باغچەلی: پرۆسەکە تەنها بە چەکدانان کۆتایی نایەت، پێکهاتە توندڕەوەکانیش دەسڕدرێنەوە
Rastinewsسەرۆکی گشتی پارتی مەهەپە، دەڤلەت باغچەلی، لە دیاریکردنی سنووری پرۆسەی 'تورکیای بێ تیرۆر'دا ڕایگەیاند کە چەک دانان بەتەنها بەس نییە. باغچەلی وتی ئەم پرۆسەیە دیدێکی فراوانتری ئاسایشی هەرێمی و بەهێزکردنی دەوڵەتە ناوەندییەکانیش لەخۆدەگرێت کە سووریا، عێراق و لوبنانیش دەگرێتەوە، و ئامانج تەنها لابردنی چەکدارانی تیرۆریست لە چیا نییە، بەڵکو لابردنی پێکهاتە توندڕەو و لایدراوەکانیشە. باغچەلی هەروەها ڕایگەیاند مافی تاک و ئازادییە کەسییەکان دەکرێت فراوانتر بکرێن، بەڵام دەرگای داواکاری مافی کۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای ئێتنیکی یان ئایینی داخست.
دوای پەسەندکردنی یاسای چوارچێوە لە پەرلەمانی تورکیا و بڵاوکردنەوەی لە ڕۆژنامەی فەرمیدا، سەرنج بۆ خشتەی کاتی چەک دانانی پەکەکە ڕوو وەرگێڕا.
چاوەڕوان دەکرێت نزیکەی 3.800 ئەندامی پەکەکە کە لە 18 کەمپی قەندیلدا نیشتەجێن، هەتا کۆتایی مانگی ئەیلوول بەپلەپلە چەک دابنێن. خشتەیەکی 1.5 هەتا 2 مانگە بۆ ڕادەستکردنی چەکەکان، بەتاڵکردنەوەی ئەشکەوتەکان و ڕادەستکردنی کەلوپەلی لۆجستی دانراوە، لەکاتێکدا چاوەڕوان دەکرێت پرۆسەکە بەپشتڕاستکردنەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی (MGK) و دەستپێکردنی جێبەجێکردنی یاسای چوارچێوە لە مانگی تشرینی یەکەمدا کۆتایی پێبێت.
سەرۆکی گشتی پارتی مەهەپە، دەڤلەت باغچەلی، قۆناغی گەیشتووی پرۆسەکەی بۆ جێگری سەرۆکی گشتی پارتییەکەی، ئیسماعیل ئۆزدەمیر، هەڵسەنگاند. باغچەلی لە هەڵسەنگاندنێکیدا کە لە ڕۆژنامەی تورکگوندا بڵاوکرایەوە، بەردەوام جەخت لەسەر ئاشتی و سەقامگیری هەرێمی کردەوە و ڕایگەیاند پرۆسەی 'تورکیای بێ تیرۆر' بواری جوڵەی تورکیا لە سیاسەتی دەرەوەشدا فراوانتر دەکات.
'ڕێکخستنی سایکس-پیکۆی نوێمان تێکشکاند'
باغچەلی گوتی قۆناغی یەکەمی 'تورکیای بێ تیرۆر' بریتییە لە چەک دانانی ڕێکخراوەکە و پاککردنەوەی هەرێمەکە لە توندوتیژی چەکدارانە.
بەڵام باغچەلی ڕایگەیاند ئامانجەکە بەوە سنووردار نابێت، و لە ڕیزی ئامانجەکانی پرۆسەکەدا ئەمانەی خستە ڕوو: جوڵەی سەربەخۆترانەی تورکیا لە سیاسەتی دەرەوەدا، بەهێزکردنی ئاشتی و سەقامگیری لە دەوروبەری، و زیادکردنی کاریگەری تورکیا لە ناوچەیەکی فراوان کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دەریای سپییەوە هەتا قەفقاز و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە هەتا ئەورووپا درێژ دەبێتەوە.
باغچەلی بە بیانووی ئەوەی لە هەرێمەکەدا دەقی دووەمی 'کێشەی ڕۆژهەڵات' دەخرێتە سەر شانۆ، ئەمانەی گوت:
«لە ڕاستیدا، دەبینرێت لە هەرێمەکەماندا دەقی دووەم لە 'کێشەی ڕۆژهەڵات' دەخرێتە سەر شانۆ. ئامانجەکە، دەوڵەتە سەروەرەکانی پارچەپارچە و دابەشکراونە. بەڵام تورکیا بە ئامانجی 'تورکیای بێ تیرۆر'، ڕێکخستنی سایکس-پیکۆی نوێ و پلانە بۆشترکراوەکانی بەلفووری تێکشکاند، و بە گەشەسەندنی هەرێمێکی بێ تیرۆر زیانی گەیاندووەتە ئامانجەکانی ئیمپریالیزم لەم ناوچەیەدا.»
باغچەلی کە پێیوایە دابەشکردنی دەوڵەت بەسەر شەش گروپی ئێتنیکی، ئایینی و مەزهەبیدا بۆ 'هەرێمە خودموختارە بەڕێوەبراوەکان'، و چالاکی ڕێکخراوە چەکدارەکانی ناو ئەم هەرێمانە هەڕەشەیە لەسەر ئاسایشی تورکیا، ڕایگەیاند ناسەقامگیری سیاسی لە لوبنان، عێراق و سووریا کاریگەری ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر ئاسایشی سنووری، سەروەری و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی تورکیا.
باغچەلی باسی 'ئاشتی تورکی' دەکات
باغچەلی ڕایگەیاند پارتی مەهەپە دەیەوێت 'ئاشتییەکی تورکی' دروست بکات کە هەرێمەکەش لەخۆدەگرێت.
باغچەلی گوتی ئەم بۆچوونە پشت بە ڕێکوپێکی، دادپەروەری و سەقامگیری دەبەستێت، و مۆدێلی 'ئاشتی تورکی' نەک تەنها بۆ تورکیا، بەڵکو بۆ هەرێمەکەش دەبێتە زامنی 'مۆدێلێکی دادپەروەرانە و هاوبەشی ئاسوودەیی و خۆشگوزەرانی'.
باغچەلی بەم شێوەیە بەردەوام بوو:
«ئاشتی تورکی ئامانجی بەهێزکردنی دەسەڵاتە ناوەندییەکانە لە وڵاتانی هەرێمەکە، بەتایبەتی سووریا، هەروەها عێراق و لوبنان، پاراستنی یەکێتی نیشتمانی و تەواوی خاکی ئەو وڵاتانە، و دامەزراندنی سیستەمی دەوڵەتی یاسایی دیموکراتیک. بۆ ئەمەش، پێویستە پێش هەموو شتێک پێکهاتە چەکدارە نایاساییەکان و ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان بە تەواوی لابدرێن.»
پەیامی سووریا، عێراق و لوبنان
بە بۆچوونی باغچەلی، سەرەکیترین کێشەی هەرێمەکە ئاسایش و ناسەقامگیری سیاسییە.
باغچەلی کە پێیوایە ڕێکخراوە توندڕەو و چەکدارەکان ڕێگری لە دامەزرانی سیستەمی سیاسی سەقامگیر لە وڵاتانی هەرێمەکە دەکەن، ڕایگەیاند ئەمە بارودۆخێکی کراوە بۆ دەستێوەردانی دەرەکی دروست دەکات.
باغچەلی وتی جەنگی نێوان ئەمریکا-ئیسرائیل و ئێران هەرێمەکە بەرەو پرۆسەیەکی نوێی ئاڵۆزی دەبات، و ئەم جەنگەی کە بازرگانی نەوت و چەک تێیدا بەرچاوە، کاریگەری لەسەر گەلانی هەرێمەکە، ئابووری جیهانی و تورکیاش هەیە.
باغچەلی کە باسی ڕووداوەکانی غەزەشی کرد، ڕایگەیاند هێرشەکانی ئیسرائیل بۆسەر غەزە و کردەوەکانی بەرامبەر بە مزگەوتی ئەقسا قبوڵنەکراون.
باغچەلی ڕایگەیاند سووریاش دوای ساڵانێکی زۆر لەژێر دەسەڵاتی بەعسدا، بەرەو بوون بە وڵاتێکی سەقامگیر بەرەو پێش دەچێت.
پێویستە ماوەی هاتن لە هەزاران کیلومیترەوە و یاریکردن بە چارەنووسی هەرێمەکە کۆتایی پێبێت
باغچەلی ڕایگەیاند پرۆسەی 'تورکیای بێ تیرۆر' تەنها بۆ ئاسایشی ناوخۆیی تورکیا نییە، بەڵکو دەبێت وەک مۆدێلێکی سەقامگیری هەرێمی سەیر بکرێت.
باغچەلی کە دەڵێت 'ئاشتی تورکی' دەبێت لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە کاروباری ناوخۆیی و تەواوی خاکی وڵاتان شێوە بگرێت، داوای کرد سەرچاوەکانی هەرێمەکە بۆ گەشەپێدانی کۆمەڵگاکان بەکاربهێنرێن.
باغچەلی گوتی: «ماوەی هاتن لە هەزاران کیلومیترەوە و یاریکردن بە چارەنووسی گەلانی هەرێمەکە، ئێستا دەبێت بکەوێتە پاش پشتەوە. ئەو ڕاستییەی خەوی لە چاوی بەرهەڵستکارانی تورکیای بێ تیرۆر بڕیوە، دەبێت لێرەدا بگەڕێینەوە.»
باغچەلی ڕایگەیاند تورکیا لە خاچەپێچی کۆریدۆرەکانی وزە، گواستنەوە و بازرگانی نێوان ئاسیا و ئەورووپادا هەڵکەوتووە، و کۆریدۆری ناوەڕاست، پرۆژەی ڕێگای گەشەپێدان، کۆریدۆری تووران و هێڵەکانی گواستنەوەی وزە پشت بە بوونی ژینگەیەکی ئاسایش و سەقامگیر دەبەستن.
بە بۆچوونی باغچەلی، بە چەک دانانی پەکەکە، بەشێک لە سەرچاوە دابینکراوەکان بۆ ئاسایش دەکرێت بەرەو پەروەردە، تەکنەلۆژیا، بەرهەمهێنان، ژێرخان و گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی ئاراستە بکرێن.
پەیام دەربارەی مافەکان و ئازادییەکان
باغچەلی وەڵامێکی گشتگیری دایەوە بۆ پرسیارێک دەربارەی پەیوەندی نێوان 'تورکیای بێ تیرۆر' و مافە بنەڕەتییەکان و ئازادییەکان.
باغچەلی ڕایگەیاند تورکیا دەوڵەتێکی یاسایی دیموکراتی، لادینی و کۆمەڵایەتییە کە مافە بنەڕەتییەکان و ئازادییەکان لەژێر دەستەبەری دەستوریدان، و پێویستە مافی تاک و ئازادییە کەسییەکان زیاتر پەرەیان پێبدرێت.
باغچەلی ڕایگەیاند مافە بنەڕەتییە کەسییەکان مافێکی نەسڕاوە و ناگوازرێتەوەن، بەڵام لەبارەی مافی کۆمەڵایەتییەوە بۆچوونێکی جیاوازی هەبوو.
باغچەلی کە پێیوایە مافی کۆمەڵایەتی کە لەسەر بنەمای ڕەچەڵەکی ئێتنیکی، ڕەگەز یان گروپی ئایینی و مەزهەبی پێناسە دەکرێت، ئەنجامی جیاکەرەوە لەناو دەوڵەت-نەتەوەدا دروست دەکات، ڕایگەیاند پارتی مەهەپە پشت بە فراوانکردنی مافی تاک و ئازادییە کەسییەکان دەبەستێت.
دەرگای مافی کۆمەڵایەتی داخست
باغچەلی ڕایگەیاند پێویستە دەوڵەت مافەکان و ئازادییەکان بە شێوەیەکی تاک-ناوەندی جێبەجێ بکات، بەبێ جیاوازی زمان، ئایین، نەژاد، ڕەگەز، ڕەنگ، مەزهەب، ڕەچەڵەکی ئێتنیکی و سامان.
باغچەلی ڕایگەیاند لە سەدەی نوێی کۆماردا، مەودای مافی تاک و ئازادییە کەسییەکان دەکرێت فراوانتر بکرێت، وە ئاماژەی بەوەدا کرد بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی جێبەجێکردن، دەکرێت ڕێکخستنی نوێ لە ئاستی یاسا و دامودەزگاکاندا بکرێت.
باغچەلی ڕایگەیاند بنەمای هاوبەش دەبێت پێناسەی هەنووکەیی دەستووری هاوڵاتیبوون بێت:
«ئەم بنەما هاوبەشە، هاوڵاتیێتی تورکییە کە بە ڕێکەوتنی مێژوویی و سیاسی نەتەوەی تورک پێکهاتووە و لە دەستوورماندا دەرببڕراوە. ڕێگای پێکەوە تورکیا بوون، بریتییە لە خواستی ژیانی هاوبەش لەژێر سیبەری یەکگرتوو و نیشتمانی دەوڵەتدا، بە ڕۆحی یەکێتی و هاوبەشی نەتەوەیی و ئارەزووی هاوپشتی و تێکەڵبوونی کۆمەڵایەتییەوە.»
«یان تیرۆر یان دیموکراسی، یان چەک یان سیاسەت»
باغچەلی ڕایگەیاند سەردێڕێکی سەرەکی تری پرۆسەکە 'بەهێزکردنی بەرەی ناوخۆیی'یە.
باغچەلی ئاماژەی بە گرنگی دروستکردنی پێکهاتەیەک دا کە هەموو بەشەکانی کۆمەڵگا خۆیان تێیدا یەکسان، ڕێزلێنراو و ئاسوودە هەست بکەن، و ڕایگەیاند ئەمە بۆشایی پڕوپاگەندەی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان تەسک دەکاتەوە.
باغچەلی کە ڕایگەیاند لەوێ کە تیرۆر و توندوتیژی هەبێت سیاسەتی دیموکراتیک تەسک دەبێتەوە، بەم شێوەیە قسەی کرد:
«لەوێ کە تیرۆر و توندوتیژی هەبێت، ناکرێت باس لە ویستی ئازادی مرۆڤ، مافی مرۆڤ و دیموکراسی بکرێت. لەژێر سێبەری تیرۆر و توندوتیژیدا سیاسەتی دیموکراتیک تەسک دەبێتەوە، ڕێگاکانی چارەسەری بەدیل دادەخرێن و پرۆسەکانی بەشداریکردنی سیاسی لەسەر زەمینێکی دروستدا بەرەوپێش ناچن. لەبەر ئەوە گوتمان یان تیرۆر یان دیموکراسی، یان چەک یان سیاسەت، و هەمووانمان بانگهێشت کرد بۆ یەکبوون لە پێناو تورکیادا.»
«گرنگە داواکاری فیدرالیزم، خودموختاری یان داواکاری کولتووری نەبێت»
باغچەلی ڕایگەیاند بەلایەوە گرنگە کە لە بەیاننامەکانی پەکەکە سەبارەت بە بڕیاری هەڵوەشاندنەوە و چەک دانان، هیچ داواکارییەک بۆ دەوڵەتی جیاواز، فیدرالیزم، خودموختاری یان 'داواکاری کولتووری' نەبێت، و ئەمەی بە 'دەستپێکێکی نوێ' بۆ تورکیا وەسف کرد.
باغچەلی ڕایگەیاند ئەمە هەروەها وا دەکات سیاسەتی ناسنامەیی لەسەر بنەمای ئێتنیکی و مەزهەبی لە تورکیا پاشەکشە بکات.
باغچەلی سیاسەتی ناسنامەیی بە 'جیاکەرەوە نەک یەکخەر' وەسف کرد و ڕایگەیاند پێویستە سیاسەتی دیموکراتیک لەسەر بنەمای مافی تاک و ئازادییە کەسییەکان بنیات بنرێت.
«نەک تەنها ئەوانەی لە چیان»
لە قسەکانی بەهجەلیدا یەکێک لەو بەشانەی زۆرترین سەرنجی ڕاکێشا، ئەو قسانەی بوون کە باسی ئەوەیان دەکرد پرۆسەکە دەبێت لە تاسفیەکردنی توندوتیژیی چەکداری پەکەکە زیاتر بڕوات.
بەهجەلی کە دەیگوت چەک دانانی ڕێکخراوی تیرۆریستی بەتەنها بۆ تەواوبوونی پرۆسەکە بەس نییە، ئاوای گوت:
«لە شوێنێک کە تیرۆر و توندوتیژی و کاولکاری هەبێت، هەروەک چۆن کولتووری دیموکراتیک ناتوانێت گەشە بکات، دامەزراوەیی دەوڵەتیش لاواز دەبێت. لەبەر ئەوە، سەرکەوتنی تەواوی پرۆسەکە، جگە لە چەک دانانی ڕێکخراوە تیرۆریستەکە، بەوەش دەبێتە شت کە ئەو بۆچوونە سیاسییەی بە شێوەیەک پشتیوانی لە تیرۆر دەکات یان پشتی بە تیرۆر یان کاولکاری دەبەستێت، لەگەڵ مێنتالیتێی بۆلوکارانە، بچێتە ناو مێژووەوە.»
بەهجەلی بەم شێوەیە قسەکانی بەردەوام کرد:
«لەم چوارچێوەیەدا، بە ‘تورکیای بێ تیرۆر’ نەک تەنها تاسفیەکردنی ئەو کەسانەی چیایی کە تیرۆریستن، بەڵکو تاسفیەکردنی پێکهاتە توندڕەو و لابراوەکانیش، وە کۆتاییهێنان بە هەموو توندوتیژییەک ئامانج بووە.»
بەهجەلی هاوڵاتیێتیی تورکیشی وەک پێکهاتەیەک پێناسە کرد کە پێکهاتە جیاوازە ئیتنیکییەکان لەژێر سایەی هاوبەشی سیاسیدا کۆدەکاتەوە.
بەهجەلی کە ڕایگەیاند پێویستە هاوڵاتیێتی لەسەر بنەمای هاوبەشیی سیاسی هەڵسەنگێنرێت نەک لەسەر بنەمای ڕەگەزی ئیتنیکی، پێیوابوو هاوڵاتیێتیی تورکی هۆکاری یەکگرتووکەری سیاسەتی دیموکراتییە.