەی کوردیش هەروایە، ئەگەر چارەسەر نەکرێت ڕاپەڕین دووبارە دێتەوە. ئەمە هەڕەشە نییە. 500 هەزار کەس دەردەکەون، ئەمریکا دەچێتە پشتیانەوە، دەبێتە کێشە. ڕێگای ئەمە ئەوەیە کۆماری تورکیا لەسەر دوو ستوون دابمەزرێت. من نابێژم حوقوقی کوردی جیاواز هەبێت. بۆچی من ئاکامی دەسەڵاتی نەتەوەی تورک لە دەوڵەتدا شیکار نەکردووە؟ لە ڕاگەیاندنی 27ی شوبات شێوازی دەوڵەتم شیکار نەکردووە. ئەم مافەم نییە. ئەگەر مافم بووایە، هێزم نییە. وازم لێهێنا، با تورکەکان ئەوە شیکار بکەن.
ئەم پرۆسەیە دەمگەیەنێتە خاڵێک. دەستوور لە ڕەفەکە دادەبەزێت، هەرچەندە بتەوێت نەتەوەپەروەری بکەیت یان ئیسلامی بکەیت، ئەم کوردانە لەکوێ دادەنێیت؟ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تودەیەکی 60 ملیۆنی هەیە، هەروەها دینامیکێکیش هەیە. دینامیک واتە چی؟ تودەیەک کە دەجوڵێت. لەگەڵ ئەم پرۆسە مێژووییەدا دەست بەم کارە دەکەم.
دەست دەکەم بە چالاکییەکی گەورەی ڕووناکبیری. لێرە تودەیەکی گەورەی دینامیک هەیە، دەڵێم ئەمە چی لێ دەکەین. بە بەڕێوەبەرانی دەوڵەت دەڵێم، پێویستە بۆ تودەیەکی گەورە لە دەستوردا چارەیەک نیشان بدرێت. حوقوقی کوردی، حوقوقی تورکی نابێت؛ یاسا گشتگیرە بەڵام دەبێت دەستوور سەرنج بداتە ئەوەی کە کوردیش بوونی هەیە. ئا، کۆنگرەیان ئەنجام دا، حوقوقناسانی کورد، بەڵام هیچ یاسایی بوونێکیان نییە. سبەی ئەگەر کودەتا ڕووبدات، هەموو ئەمانە دەگیرن، چونکە هیچ پشتیوانییەکی یاساییان نییە.
بۆیە شوێنی خۆمان لە دەستوردا وەردەگرین. کوردەکان بنەمایەکی یاسایی نییان هەیە. پێویستە کوردەکان ببنە لایەنێکی یاسایی. پێویستە کوردەکان لە ڕێگەی دەستوورەوە ببنە لایەنێکی یاسایی. دەستووریش بەمە بەهێز دەبێت.
بەرنامەی 27ی شوباتیشم هەروایە. ئازادی بۆ سێ ناسنامەیە. یەکەم، بێ ئەوەی ناوی هیچ ئیتنیسیتەیەک بهێنرێت، «ئازادی ناسنامە». کورد و عەلەوی و ژنیش ناسنامەن، ناتوانیت شوێن بۆ هەمووی لە دەستوردا دابنێیت. تەنها بڵێی «ناسنامە ئازادە» بەسە. دووەم «ئازادی بیر و باوەڕ». سێیەم «ئازادی سیستەمی»؛ ئازادی دەربڕین و ڕێکخستنی سیستەمی. ئەمانە دەکرێت لە یەک ماددەدا بگونجێن. دەڵێت دەوڵەتی دیموکراتیک، لایک، کۆمەڵایەتی و یاسایی، هەر سێیان پێکەوە دەتوانن بن. ئەوەندە ئەکادیمیست و حوقوقناس هەیە، من زۆر تووڕە دەبم.
دووبارە ئاماژە بەمە دەکەمەوە. زۆر گمانوگۆمان هەیە. ئێمە دەبینە ئەنجومەنێک لە بەرزترین ئاست. پێویستە هەموو کەس ئەمە تێبگات. ئەمە چارەسەرێکە کە ئۆجەلان دۆزیویەتییەوە و بەرپرسیارێتییەکەی بەسەر خۆیدا وەردەگرێت. ئەنجومەنەکان هەن، کار دەکەین، وا نییە یەکسەر ئازاد دەبین. ئەم ئەنجومەنانە بارودۆخی هەر کەسێک لە هەموو بوارەکاندا دیاری دەکەن، کەی دەبێت بێت، تەنانەت لەکوێ دەبێت نیشتەجێ بێت، هەتا ئەوەندە دەچینە پێش. من بەرپرسیارێتیم بەسەر خۆمدا وەردەگرم. باوەڕم وایە لانیکەم بە ڕێژەی 90 لەسەدا سەرکەوتوو دەبین. پارتی دەم و قەندیل نابێت ئاژاوە بگێڕن لەبەر ئەوەی ئەم یاسایە ئەو چارەسەرەیان تێدا نییە کە بیریان لێدەکردەوە. بەڵێ، ئەم یاسایە ئازادییەکی خێرا بۆ من نایەت، بەڵام بۆ ئەو کەسانەی لەگەڵ من دەمێننەوە بۆ قۆناغی دووەم، ئیمکانی هەڵسەنگاندنی خولانە فەراهەم دەکات. ئێمە بەشێوەیەک کار دەکەین کاتێک دێت پێیان دەڵێن «دەبێ خێرا دەربچیت». هەندێک بەنیازی خراپیش دەڵێن ئەمە لاوازییە. ئەم یاسایە بۆ ئەوانەی لە دەرەوەی منن دەرفەتی دەرچوونی خێرا دەدات، بۆ ئەوانەی لە بارودۆخی منن ئیمکانی هەڵسەنگاندنی خولانە دەدات.
مەرجەکانی دەرچوون خۆم ئامادەیان دەکەم. بەشێوەیەک دەبێت کە خۆیان دەربانکەن. کەی لێرە دەردەچم، خۆم دیاری دەکەم. با بڵێین نەبوو، با بڵێین هەموومان لابردن، لێرەشدا هیچمان لەدەست نادەین. بێگومان کەس ناتوانێت لە من زیاتر ئاپۆیی بێت. کەس ناتوانێت لە خۆم زیاتر منی بناسێت. من 50 ساڵە شتێکی بەردەوامم هەیە. ئەگەر ئەمە سەرنەکەوێت، ستراتیژێکی جیاوازی من دێتە کار. 50 ساڵە خەبات دەکەین. با بڵێین نەبوو، ئەوانەی دەمانەوێت ماوەیەکی درێژ لە دەرەوە بمێننەوە، ئەگەر کەسێک بڵێت ئاپۆمان خەواندووە، ئەوا گەورەترین لەشکەشە بۆ دەوڵەت دەدات. ستراتیژی خۆم هەیە، تەنانەت لە گۆڕیشدا بم ڕۆڵی خۆم دەگێڕم
کۆتاییەک وەک هێلکە و مریشک دروستکراوە. من بۆ تێپەڕاندنی ئەمە، ڕاستی دەزانم بارودۆخی خۆم بخەمە ژێر هەڵسەنگاندنی خولانە. بێگومان کەسیش دەکرێت هەبێت بیەوێت من لێرە بمێنمەوە، ئەمە گەورەترین لەشکەشە دەدات بە پرۆسەکە.
بزوتنەوە و گەل ئازادی من دەوێت. کەس ناڵێت بۆچوونیان دەربارەی ئۆجەلان بگۆڕن. دەڵێم پێویست ناکات ئاژاوە بگێڕدرێت لەبەر ئەوەی ئۆجەلان لە یاساکەدا نییە. باسی ئەوەم کرد قۆناغەکان دابەشی خولان دەکەم. پێویستە پەسەندکردن لە کۆمیسیۆنی پشتڕاستکردنەوە، لە ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتیمانی و لە سەرۆک کۆماریشەوە وەربگیرێت. یاساکە ئازادی بۆ من ناهێنێت، بەڵام دەرگا دەکاتەوە و کراوەی دەهێڵێتەوە. لە ڕاستیدا یاساش ناتوانرێت دروست بکرێت کە بە یەک ڕۆژ ئازادی من چارەسەر بکات. بەلای منەوە بەنرخە ئێستا ئەم دەرگایە کەمێک کراوە بهێڵدرێتەوە. با ئاژاوە نەگێڕن. با نەڵێن یاساکە بەم شێوەیەیە و ئاژاوە بگێڕن.
سەبارەت بە دووبارە پێکهێنانەوەی سیاسەتی دیموکراتیکیش، دەمەوێت ئەمە بڵێم؛
دوای ئەم یاسایە، پەکەکە و هەموو پەیوەندییەکانی، پارتی دەم و هەموو پەیوەندییەکانی، هەدەکە، تەژاش زۆرێک لە ڕێکخراوەکان لەخۆدەگرێت، دەمەوێت ناوێکی وەک بزوتنەوەی کۆمەڵگای دیموکراتیک و کۆمار بۆ دابنێم. وەک چۆن دوای پرۆسەی گفتوگۆ و دانوستانی ساڵی 2012 هەدەکە دامەزرا، حیزبی زەوی یاساییی ئەمڕۆش لە پارتی دەم تێدەپەڕێت. هەدەپە پێشتریش لە دادگایە، بێ کاریگەرە. جەهەپەش دابەش بووە، زۆر ناڕەزایی هەیە. دەستووری نوێ لە ئاسۆدایە. بۆ ئەوەی هەژماری هەڵبژاردنی نوێ بکرێت و بچرێتە ناو گفتوگۆی دەستووری نوێیەوە... کاتێک پەکەکە هەڵدەوەشێتەوە، کادرەکانی لە تاوانبار بوون دەردەچن. بۆ هەمووی ئەمانە ڕێکخراوێکی یاسایی، بزوتنەوەیەکی نوێ پێویستە. لە پێناو چوونە کۆنگرەدا باشم زانی ناوێکی هاوبەش بدەم بە هەرچی لە بەرەکەی ئێمەدایە. باشترین شت ئەوەیە هەمووی لە چوارچێوەی حیزبێکی سیاسیدا بخرێتە ژێر باس.
بزووتنەوەی کۆمەڵگای دیموکراتیک و کۆماریی. لەوانەیە ئەم ناوە بگۆڕدرێت. دەبێت ناوێک بۆ کەسانی داهاتوو دابنێین و کۆمیتەیەکیش لەسەریان دابنێین. کۆمیتەی ئامادەکاریی بزووتنەوەی کۆمەڵگای دیموکراتیک و کۆماریی دەستبەجێ کۆدەبێتەوە و کۆنگرە ئامادە دەکات. بۆ بەرنامە و بنەمای کۆنگرەی نوێ. ئێمە لە ئێستاوە خۆمان لەسەر زەمینی یاساییەوە بۆ کۆماری دیموکراتیک ئامادە دەکەین. پێویستە بە خێرایی گروپێکی ئامادەکاری بۆ ئەمە هەبێت. ڕۆشنبیر و نووسەرانی گرنگیش تێیدا بن، تەنانەت کەسانی پێشتر لە ئاکەپەدا بوونیش دەتوانن بچنە ناوی. دەبێت ئامادەکارییەکی فراوان لە ڕۆشنبیرە ئیسلامییەکان و چەپەوە پێکبێت. جیاوازیی ئەمە لەگەڵ هەدەکە (HDK) ئەوەیە؛ لەوێ ئامانج کۆنگرەیەک بوو. ئێمە ئێستا بەمە بەشداریی کۆماریەت دەکەین.
ئەم ئەنجومەنە، ئەنجومەنێکی مێژووییە. لە بەرامبەریدا بیرۆکەی چەکداری و جیاخوازی دەڕوات، ئێمە دەبینە تیمی دیموکرات و کۆماریخوازترین. بە کۆمەڵگای دیموکراتیک کۆمەڵگا ڕێکدەخەین، بە کۆماری دیموکراتیک دەوڵەت دیموکراتیک دەکەین. کۆنفڕانسی کۆماری دیموکراتیکماناوپێبژاردەیەک وەک گروپێکی بانگهێشتکار دەتوانێت بانگهێشت بۆ دامەزراندنی ئەم بزووتنەوەیە بکات.
کێشەی کات هەیە. کۆنگرە لە 20ی ئەیلوول بەڕێوەدەچێت، وا نییە؟ نازانم لە ڕووی یاساییەوە دواخستنی دەکرێت یان نا، بەڵام بەم شێوەیە کاتی پێناکات.
ئەمە پرۆسەیەکی مێژووییە. یاسا هەیە، پاشان دەستوور و دواتریش پرۆسەی هەڵبژاردن. کۆماری دیموکراتیکی ڕاستەقینە بە دەستی خۆمان بنیاد دەنێین. پەکەکە دەڕوات، تەنیا لە کێشە بوون دەرناچێت، دەبێتە هۆکارێکی ئاوەدانکار. کارێکی زۆر گرنگە، نەک وەک ساڵی 2015 بە شێوەیەکی نیوەتەواو. ئەم کارە دەستور، هەڵبژاردنەکان و سەرۆکایەتی کۆمار دیاری دەکات. منیش لە ماوەی دەورەکەم. پێکەوە کار دەکەین. لە کردەوەدا من دەبمە سەرکردەی ئەم بزووتنەوەیە. بەشێوەیەکی دیکە ناتوانم لەژێر ئەرکی خۆمدا دەربچم. ئەوەتا، چەپی تورکیا بە شێوەیەکی پارچەپارچە نزیک دەبێتەوە. بەهۆی کەسایەتییە مێژووییەکەمەوە نایەڵم پارچەپارچە بێت. کارێک کە لەگەڵ دەوڵەتدا ئەنجامی دەدەین دەبێتە کۆماری دیموکراتیک، کارێک کە لەگەڵ کۆمەڵگادا ئەنجامی دەدەین دەبێتە کۆمەڵگای دیموکراتیک، ئەو کارەی کە هەموو پێکەوە بەڕێوەدەچێت دەبێتە ئینتیگراسیۆنی دیموکراتیک. پێویستە باوەڕ و متمانەتان پێی هەبێت.
دەوڵەت، کورتەیەکی کۆمەڵگایە. ئەگەر کۆمەڵگاکەی بە تەواوی نیشان نەدات ئەوا دەوڵەتێکی ناتەواوە. هەرچەندە زیاتر نیشانی بدات ئەوەندە دەوڵەتێکی ڕاستەقینەیە، دەوڵەتی نۆرمە. نیشان نەدانی بەشێک لە کۆمەڵگاکەی دوو ڕوویی. ئێمە ئەم دەوڵەتە دەکەین بە دەوڵەتی خۆمان. من بەم شێوەیە دێم و ئەمە گەشەیەکی مێژووییە. من بە خۆشیەوە کار دەکەم. لەبەر ئەوە، بۆ ئەوانەی لە دەرەوە بێهیوان، لە ئەوروپا باشیان بۆ ڕوون بکەنەوە.
دووبارەی دەکەمەوە؛ با لە کۆمیسیۆنی ئامادەکاریی کۆنگرەی حیزبە سیاسییەکان نوێنەری هەمووان هەبێت. با نوێنەری هەدەکە و ماوەی هەموو ئەوانی دیکەش هەبێت. کۆمیسیۆنی ئێستاش لەخۆبگرێت. لیستی بانگهێشتکارانی کۆماری دیموکراتیک هەبوو. دەبێت بەم جۆرە گروپێکی بانگهێشتکاری بەهێز هەبێت. کارێک کە زۆر کەس تێیدا بەشدار دەبن. با وەک بزووتنەوەی نوێی کۆماری دیموکراتیک و کۆمەڵگا لە فراوانترین ڕووکاردا بن.
20ی تەممووز