حزباللەی عێراق سێ مەرج بۆ دانانی چەک دادەنێت: دەرچوونی ئەمریکا و سوپای تورکیا، هەڵوەشاندنەوەی پێشمەرگە
لوایەکانی حزباللەی عێراق کە نزیکن لە ئێران، لە باسی خستنە ژێر چاودێری دەوڵەت بۆ چەکەکاندا مەرجەکانی خۆیانی ڕاگەیاند. ئەم گروپە داوای دەرچوونی تەواوی سەربازانی ئەمریکا و تورکیا لە عێراق و هەڵوەشاندنەوەی هێزی پێشمەرگە دەکات.
Rastinewsلوایەکانی حزباللەی عێراق کە نزیکن لە ئێران، لە کاتی گفتوگۆکاندا دەربارەی خستنە ژێر چاودێری دەوڵەت بۆ چەکەکان، مەرجەکانی خۆیان ڕاگەیاند. ئەم گروپە داوای دەرچوونی تەواوی سەربازانی ئەمریکا لە عێراق دەکات و هەروەها داوای هەڵوەشاندنەوەی هێزی پێشمەرگە، هێزی دەستووریی پاراستنی هەرێمی کوردستان دەکات. حزباللەی عێراق پەیامێکی توندیشی بۆ حکومەتی سەرۆک وەزیران عەلی فالح زەیدی نارد و گوتی هێمنیمان بەرەو کۆتایی دەچێت.
لەکاتێکدا لە عێراق گفتوگۆ لەسەر کۆکردنەوەی هەموو چەکەکان لەژێر دەستی دەوڵەتدا بەردەوامە، لوایەکانی حزباللەی عێراق کە نزیکن لە ئێران، سێ مەرجیان بۆ هاوکاریکردن لەگەڵ حکومەتی بەغدا خستە ڕوو.
ئەبو موجاهد ئاساف، بەرپرسی ئاسایشی حزباللەی عێراق، لە ڕاگەیاندنێکدا داوای دەرچوونی تەواوی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق، کۆتاییهاتنی بوونی سەربازیی سوپای تورکیا لە عێراق، و هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی پێشمەرگەی کرد.
لەم ڕاگەیاندنەدا وشەی توندیش سەبارەت بە حکومەتی عەلی فالح زەیدی، کە بۆ ماوەیەکی کورتە دەستی بە کاری کردووە، هەبوو.
مەرجی یەکەم: دەرچوونی تەواوی ئەمریکا
یەکەم مەرجی حزباللەی عێراق، کۆتاییهاتنی تەواوی بوونی سەربازیی ئەمریکایە لە عێراق.
ئەم گروپە تەنها بە دەرچوونی سەربازە ئەمریکییەکان لە بنکەکان ڕازی نابێت. داوای کۆتاییهاتنی تەواوی بوونی سەربازیی ئەمریکا لە خاک و ئاسمانی عێراق دەکات، هەروەها داوای دڵنیاییدان دەکات کە هێزەکانی ئەمریکا لە داهاتوودا ناگەڕێنەوە ئەم وڵاتە.
لە ڕاگەیاندنەکەدا هەروەها داوا کراوە کە بڕیارە سیاسی و ئابووریەکانی عێراق لە زاڵبوونی ئەمریکا دەرباز بن.
بوونی سەربازیی ئەمریکا لە عێراق، بۆ ماوەیەکی درێژە یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی گروپە چەکدارە شیعییە نزیکەکانی ئێرانە. حزباللەی عێراقیش بوونی سەربازە ئەمریکییەکان لەم وڵاتەدا بە پێشێلکردنی سەروەریی عێراق دەبینێت و گفتوگۆکانی سەبارەت بە داهاتووی چەکەکانی خۆی بەم پەڕگەیەوە بەستووەتەوە.
مەرجی دووەم: دەرچوونی سوپای تورکیا لە عێراق
ئامانجی دووەم مەرجی حزباللەی عێراق، تورکیایە.
ئەم گروپە داوای دەرچوونی تەواوی سوپای تورکیا لە خاکی عێراق دەکات.
تورکیا لە چوارچێوەی هێرشە سنووریانەکانی دژی پەکەکە، بەتایبەت لەناو سنوورەکانی هەرێمی کوردستان، لە چەندین خاڵی سەربازیدا بوونی هەیە. ئەنقەرە ئەم بوونە بە پاراستنی سنوور و شەڕ لەگەڵ پەکەکە بەرگری لێدەکات، بەڵام حکومەتی بەغدا لە ڕابردوودا بەرامبەر بەندێک لەو هێرشانە بەهۆی پێشێلکردنی سەروەری وەڵامی داوەتەوە.
حزباللەی عێراق بوونی سەربازیی ئەمریکا و تورکیا هەردووکیان لەژێر ناونیشانی هێزی بیانی یەکسان دەبینێت.
بەپێی بۆچوونی ئەم گروپە، پێش ئەوەی داوا لە پێکهاتە چەکدارەکانی عێراق بکرێت چەکەکانیان بدەنە دەوڵەت، پێویستە یەکەم جار سەربازە بیانییەکان لە خاکی عێراق دەربکرێن.
سەرنجڕاکێشترین مەرج: هەڵوەشاندنەوەی پێشمەرگە
سێیەم مەرجی حزباللەی عێراق ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە هەرێمی کوردستانەوە هەیە.
ئەم گروپە بۆ ئەوەی لە بابەتی دانانی چەک و ئاسایش هاوکاری لەگەڵ حکومەتی بەغدا بکات، داوای هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە دەکات.
ئەم داواکارییە لە ڕووی یاساییەوە جیاوازە لەو دوو مەرجەی تر.
سەربازانی ئەمریکا و تورکیا بۆ عێراق هێزی بیانین، بەڵام پێشمەرگە بەشێکە لە پێکهاتەی فەرمیی ئاسایشی هەرێمی کوردستان.
ماددەی 121ی دەستووری 2005ی عێراق ڕێگا بە هەرێمە فیدراڵییەکان دەدات هێزی ئاسایشی ناوخۆیی خۆیان دابمەزرێنن. دەستوور لەم چوارچێوەیەدا پۆلیس، هێزەکانی ئاسایش و هێزەکانی پارێزگاریی هەرێمی بە ڕوونی ناسیوە.
ئەم ڕێکخراوە دەستووریە یەکێکە لە بناغەکانی دۆخی یاساییی پێشمەرگە.
لەبەر ئەوە، داواکاریی حزباللەی عێراق بۆ هەڵوەشاندنەوەی پێشمەرگە تەنها پەیوەندی بە داهاتووی هێزێکی چەکدارەوە نییە، بەڵکو ڕاستەوخۆ دەست دەخاتە سەر دەسەڵاتە دەستوورییەکانی هەرێمی کوردستان و سیستەمی فیدراڵیی عێراق.
گفتوگۆی چەک لە عێراق فراوانتر دەبێت
یەکێک لە بابەتە بنەڕەتییەکان کە بۆ ماوەیەکی درێژە لە عێراق گفتوگۆی لەسەر دەکرێت، داهاتووی پێکهاتە چەکدارەکانی دەرەوەی دەوڵەت یان تێکەڵبووی لەگەڵ دامودەزگاکانی دەوڵەتە.
دوای ئەوەی داعش لە ساڵی 2014 بەشێکی بەرینی عێراقی داگیر کرد، حەشدی شەعبی بە بانگهێشتی ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی، مەرجەعی ئایینیی شیعە، دامەزرا و لە ساڵانی دواتری شەڕدا بووە یەکێک لە پێکهاتە گرنگەکانی سیستەمی ئاسایشی عێراق.
پاشان حەشدی شەعبی دۆخی یاسایی بەدەستهێنا و کرایە بەشێک لە بودجەی دەوڵەت.
بەڵام هەندێک لە گروپەکانی ژێر چەتری حەشدی شەعبی هێشتا پێکهاتەی فەرماندەیی، پەیوەندیی سیاسی و بەندە هەرێمییەکانی خۆیان پاراستووە، ئەمەش هێشتا کێشەیەک بووە بۆ بەغدا.
بەتایبەت تاوانبارکردنی گروپە نزیکەکان لە ئێران بەوەی بەبێ زانیاری یان ڕەزامەندیی حکومەتی عێراق چالاکیی سەربازی ئەنجام دەدەن، لە ناوەڕاستی گفتوگۆی چەک تەنها با لەدەستی دەوڵەتدا بێت جێگیر بووە.
حزباللەی عێراق و بزوتنەوەی نوجەبا لەنێو ئەو گروپانەدان کە ئامادە نین چەکەکانیان بدەنە دەوڵەت.
دوایین ڕاگەیاندنی حزباللەی عێراق بابەتی گفتوگۆی چەکی زیاتر فراوان کردووە. ئێستا ئەم گروپە داهاتووی چەکەکانی خۆی تەنها بە دەرچوونی سەربازانی ئەمریکاوە نابەستێتەوە، بەڵکو بە بوونی سەربازیی تورکیا لە عێراق و داهاتووی پێشمەرگەشەوە دەیبەستێتەوە.
بۆ سەرۆک وەزیران زەیدی: 100 ڕۆژ هێمنیمان هەبوو
یەکێک لە توندترین بەشەکانی ڕاگەیاندنەکە تایبەت بوو بە سەرۆک وەزیران عەلی فالح زەیدی.
ئەبو موجاهد ئاساف، یەکەم 100 ڕۆژی حکومەتی نوێی خستە بەرباس و گوتی لەم ماوەیەدا هێمنیان لەگەڵ سیاسەتەکانی سەرۆک وەزیران هەبووە.
ئاساف زەیدی تاوانبار کرد کە گوێ بە ڕاوێژە سیاسییەکان نادات و ئەم دەربڕینەی بەکارهێنا:
«عەلی زەیدی گوێی بە ڕاوێژە سیاسییەکان نەدا و پشتی بە لایەنەکانی تر و بە نوێنەری ئەمریکا تۆم باراک بەست.»
لە ناوەڕاستی وەڵامی حزباللەی عێراق بۆ حکومەت، هێرشە ئاسایشییەکانی ئەم دواییەش هەیە.
ئاساف حکومەتی بەغدای تاوانبار کرد کە هێرش دەکاتە سەر ماڵی کەسانی پەیوەندیدار بە گروپە چەکدارەکان و ڕایگەیاند لەم هێرشانەدا خێزانی شەهیدان، برینداران و ئەندامانی بەرگری تۆقێنراون.
پاشان ئەم ئاگاداریانەی بۆ حکومەت هێنایە زمان:
«هێمنیمان بەرامبەر بەم کردەوانە کە ئازاردەر و بێ بەرپرسیایەتین، بەرەو کۆتایی دەچێت.»
ئاساف بەبێ ناوهێنان داوای تێکەڵبوونی چالاکانی سیاسی و ئایینی کردی کە ناوی نایان برا گەورە و ژیرەکان. هۆکاری ئەم بانگهێشتەی بۆ چاودێری، بەرگریکردن لە کردنەوەی بۆشاییەکی ئاسایشیی نوێ لە وڵاتدا خستە ڕوو.
حزباللەی عێراق کێیە؟
لوایەکانی حزباللەی عێراق یەکێکن لە بەهێزترین پێکهاتە چەکدارە شیعییە نزیکەکانی ئێران، کە دوای ڕووخانی ڕژیمی سەددام حوسێن لە ساڵی 2003 سەریانهەڵدا.
ئەبو مەهدی موهەندس ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە بەرزبوونەوەی ئەم گروپە.
موهەندس کە پەیوەندیی نزیکی لەگەڵ هێزی قودسی سپای پاسدارانی ئێران هەبوو، لە ساڵانی دواتردا بووە یەکێک لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی حەشدی شەعبی.
حزباللەی عێراقیش بەتایبەت بە هێرشەکانی سەر سەربازانی ئەمریکا و هاوپەیمانان ناسراوە.
ئەم گروپە لە ڕووی بیرۆکەییەوە نزیکە لە بۆچوونی ولایەتی فەقیه لە ئێران، و کۆتاییهێنان بە کاریگەریی سەربازی و سیاسیی ئەمریکا لە عێراقی کردووەتە یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی.
کاتێک داعش لە ساڵی 2014 مووسڵی داگیر کرد و بەرەو بەغدا هاتە پێشەوە، حزباللەی عێراق بووە یەکێک لە پێکهاتە چەکدارە گرنگەکان لەناو حەشدی شەعبیدا کە لە دژی داعش شەڕی کرد.
ئەم قۆناغە کاریگەریی ئەم گروپەی لە هاوسەنگیی ئاسایشیی عێراقدا زیاتر کرد.
سەرەڕای ئەوەی حەشدی شەعبی دواتر لەناو پێکهاتەی دەوڵەتی عێراقدا دۆخی فەرمیی بەدەستهێنا، پاراستنی پێکهاتەی ڕێکخراوەیی و سەربازیی تایبەت بە حزباللەی عێراق وای کرد گفتوگۆکان کۆتایی نەیەن.
ئەمریکا لە ساڵی 2009ەوە لوایەکانی حزباللەی عێراق بە ڕێکخراوی تیرۆریستیی بیانی ناودێر دەکات. واشنتن ئەم گروپە تاوانبار دەکات بە پەیوەندیی نزیک لەگەڵ سپای پاسدارانی ئێران و ئەنجامدانی هێرش لەسەر هێزەکانی ئەمریکا.
ئەبو مەهدی موهەندس، یەکێک لە گرنگترین کەسایەتییەکانی ئەم گروپە، لەگەڵ قاسم سلێمانی، فەرماندەی هێزی قودسی سپای پاسدارانی ئێران، لە 3ی کانوونی دووەمی 2020 لە نزیک فڕۆکەخانەی بەغدا لە هێرشێکی ئەمریکادا کوژرا.
دوای کوشتنی موهەندسیش، حزباللەی عێراق کاریگەریی سەربازی و سیاسیی خۆی لە عێراقدا پاراست.
ئایا دۆخی پێشمەرگە و گروپە چەکدارە شیعییەکان یەکسانە؟
مەرجی پێشمەرگە لە ڕاگەیاندنی حزباللەی عێراقدا، دەست دەخاتە سەر یەکێک لە هەستیارترین خاڵەکانی گفتوگۆی چەک لە عێراق.
چونکە دۆخی یاساییی پێشمەرگە و گروپە چەکدارە شیعییە نزیکەکانی ئێران وەک یەک نییە.
پێشمەرگە هێزی فەرمیی ئاسایشییە کە لە چوارچێوەی دەستوریدا بۆ هەرێمی کوردستان دامەزراوە. حکومەتی هەرێمی کوردستان وەزارەتی پێشمەرگەی هەیە و پرۆسەی چاکسازی بۆ یەکخستنی هێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لەژێر یەک فەرماندەییدا، ساڵانێکە بەردەوامە.
حزباللەی عێراقیش سەرەڕای ئەوەی لەناو سیستەمی حەشدی شەعبیدا بەندی یاسایی و دارایی لەگەڵ دەوڵەت هەیە، هێشتا ناسنامەی ڕێکخراوەیی سەربەخۆی خۆی پاراستووە.
لەبەر ئەوە، داواکاریی هەڵوەشاندنەوەی پێشمەرگە، لە ڕووی یاساییەوە هەمان پەڕگە نییە لەگەڵ دانانی چەکی حزباللەی عێراقدا.
گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە دۆخی پێشمەرگەدا، دەبێتە بابەتێکی دەستووری پەیوەندیدار بە دەسەڵاتەکانی هەرێمی کوردستان و پێکهاتەی فیدراڵیی عێراق.
مشتومڕی چەک بووە مشتومڕی سیستەمی فیدرالی
سێ مەرجەکەی حزبوڵڵای عێراق هاوکێشەکەی بەرەو بەغدا زیاتر گرانتر دەکات.
لە لایەکەوە دەوڵەتی عێراق ئامانجی ئەوەی هەیە ببێتە تاکە دەسەڵاتدار بەسەر هێزە چەکدارەکانی ناوخۆدا. لە لایەکی دیکەشەوە کۆمەڵێک هێزی بەهێز هەن کە داهاتووی چەکەکانیان بە پەرەسەندنە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکانەوە گرێداوە.
ئەم دوایین بەیاننامەیەی حزبوڵڵای عێراق لەم ڕوانگەیەوە ئاستێکی نوێ دادەنێت.
ئەم گرووپە دانانی چەکی خۆی بەم سێ مەرجەوە گرێداوە: دەرچوونی ئەمریکا، دەرچوونی سوپای تورکیا لە عێراق و هەروەها هەڵوەشاندنەوەی پێشمەرگە.
لە کاتێکدا دوو داواکارییە یەکەمەکە بەشێکن لە مشتومڕی سەربەخۆیی سەبارەت بە بوونی سوپای بیانی لە عێراق، مەرجی پێشمەرگە ڕاستەوخۆ دەگاتە سیستەمی سیاسی و دەستووریی ناوخۆیی وڵات.
لەبەر ئەوە مشتومڕی چەکداکردنەوە لە بەغدا چیتر تەنها بریتی نییە لە پرسیاری «ئایا میلیشیاکان چەک دادەنێن؟».
ئەم مشتومڕە هەروەها ئەو پرسیارەشی دووبارە دەخاتەوە سەر مێز کە کێ لە کۆتاییدا خاوەن دەسەڵاتی سەرەکی دەبێت بەسەر هێزی چەکداردا لە عێراق، هاوکات لەگەڵ ئەو پرسیارەی چۆن سنووری سیستەمی فیدرالی و دەسەڵاتە ئەمنییە دەستوورییەکانی هەرێمی کوردستان دەپارێزرێن.