Hizbullaha Iraqê ji bo terka çekan sê şert danî: Artêşa Amerîkayê û ya Tirkiyeyê dev ji Iraqê berdin, Pêşmerge ji hev bikeve

Rastinews — Hizbullaha Iraqê ya nêzîkî Îranê, mercên xwe li ser danîna çekan bin kontrola dewletê eşkere kir. Ev kom dixwaze artêşa Amerîkayê û ya Tirkiyeyê bi tevahî ji Iraqê derkevin. Wê her weha xwest ku Pêşmerge, hêza ewlehiyê ya makezagonî ya Herêma Kurdistanê, ji hev bikeve. Hizbullaha Iraqê ji hikûmeta Serokwezîr Ali Falih el-Zeydi re jî peyamek şand: «Sebra me diqede.»

Li Iraqê nîqaş li ser kombûna çekan tenê di destê dewletê de didome. Hizbullaha Iraqê ya nêzîkî Îranê, ji bo hevkariyê bi hikûmeta Bexdayê re sê şert danîn.

Berpirsyarê Ewlehiyê yê Hizbullaha Iraqê Ebû Mûcahid Asaf, di peyamek xwe de sê tişt xwest. Yek, hêzên Amerîkî bi tevahî ji Iraqê derkevin. Du, hebûna leşkerî ya Artêşa Tirkiyeyê li Iraqê biqede. Sê, Hêzên Pêşmerge ji hev bikevin.

Di daxuyaniyê de gotinên tûj ji hikûmeta Serokwezîr Ali Falih el-Zeydi re jî hebûn. Zeydi vê dawiyê dest bi kar kiribû.

Şerta yekem: Amerîka bi tevahî derkeve

Şerta yekem a Hizbullaha Iraqê, bidawîbûna hebûna leşkerî ya Amerîkayê li Iraqê ye.

Ji bo vê komê, derketina leşkerên Amerîkî ji bingehan têrê nake. Ew dixwaze hebûna leşkerî ya Amerîkayê li axa Iraqê û li asîmana wê bi tevahî biqede. Wê her weha dixwaze garantî bê dayîn ku hêzên Amerîkî careke din venagerin welêt.

Di daxuyaniyê de her weha hat xwestin ku biryarên siyasî û aborî yên Iraqê ji «serdestiya Amerîkî» rizgar bibin.

Hebûna leşkerî ya Amerîkayê li Iraqê, ji mêj ve yek ji sedemên bingehîn ên komên şiî yên nêzîkî Îranê ye. Hizbullaha Iraqê jî hebûna leşkerên Amerîkî wek binpêkirina serxwebûna Iraqê dibîne. Ew nîqaşên li ser paşeroja çekên xwe bi vê dosyayê ve girêdide.

Şerta duyem: Artêşa Tirkiyeyê ji Iraqê derkeve

Şerta duyem a Hizbullaha Iraqê ji bo Tirkiyeyê ye.

Vê komê xwest ku Artêşa Tirkiyeyê bi tevahî ji axa Iraqê derkeve.

Tirkiye di çarçoveya operasyonên xwe yên li dijî PKKê de, bi taybetî li hundirê sînorên Herêma Kurdistanê, li gelek xalan bi leşkerî hazir e. Enqere vê hebûnê bi sedema ewlehiya sînor û şerê li dijî PKKê rewa dibîne. Hikûmeta Bexdayê jî di demeke borî de li dijî hin operasyonan bi sedema binpêkirina serxwebûnê helwest nîşan dabû.

Hizbullaha Iraqê hebûna leşkerî ya Amerîka û Tirkiyeyê her du jî di bin sernavê «hêza biyanî» de dibîne.

Li gorî vê komê, heke were xwestin ku komên çekdar ên Iraqî çekên xwe teslîmî dewletê bikin, divê berî her tiştî leşkerên biyanî ji axa Iraqê derkevin.

Şerta herî balkêş: Pêşmerge ji hev bikeve

Şerta sêyem a Hizbullaha Iraqê rasterast bi Herêma Kurdistanê ve girêdayî ye.

Ev kom ji bo hevkariya bi hikûmeta Bexdayê re li ser mijarên terka çekan û ewlehiyê, xwest ku Hêzên Pêşmerge ji hev bikevin.

Ev daxwaz ji aliyê hiqûqî ve ji du şertên din cuda ye.

Leşkerên Amerîkî û yên Tirk ji bo Iraqê hêzên leşkerî yên biyanî ne. Lê Pêşmerge parçeyek ji avahiya ewlehiyê ya fermî ya Herêma Kurdistanê ye.

Maddeya 121ê ya Makezagona Iraqê ya sala 2005an, destûrê dide herêmên federal ku hêzên xwe yên ewlehiyê yên hundirîn ava bikin. Makezagon bi vî awayî polîs, hêzên ewlehiyê û hêzên parastinê yên herêmî bi eşkereyî nas dike.

Ev dabeşiya makezagonî yek ji bingehên statûya hiqûqî ya Pêşmerge ye.

Loma daxwaza Hizbullaha Iraqê ya feshkirina Pêşmerge, ne tenê li ser paşeroja hêzek çekdar e. Ev daxwaz rasterast destan davêje ser desthilatên makezagonî yên Herêma Kurdistanê û pergala federal a Iraqê.

Nîqaşa çekan li Iraqê mezin dibe

Yek ji mijarên bingehîn ên ku demek dirêj e li Iraqê tê nîqaşkirin, paşeroja avahiyên çekdar ên derveyî dewletê an ên tevlihev bi dezgehên dewletê ve ye.

Piştî ku DAIŞê di sala 2014an de perçeyek mezin ê Iraqê dagir kir, bi banga seferberiyê ya rêberê olî yê şiî Ayetullah Ali Sistani, Heşdî Şabî hat avakirin. Ev hêz di salên şer de bû yek ji hêmanên girîng ên pergala ewlehiyê ya Iraqê.

Piştre Heşdî Şabî statûyeke qanûnî bi dest xist û ket nav budceya dewletê.

Lê belê hin kom ên di bin banê Heşdî Şabî de, pergalên xwe yên fermandariyê, têkiliyên siyasî û girêdanên herêmî parastin. Ev jî ji bo Bexdayê bû pirsgirêkek berdewam.

Bi taybetî sûcdarkirina ku hin kom ên nêzîkî Îranê, bêyî zanîn an razîbûna hikûmeta Iraqê çalakiyên leşkerî pêk tînin, dibe navenda nîqaşa «divê çek tenê di destê dewletê de bin».

Hizbullaha Iraqê û Tevgera Nucebayê, di nav komên sereke yên ku amade nînin çekên xwe teslîmî dewletê bikin de tên jimartin.

Daxuyaniya dawî ya Hizbullaha Iraqê nîqaşa çekan berfirehtir kir. Vê carê ev kom paşeroja çekên xwe ne tenê bi derketina leşkerên Amerîkî ve girêdide. Ew wê her weha bi hebûna leşkerî ya Tirkiyeyê li Iraqê û bi paşeroja Pêşmerge ve jî girêdide.

Ji Serokwezîr Zeydi re: Me 100 rojan sebir kir

Yek ji beşên herî tûj ên daxuyaniyê ji Serokwezîr Ali Falih el-Zeydi re bû.

Ebû Mûcahid Asaf, 100 rojên yekem ên hikûmeta nû armanc girt. Wî got ku ew di vê demê de li hember polîtîkayên Serokwezîr «sebir kirine».

Asaf, Zeydi bi guhnedana şîretên siyasî tawanbar kir û wiha got:

«Ali Zeydi guh neda şîretên siyasî û pişta xwe da aliyên din û Nûnerê Amerîkayê Tom Barrack.»

Di navenda tepkiya Hizbullaha Iraqê ya li hember hikûmetê de, operasyonên ewlehiyê yên vê dawiyê jî hene.

Asaf, hikûmeta Bexdayê bi baskîna malên kesên girêdayî komên çekdar tawanbar kir. Wî got di van operasyonan de «malbatên şehîd, birîndar û endamên berxwedanê hatine tirsandin».

Piştre wî ev hişyarî da hikûmetê:

«Sebra me li hember van kirinên aciz û bêberpirsiyar diqede.»

Asaf bêyî ku navan bide, ji lîstikvanên siyasî û olî yên ku wî wek «birayên mezin û jîr» bi nav kirin, xwest ku têkevin nav meseleyê. Wî sedema vê banga navgîniyê wiha rave kir: pêşîgirtin li avabûna qelseke nû ya ewlehiyê li welêt.

Hizbullaha Iraqê kî ye?

Hizbullaha Iraqê, piştî hilweşandina rejîma Saddam Hûseyin di sala 2003an de derket holê. Ew yek ji avahiyên çekdar ên şiî yên nêzîkî Îranê yên herî bihêz e.

Ebu Mehdi el-Mûhendis di bilindbûna vê komê de rolek girîng lîst.

Mûhendis, ku têkiliyên xwe yên nêzîk bi Hêza Qudsê ya Pasdaranên Îranê re hebûn, di salên piştre de bû yek ji navên herî bibandor ên Heşdî Şabî.

Hizbullaha Iraqê bi taybetî bi êrîşên xwe yên li dijî leşkerên Amerîkî û yên koalîsyonê navê xwe da nasîn.

Ev kom ji aliyê îdeolojîk ve nêzîkî ramana Wîlayetê Feqîh a Îranê ye. Wê bidawîbûna bandora leşkerî û siyasî ya Amerîkayê li Iraqê wek yek ji armancên xwe yên bingehîn qebûl kiriye.

Dema ku DAIŞ di sala 2014an de Mûsil dagir kir û ber bi Bexdayê ve pêşve çû, Hizbullaha Iraqê di nav Heşdî Şabî de bû yek ji avahiyên çekdar ên girîng ên li dijî DAIŞê şer kirin.

Ev demê giraniya vê komê di hevkêşana ewlehiyê ya Iraqê de zêde kir.

Her çend Heşdî Şabî piştre di nav avahiya dewletê ya Iraqê de statûyeke fermî bi dest xist jî, Hizbullaha Iraqê pergala xwe ya rêxistinî û leşkerî parast. Ji ber vê yekê nîqaş bidawî nebûn.

Amerîka ji sala 2009an vir ve Hizbullaha Iraqê wek «Rêxistina Terorîstî ya Biyanî» dibîne. Washington vê komê bi têkiliyên nêzîk bi Pasdaranên Îranê re û bi êrîşkirina li ser hêzên Amerîkî tawanbar dike.

Ebu Mehdi el-Mûhendis, yek ji navên herî girîng ên vê komê, di 3'ê Rêbendana 2020an de bi êrîşa Amerîkayê nêzîkî Balafirgeha Bexdayê hat kuştin. Fermandarê Hêza Qudsê Qasim Silêmanî jî di heman êrîşê de mir.

Piştî mirina Mûhendis jî, Hizbullaha Iraqê giraniya xwe ya leşkerî û siyasî li Iraqê parast.

Ma statûya Pêşmerge û ya komên çekdar ên şiî wek hev e?

Şerta Pêşmerge ya di daxuyaniya Hizbullaha Iraqê de, destan davêje ser yek ji xalên herî hessas ên nîqaşa çekan li Iraqê.

Çimkî rewşa hiqûqî ya Pêşmerge û ya komên çekdar ên şiî yên nêzîkî Îranê ne wek hev e.

Pêşmerge hêza ewlehiyê ya fermî ye ku di çarçoveya makezagonî de ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye avakirin. Wezareta Pêşmerge ya girêdayî Hikûmeta Herêma Kurdistanê heye. Pêvajoya reforman ji bo yekxistina pergalên cuda yên PDK û YNK di bin fermandariyeke yekbûyî de, ji salan ve berdewam e.

Hizbullaha Iraqê jî, her çend di nav pergala Heşdî Şabî de girêdanên xwe yên hiqûqî û darayî bi dewletê re hebin jî, nasnameya xwe ya rêxistinî ya serbixwe parastiye.

Ji ber vê yekê, daxwaza feshkirina Pêşmerge, ji aliyê hiqûqî ve heman dosya ya teslîmkirina çekên Hizbullaha Iraqê nîne.

Guherîneke kûr a statûya Pêşmerge, dibe mijareke makezagonî ya girêdayî desthilatên Herêma Kurdistanê û pergala federal a Iraqê.

Nîqaşa çekan bû nîqaşa pergala federal

Sê şertên Hizbullaha Iraqê hesabê li ber Bexdayê hê zehmettir dikin.

Ji aliyekî ve armanca dewleta Iraqê ev e ku bibe hêza yekane ya li ser hêzên çekdar ên welêt. Ji aliyê din ve, hin komên bihêz hene ku pêşeroja çekên xwe bi pêşketinên herêmî û navneteweyî ve girê didin.

Daxuyaniya dawî ya Hizbullaha Iraqê di vê warê de asteke nû saz dike.

Komê ragihand ku dê çekan hilde ser vê bingehê: divê ABD ji Iraqê derkeve, divê TSK ji Iraqê derkeve, û divê Pêşmerge belav bibe.

Du daxwazên yekem beşek ji nîqaşa serweriyê ne, li ser hebûna leşkerî ya biyanî li Iraqê. Lê şerta Pêşmerge rasterast dişibe rêxistina siyasî û makezagonî ya welêt.

Ji ber vê yekê nîqaşa çekbirinê li Bexdayê êdî ne bi tenê pirsa «gelo milîsan dê çekan hilînin?» ye.

Nîqaş ne tenê li ser vê pirsê ye ku li Iraqê dawîn desthilat li ser hêza çekdar dê di destê kê de be. Ev nîqaş her wiha vê pirsê jî dîsa tîne rojevê: sînorên pergala federal û desthilatên ewlehiyê yên makezagonî yên Herêma Kurdistanê dê çawa bên parastin?