فیدان دەربارەی ڕێککەوتنی مەکە: هەر وڵاتێک هێرشمان نەکاتە سەر، لە ئامانجماندا نییە
Rastinewsوەزیری دەرەوەی تورکیا هاکان فیدان، لە بەرنامەیەکی میوانداریدا لەسەر ئەجێندای سیاسەتی دەرەوە قسەی کرد.
فیدان کە لەبارەی ڕێککەوتنی مەکەوە ڕایگەیاند: "سیاسەتی دەرەوەمان کە بە سەرکردایەتی سەرۆک کۆماریمان بەڕێوەی دەبەین، چەند بناغەیەکی سەرەکی هەیە. ئێمە شایەتی ڕووداوێک بووین کە پەیوەستە بە دیهاتنەدی یەکێک لەو بناغانە،" ئاماژەی بەوەش دا کە ئەم ڕێککەوتنە بۆ ماوەی دوو ساڵە ئامادەکاری بۆ دەکرا.
وەزیر فیدان کە ڕایگەیاند ڕێککەوتنی مەکە لە ڕووی تەکنیکییەوە هاوتای ماددەی 5ی پەیمانی ناتۆیە کە پەیوەستە بە بەرگری هاوبەشەوە، سەبارەت بە وڵاتانی واژووکەری ڕێککەوتنەکە وتی: "هەر وڵاتێک هێرشمان نەکاتە سەر، لە ئامانجماندا نییە."
گرنگترین خاڵەکانی قسەکانی وەزیر فیدان بەم شێوەیەیە:
"سیاسەتی دەرەوەمان کە بە سەرکردایەتی سەرۆک کۆماریمان بەڕێوەی دەبەین، چەند بناغەیەکی سەرەکی هەیە. ئێمە شایەتی ڕووداوێک بووین کە پەیوەستە بە دیهاتنەدی یەکێک لەو بناغانە.
زیادکردنی خاوەندارێتی هەرێمیمان گرنگە. دەسەڵاتە دەرەکییەکان کێشەکان چارەسەر ناکەن، بەڵکو زیاتر توندیان دەکەنەوە. ئیرادەیەک هەیە بۆ لابردن و ڕاگرتنی ناسەقامگیری لە ناوچەکەدا، دەستەبەرکردنی یەکگرتوویی گەورەتر و پێشخستنی خۆشگوزەرانی گەلانی ناوچەکە. ئەم ڕێککەوتنە دوو ساڵە ئامادە دەکرێت.
"لە بابەتی ئێرانیشدا، کاتێک لایەنەکان پێویستیان بە ناوبژیوانێک بێت، تورکیا دەتوانێت باشترین شێوە ئەم ڕۆڵە جێبەجێ بکات"
کاتێک لە فیدان پرسرا ئایا ئەم ڕێککەوتنە کاریگەری لەسەر گفتوگۆکانی لەگەڵ ئێران دەبێت یان نا، وتی:
"ڕووسیا هەستی نەگونجاوی هەیە بەرامبەر ناتۆ و شەڕی لەگەڵ ئۆکرانیا هەیە. بەڵام تورکیا دەتوانێت ناوبژیوانی بکات. لە بابەتی ئێرانیشدا، کاتێک لایەنەکان پێویستیان بە ناوبژیوانێک بێت، تورکیا دەتوانێت باشترین شێوە ئەم ڕۆڵە جێبەجێ بکات. هەر شەڕێک لە ناوچەکەدا ڕووبدات، ناتانپارێزێت لە زیانلێکەوتن. عەرەبستانی سعودی و ئێران بەهۆی کێشەیەکەوە نییە کە جیاوازییان نێوانیاندا هەبووە؛ ئەمریکا بەهۆی ئیسرائیلەوە بووە. لەگەڵ ئێرانییەکانیش ماوەیەک هەبووە ئەم بابەتانەمان قسەی لەسەر کردووە. ئێرانییەکان بێگانە نین لەم بابەتە."
"لە ڕووی تەکنیکییەوە هاوتای ماددەی 5ی ناتۆیە"
وەزیر فیدان لە وەڵامی پرسیارێک دەربارەی ماددەی 5ی ناتۆ وتی:
"لە ڕووی تەکنیکییەوە هاوتای ماددەی 5ی پەیمانی ناتۆیە کە پەیوەستە بە بەرگری هاوبەشەوە. هیچ هەڕەشەیەکی هاوبەشمان نییە کە بە نووسراو تۆمار کرابێت. ئێمە ئێستا گەرەنتی دەدەین کە بە توندی گرنگی بە ئاسایشی یەکتری دەدەین."
"ماددەی 5 چییە؟"
لە ماددەی 5ی پەیمانی ئەتڵانتیکی باکوور کە بنەمای بەرگری هاوبەشی ناتۆیە و بەپێی ئەوە هێرش بۆ سەر یەکێک لە هاوپەیمانان وەک هێرش بۆ سەر هەموو هاوپەیمانان دادەنرێت، ئەم ڕستانە هاتوون:
"لایەنەکان ڕێککەوتوون کە هێرشێکی چەکداری بۆ سەر یەک یان زیاتر لەوان لە ئەمریکای باکوور یان ئەورووپا، وەک هێرشێک بۆ سەر هەموویان دادەنرێت، و ئەگەر هێرشێکی وا ڕووبدات، ئەوان بە بەکارهێنانی مافی بەرگری تاکەکەسی یان کۆمەڵایەتی کە لە ماددەی 51ی مەنشووری نەتەوە یەکگرتووەکاندا ناسراوە، بە تاکەکەسی و لەگەڵ ئەوانی دیکە یەکخستوو، هەموو کردارێکی پێویست ئەنجام دەدەن — لەوانە بەکارهێنانی هێزی چەکداری — بۆ دابینکردن و پاراستنی ئاسایش لە ناوچەی ئەتڵانتیکی باکوور، بۆ یارمەتیدانی لایەن یان لایەنە هێرشلێکراوەکان.
"هەر هێرشێکی وا و هەموو ئەو ڕێوشوێنانەی بەهۆیەوە وەردەگیرێت، دەستبەجێ ڕادەگیرێت بە ئەنجومەنی ئاسایش.
ئیرادەیەک هەیە بۆ لابردن و ڕاگرتنی ناسەقامگیری لە ناوچەکەدا، دەستەبەرکردنی یەکگرتوویی گەورەتر و پێشخستنی خۆشگوزەرانی گەلانی ناوچەکە. ئەم ڕێککەوتنە دوو ساڵە ئامادە دەکرێت.
"هەر وڵاتێک هێرشمان نەکاتە سەر، لە ئامانجماندا نییە"
ئەو وڵاتانەی ئەم هاوپەیمانییەیان واژوو کردووە، بەڵێن دەدەن نابنە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی یەکتری. ئێمە لە ناوەوەدا لە دۆخی هاوپشتیداین، نەک لە دژی لایەنگرێکی دەرەکی. هەر وڵاتێک هێرشمان نەکاتە سەر، لە ئامانجماندا نییە.
ئەم هاوپەیمانییە هیچ کێشەیەکی لەگەڵ هیچ وڵاتێک نییە، هەتا ئەو وڵاتە هێرشی بۆ نەهێنرێت، جا لە ناوچەکەوە بێت یان لە دەرەوە. بە هیچ شێوەیەک ناهێڵین ناوچە جیاوازەکان و پێشینەکانی جیاواز بکەونە بەرامبەر یەکتر.
عەرەبستانی سعودی، پاکستان و تورکیا وڵاتی بەرفراوانخواز نین. دوێنێ زۆرترین بابەتی گفتوگۆ لەنێوان سەرکردەکاندا هاوکاری لە بواری پیشەسازی بەرگریدا بوو. ئەگەر پێویست بکات، دەتوانین هەموو وڵاتانی ناوچەکە لەژێر ئەم سەقفەدا کۆبکەینەوە
"ناوەندی سکرتێریا لە عەرەبستانی سعودی دادەمەزرێت"
بێگومان وانە لە ئەزموونی ناتۆ وەردەگرین. ناوەندی سکرتێریا لە عەرەبستانی سعودی دادەمەزرێت. ڕاهێنانی هاوبەش دەکرێت. لە ئێستادا بە ناوی "هاوپەیمانیێتی مەکە" باسی لێوە دەکرێت.
"گرنگترین پێشینە کردنەوەی تەنگاوی هورمزە"
وەزیر فیدان لەبارەی شەڕی ئەمریکا-ئێرانەوە وتی:
"لە ئێستادا گرنگترین پێشینە دەستەبەرکردنی ڕێککەوتنێکە کە هەموولایەک لەسەری کار دەکات — تەنانەت بۆ ماوەیەکی کاتی، کە وەک 60 ڕۆژ باسی لێوە دەکرێت — بۆ کردنەوەی تەنگاوەکە. لە ئێستادا وڵاتانی ناوچەکە، ئەمریکا، ڕۆژئاوا، ئەورووپا و ئاسیا داوای کردنەوەی زووی تەنگاوەکە دەکەن، فشارێکی گەورە لەسەر ئەم بابەتە هەیە."
"ئەوەی زۆرترین ترسی ئیسرائیلە، جیاکردنەوەی نێودەوڵەتییە"
وەزیر فیدان کە ئاماژەی بەوە دا کە پێویستە ئاشتی لە غەززە دابین بکرێت، وتی:
"هەڵوێستی حەماس کە پێشینەیی بە گەلی فەلەستین دەدات، هەڵوێستێکی جێگای ڕێزە؛ گەلی فەلەستین بێگومان پاداشتی ئەمە دەداتەوە. ئیسرائیل بۆ قۆناغی دووەم دوودڵی نیشان دا. ئێستا کەس ڕستەیەکیشی نەماوە بۆ پشتگیریکردنی ئیسرائیل. هەتا ئامانجی سەرەکی ئیسرائیل بریتی بێت لە فەلەستینیکردنی غەززە، ئەمانە بەردەوام دەبن. ئەوەی زۆرترین ترسی ئیسرائیلە، جیاکردنەوەی نێودەوڵەتییە."
"یاسای چوارچێوە زۆر باش نووسراوە و ماددەی گەرەنتیکەری هەیە"
وەزیر فیدان دەربارەی یاسای چوارچێوە کە لە کۆمیسیۆنی دادوەری ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا تێپەڕی، ئەم ڕستانەی خستە ڕوو:
"یاسای چوارچێوە زۆر باش نووسراوە و ماددەی گەرەنتیکەری هەیە. ڕێکخراوەکە هەتا چەکەکانی خۆی دانەنێت، ناتوانێت سوود لە ئەو بڕگانە وەربگرێت کە ئەم یاسایە دابینی دەکات. ئێستا دەبینن کە بارودۆخی هەرێمی و جیهانی زۆر لە بەرژەوەندی ئەواندا نییە. ئومێدەوارین ئەمجارە دەستی درێژکراو بگرن."
"بۆ ئێمە چارەسەری بنەڕەتی، جێبەجێکردنی چارەسەری دوو دەوڵەتییە"
وەزیر فیدان لەبارەی قوبرسەوە بەم شێوەیە بەردەوام بوو:
"بۆ ئێمە چارەسەری بنەڕەتی، جێبەجێکردنی چارەسەری دوو دەوڵەتییە، ئەمە چارەسەرە ئایدیالەکەیە. ئێمە لەم پێگایە وەستاوین. کاتێک پێشنیاری چارەسەر دێت، سەیر دەکەین لە کێوە هاتووە. کاتێک لە ڕێگەی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بێت، سەیری دەکەین. پشتگیری ئەو دیالۆگانە دەکەین کە تورکەکانی قوبرس تێدا بەشدارن. پێویست ناکات چاوەڕێی چارەسەری بەردەوام بکەین بۆ گەیشتن بە بەرژەوەندییەکی دیاریکراو. باکوور و باشووری دوورگەکە پێویستیان بە ئاو و وزەیە. شوێنی جوگرافیایی هەردوو لایەن ئێستا دیارە. ئیمکاناتی تورکەکان زۆر سنووردارترە. لایەنی ڕۆم وەک دەوڵەت ناناسین. ئەگەر تۆ مافی تورکی قوبرس نەناسیت، منیش بوونی دەوڵەتی تۆ ناناسم. تۆ ئەو دەوڵەتە نیت کە لە 1960دا دامەزراوە. ئەمەش لەگەڵ خۆیدا چەند نەگونجاوییەک بۆ لایەنی ڕۆم دەهێنێت. دەکرێت هاوکاری وزە و هاوکاری ئاو بکرێت و هەموو لایەک قازانج بکات. بۆ ماوەی 50 ساڵە دۆخی ئێستا هەمان شێوەیە، سەقامگیری و ئاشتی لە دوورگەکەدا تەنها لەبەر یەک هۆکارە: بوونی سەربازی تورک لە دوورگەکەدا. هەتا هەردوو لایەن ڕازی نەبن بە ڕێککەوتنێکی بەردەوام، ناتوانن چاوەڕوانی گۆڕانی سەربازی تورک بن. دۆخی ئێستای بەردەست ڕێگە بە گۆڕانکاری نادات."
سەرچاوە: T24