Filiz Deniz: Çima Ahlat?

Rastinews — Min xebera bicihkirina 371 malbatên Tirkên Ahiskayê li navçeya Ahlatê ya Bidlîsê xwend. Ev malbat ji herêma şer a Ukraynayê hatibûn derxistin. Lê tişta li ba min sekinî, ne hejmara 371 bû. Ne jî anîna Tirkên Ahiskayê bo Tirkiyeyê bû.

Sedem, Ahlat bû.

Çima Ahlat?

Ji bo vê pirsê bê pirsîn, ne hewce ye meriv çavpoşî li sirgûna Tirkên Ahiskayê bike. Berevajî wê, her kesê ku qedrê sirgûnê zane, divê li vir hê baldartir be. Di sala 1944an de, Stalîn ew ji welatê wan derxist. Ew li herêmên cuda yên Yekîtiya Sovyetê belav kirin. Piştî salan, hin ji wan li Ukraynayê, vê carê di nava şer de man. Tirkiyeyê ew ji wir derxistin, ji wan re cih dan. Ev ne mijara min a vê gavê ye.

Ez li cihê ku dewletê hilbijartiye dinêrim.

Çimkî dema dewlet mirovan bi komî li cihekî bicih dike, pirsa «Çima li vir?» girîng dibe. Bi taybetî li welatekî wek Tirkiyeyê, ku mijara bicihkirinê barekî giran ê dîrokî hilgirtiye.

Bîra herêmê ya ku Ahlat lê ye, vê pirsê pêwîst dike.

Bidlîs û derdorê, ji deverên niştecihbûna kevn a Kurdan e. Ahlat jî ne derveyî vê herêmê ye. Em behsa herêmeke dikin ku di salên 1990î de, yek ji encamên herî giran ên şer jiyaye. Gundî hatin valakirin. Mirov ji mal û axa xwe qetiyan, avêtin bajarên mezin. Ji wê demê ve pir dem derbas nebûye. Hin ji wan mirovan hê nikarîbûn vegerin gundên xwe. Hinên vegeriyan jî nikarîbûn jiyana xwe ya kevn ji nû ve ava bikin.

Dema li cihekî wisa, bi destê dewletê, bicihkirineke nû û komî tê kirin, dîrok bixwe tê ser masê.

Û hilbijartina Ahlatê ne tiştekî nû ye.

Di sala 2016an de jî, Tirkên Ahiskayê yên ji Ukraynayê hatibûn anîn, li Ahlatê hatibûn bicihkirin. Wê demê heman pirs ji Qeymeqamê Ahlatê yê wê serdemê jî hat pirsîn: Çima Ahlat?

Bersiva wî, hêjayî wê ye ku îro ji nû ve bê xwendin.

Wî got, Ahlat di dirêjahiya dîrokê de, ji bo eşîrên Tirk ên hatine Anatolyayê, bûye navendeke qebûl û komkirinê. Piştre wî got, eger kapasîte zêdetir bûya, «aqilê dewletê» dê biryar bida ku li vir malbatên hîn zêdetir bicih bike.

Peyva «aqilê dewletê» girîng e.

Çimkî îro, deh sal şûnda, em dîsa li Ahlatê ne.

Vê carê em behsa 371 malbatan dikin. Bernameyeke bicihkirinê ya berfirehtir heye. Bi tevahî armanc ew e ku hezar malbat li Ahlatê bicih bibin.

Wateya vê, hilbijartina sala 2016an ne çareseriyeke demkî bû. Bi kêmanî niha gotina vê zehmet e.

Tişta hê balkêştir ev e: di wan salan de xeber hatibûn weşandin ku Tirkên Ahiskayê dê li «gundên ji terorê valabûyî» çandinî û çêrandinê bikin.

Meriv bi neçarî li ser vê hevokê disekine.

«Gundên ji terorê valabûyî.»

Gundek bi serê xwe valanabe. Mirovên tê de dijiyan, di sibehekê de bi komî winda nabin. Xwediyên wan gundan hebûn. Mal, zevî, goristan û bîranînên wan hebûn.

Ew çûn ku derê?

Çima çûn?

Ma karîbûn vegerin?

Ma ji yên ku xwestin vegerin re, mal, erd, deyn, ajal û alîkariya çandiniyê hat dayîn?

Heke meriv van pirsan neke û bibêje «gundê vala», wê demê meriv mirov ji çîrokê derdixe. Tenê erdek dimîne ku li ser dikare ji nû ve plansazî bê çêkirin.

Îtiraza min a rastîn jî li vir dest pê dike.

Çimkî Ahlat îro tenê wek navçeyeke girêdayî Bidlîsê nayê dîtin. Di salên dawî de, bi awayekî eşkere, bû sembolek siyasî û dîrokî. Ligel Milazgirê, ew hate danîn navenda vegotina hikûmetê ya Selçûqî, fetih û «vebûna deriyên Anatolyayê ji bo Tirkan». Avakirina kompleksa Serokkomariyê li Ahlatê jî yek ji nîşanên herî diyar ên vê ye.

Her sal asta herî bilind a dewletê tê vir. Gotar tên kirin. Tekez a «welatê hezar salî» tê dubarekirin.

Ev navçe hemû van tiştan jiyaye. Dewletê Tirkên Ahiskayê wek «bi eslê xwe Tirk» dihesibîne. Wê ew bi bernameyeke demdirêj, bi komî li vir bicih kirine. Ravekirina vê tenê bi hebûna xaniyên vala yên TOKÎ, ji min re têrê nake.

Bêguman, mijara xaniyên amade jî heye. Di bicihkirinên yekem de jî, nûnerên Ahiskayê tiştek gotibûn. Wan gotibû ku di hilbijartina Ahlat û Erzîngan de, xaniyên komî yên amade bandor kiribûn.

Ev tişt gengaz e.

Lê di biryarên dewletan de, pêwîstiyên pratîkî û hilbijartinên siyasî ne mecbûr in hev îstisna bikin.

Yên ku dîroka bicihkirinê ya Tirkiyeyê dizanin, vê tiştî çêtir dizanin.

Ji destpêka Komarê ve, cih û awayê jiyana nifûsê ji bo dewletê ne tenê mijareke civakî bû. Bicihkirin bixwe bû amrazek. Amrazê sîyaseta nasname û ewlehiyê. Heta îro jî, dema meriv zimanê Qanûna Bicihkirinê ya 1934an bixwîne, meriv vê dibîne. Kurd jî di rêza pêşî ya wan civakan de ne, yên ku encamên van polîtîkayan jiyane.

Loma em nikarin bicihkirina niha ya Ahlatê ji dîrokê veqetînin û binirxînin.

Lê ez naxwazim li vir bi hêsanî hukmekê bidim.

Li ba me belgeyek tune ku bibêje «Tirkên Ahiskayê bînin vir, da ku nifûsa Kurd a Ahlatê biguherînin». Bêyî belgeyeke wiha, nivîsandina vê yekê wek rastiyeke diyarkirî, dê tiştekî cuda be.

Lê eşkere ye ku pirsên cidî hene, yên li benda bersivê ne.

Çima dewlet nêzî deh salan e ku ji bo bicihkirina Tirkên Ahiskayê Ahlatê hildibijêre?

Dema armanca hezar malbatan hat diyarkirin, ma pêkhateya nifûsa Ahlatê ya heyî û hevsengiyên herêmî hatin hesibandin?

Dîroka xwedîtiya axên ku ji bo cihên bicihkirinê yên nû têne bikaranîn çi ye?

Ma çolên gund têne bikaranîn?

Ma nêrîna gelê herêmî hat pirsîn?

Û ya ji hemûyan girîngtir e bo min. Çima dewletê heman derfet ji bo vegera wan mirovan ne tehrîk kir? Ew mirovên ku berê ji vê herêmê hatibûn koçkirin. An jî heke dewletê ew tehrîk kiriye, encam çi bûn?

Bêyî ku bersivên van bên dayîn, biçûk dîtina xemên demografîk ne rast e.

Çimkî demografî tenê hejmarên li ser tabloya nifûsê nîne. Piştî çend nifşan, kîjan ziman dê li kolanan zêdetir bê bihîstin, ev jî beşek ji wê ye. Encamên wê digihîjin siyaseta herêmî, xwedîtiya axê û bîra çandî.

Ez difikirim ku li vir, tenê hevokek jî li dijî Tirkên Ahiskayê neguncaw be.

Ew ne avakerên vê polîtîkayê ne.

Ew bixwe jî gelekî sirgûnkirî ne.

Carekê mirov di vagonan de hatin tijîkirin. Ew ji welatê xwe hatin qetandin. Danîna wan mirovan îro li hember gelekî din, ne tişteke rast e. Ev hem ji aliyê dîrokî, hem jî ji aliyê exlaqî ve, dê bibe neheqiyeke mezin. Pirsîna malbatên li Ahlatê bicihbûyî bi gotina «hûn çima hatin vir?» jî bêwate ye.

Pirs ne divê ji wan, divê ji dewletê were pirsîn.

Çima Ahlat?

Dibe ku bersiv bi rastî xaniyên amade ne.

Dibe ku plansaziya aborî û çandiniyê ye.

Dibe ku wateya dîrokî û siyasî ya ku dewletê van salên dawî daye Ahlatê, tu par di vê hilbijartinê de nîne.

Hemû ev gengaz in.

Lê li vir çend tişt li ber çavan in. Dîroka bicihkirinê ya Tirkiyeyê. Bîra koçberiya bi zorê ya salên 1990î. Sembola siyasî ya ku Ahlat lê hatiye guhertin. Û polîtîkaya bicihkirinê ya ji 2016an heta niha li heman cihî berdewam e. Ev hemû tev li hev in. Ne gengaz e meriv hêvî bike ku rojnamevanek van tiştan nebîne.

Carinan çîroka rastîn a xeberekê, ne di bersiva hatiye dayîn de ye. Di pirsa ku tu kes nekiriye de ye.

Di xebera bicihkirina 371 malbatan a Ahlatê de, ew pirs ji min re hê jî heman pirs e:

Çima Ahlat?