Adîle Xanim: Li Kobanê Derî Nehatin Vekirin, Rastiya Entegrasyonê Derket Holê

Rastinews — Cîhan di sala 2014an de bi navê vî bajarî hesiya. Sedem wêneyên jin û mêrên berxwedêr bûn. Wan li hember serên jêkirî yên DAIŞê berxwedan nîşan dabûn. Piştî donzdeh salan, dûmana ku ji heman bajêr radibe, êdî nîşana berxwedanê nîne. Ev car nîşana bêçaretiyê ye. Wê demê dijminê dorpêçker ji derve bû. Derî li hember wî hatibûn girtin. Vê carê derî ji hundir hatin girtin. Dorpêçker jî li hundir bû, qufilker jî.

Kesên di hundir de mirovên piştî kuştina leşkerê kurd Samî Şêxmûs Heso bûn. Navê wî yê kod Sîpan Hiznî bû. Ew ketin kolanan û hatin binçavkirin. Şahid dibêjin girtiyan li dijî şandina xwe bo Heleb derketin. Li gorî gotina girtiyekî birîndar bo medyayê, yekî ji wan xwe agir berda. Wî ev veguhastin qebûl nekir. Agir ji wir belav bû. Şahidî hene ku derî bi dem ve nehatine vekirin. Alîkarî jî dereng maye. Di navbera daxuyaniyên fermî û gotinên malbat û birîndaran de valahî hîn mezin in. Li gorî çavkaniyan, hejmara mirinê deh e. Hejmara birîndaran 17 e, çar ji wan giran in.

Ama tu hejmar têr nake ku hawara bavekî di dolaba nexweşxaneyê de vebêje:

"Li ber çavên min şewitîn, wan derî venekir."

Bûyer bi xwe jî tevlihev e. Li gorî hin çavkaniyan, li pişt kuştina Heso neyartiyeke eşîran heye. Ev neyartî du sal berê dest pê kiriye. Ew bi mirina kesên ji eşîra Baggara ya Dêrezorê ve tê girêdan. Lê ev hûrgilî pirsa bingehîn naguherîne: eşîrek çima li bajarekî bû sedema destwerdana dewletê? Çima bû sedema binçavkirinan, qedexeya derketinê ya 72 saetan û di dawiyê de mirina neh kesan? Neyartiyeke kesane çawa di destê dewletê de dibe amûrek sizadana komelî ya bilez? Pirsa bingehîn ne nasnameya fail e, awayê rêvebirina qeyranê ya dewletê ye.

Dûmana ku li Kobanê radibe, nîşana bêparastina Kurdan a îro ye. Berî çend salan, ev bajar sembola berxwedana li dijî DAIŞê bû. Îro li vir mirov nizanin bi fermana kê tên binçavkirin. Nizanin dê bên kuderê birin. Nizanin kê dê wan biparêze.

Li pêşiya Kurdan bi navê «entegrasyon» siberojek nû hat danîn. Hêzên çekdar hatin belavkirin an bi artêşa Sûriyeyê ve hatin girêdan. Sazî li Şamê hatin radestkirin. Pergala parastinê ya ku Kurdan bi salan û bi jiyana xwe ava kiribûn, ket bin kontrola dewleta navendî. Di dawiya vê pêvajoyê de Fermandarê HSDê Mazlûm Ebdî bû şêwirmendê Serokatiya Sûriyeyê. Piştî ku li Kobanê xwîn rijiya, yekîneyên girêdayî Şamê du kîlometre ji navenda bajêr vekişiyan. Ebdî hat bajêr û bi berpirsên herêmî re civiya. Bi vî awayî tengezarî demkî hat hêmînkirin

lê pirs neqediya.

Postek hat dayîn.

Lê ewlekariya gelekî ji destê wî hat girtin.

Niha pirsa ku divê bê pirsîn ev e:

Ma bi rastî Kurd li Sûriyeyê hatin entegrekirin? Yan jî ew ji nû ve bûne kêmneteweyeke bêparastin?

Vîna li Îmralî a kê ye?

Bersiva vê pirsê ji Şamê dûrtir dirêj dibe, heta Îmralî diçe.

Abdullah Ocalan ji sala 1999an vir ve, nêzî 27 salan, li Girtîgeha Îmralî tê girtin. Îro 77 salî ye. Ne azad e. Dewleta Tirk biryar dide ka ew ê bi kê re bipeyive. Dewletê biryar dide ka dê kîjan nûçe bigihîje wî. Dewletê biryar dide ka kengî û kîjan beşê axaftinên wî dê derkevin derve. Tê gotin ku dîtina wî ya bi parêzer û malbata xwe re bi salan hatiye astengkirin. Girêdana wî ya bi cîhanê re girêdayî derekî ye. Ev derî ji hêla wê dewletê ve tê vekirin û girtin ku ew girtiyê wê ye.

Ma li ser vîna azad a mirovekî wisa dikare bê axaftin?

Di dîroka kolonyalîzmê de qalibek hevpar heye. Hêza navendî li şûna axaftina bi tevahiya gelekî re, kesekî ku dikare wî kontrol bike wek «nûnerê herêmî» îlan dike. Çiqas ew kes rêzdar be, çiqas giraniyeke dîrokî hebe jî, ew êdî hêza xwe ne ji gel, ji navenda ku wî kontrol dike distîne. Her tişt di navbera gel û navendê de êdî divê ji wê derî yek re derbas bibe. Ev teknîka klasîk a rêveberiya kolonyalîst e, ya bi navê «rêveberiya nerasterast». Li şûna ku tu rasterast biçûkbûnê bînî, kesekî ku ber xwe daye wek «axaftvan» îlan dikî. Dengê ku tu kontrol dikî, wek dengê gel pêşkêş dikî.

Ev tê wateya ku ramanên Ocalan bêqîmet in, na. Nayê înkarkirin ku giraniya wî di dîroka siyasî ya Kurdan de mezin e. Bandora wî li ser mîlyonan kesan nayê înkarkirin. Ew rêberê damezrîner ê tevgerekê ye ku nêzî nîv sedsalek e didome. Lê ji ber vê yekê pêwîst e pirseke dijwartir bê pirsîn:

Ma siberoja gelekî dikare bi gotinên mirovekî ku azadiya wî ji destê wî hatiye standin ve bê girêdan?

Ocalan girtî ye. Lê divê vîna gelê Kurd girtî nebe.

Nakokiya bingehîn a îro ev e. Dewleta Tirk kesekî ku bi salan di îzolasyoneke mutleq de girtiye, niha wek tenê mercîa biryarê ya pirsgirêka Kurdan dibîne. Dewletê li şûna gengeşiyeke vekirî bi nûnerên hilbijartî yên mîlyonan Kurdan re, bi civaka sivîl, bi jin, bi ciwan û bi meylên siyasî yên cuda re, meseleyê bi tenê ser kesekî li Îmralî diajo.

Bi vî awayî Ocalan ne tenê girtiyê dewletê dimîne; ew di heman demê de dibe amûreke siyasî ku li şûna vîna komelî ya Kurdan tê danîn.

Mesele ne sûcdarkirina Ocalan e, ne jî danîna tevahiya berpirsiyariyê li ser milê wî. Berevajî vê, barkirina siberoja gelekî li ser milên mirovekî girtî, hem li hember wî mirovî, hem li hember gel neheqiyeke mezin e.

Berpirsiyariya rastîn li ser wan sazîyên siyasî ye ku her gotina Ocalan wek fermana bêgengeşe qebûl dikin.

Qebûlkirina giraniya dîrokî ya kesekî tiştek e. Radestkirina desthilata biryardanê ya bi tenê li ser siberoja mîlyonan kesan tiştekî din e. Rêz tiştek e, dev jê berdana vînê tiştekî din e.

Aştî bi kê re û bi kîjan bedelî tê çêkirin?

Bêdengbûna çekan bêguman tiştekî bibiha ye. Tu gel ne mecbûr e zarokên xwe her tim bişîne şer. Kurdan jî ne hewceyê mirinê ye, hewceyê jiyanê ye. Ne hewceyê pevçûnê ye, hewceyê aştiyeke rûmetdar û wekhev e.

Lê aştî ne tenê dev berdana çekan a aliyekî ye.

Aştiyê hiqûqek, bedelek û garantiyek heye. Perwerdeya bi zimanê dayikê beşek jê ye. Li şûna şaredarên hilbijartî kayûm neyên tayînkirin beşek jê ye. Berdana girtiyên siyasî, ne sûc hesibandina siyaseta demokratîk beşek jê ye. Nasnameya Kurdî gihîştina garantiya destûrê beşek jê ye. Divê dewlet jî biguhere. Divê desthilatên wê bi hiqûqê ve werin sînordarkirin. Divê ew bi sûcên xwe yên borî re rûbirû bibe.

Dema aliyek çekên xwe dadinê û aliyê din tenê soz dide, ev ne aştî ye. Ev rakirina hevsengiya hêzê ye, bi awayekî yekalî.

Bi gazîya Ocalan, dawîanîna têkoşîna çekdarî ya PKKê û hilweşandina xwe biryareke dîrokî ye. Biryareke wisa jiyana mîlyonan kesan bandor dike. Lê belê, ev pêvajo bi kîjan garantiyên demokratîk yên konkret ve girêdayî ye, ne diyar e. Dewletê çi soz daye, ne diyar e. Berfirehiya danûstandinan bi awayekî vekirî ji raya giştî re nehatiye ragihandin.

Ji Kurdan tê xwestin ku bi encaman re bimeşin. Lê destûr nadin ku ew bizanibin ev biryar di bin kîjan mercan de hatiye standin.

Veşartî ji bo dewletê dibe taktîk. Lê ji bo gelekî, ev windakirina vînê ye.

Eger li ser masê ziman, statuya siyasî, rêveberiya herêmî û ewlekariya Kurdan tê axaftin, xwediyê wê masê ne tenê Ocalan e. Xwediyê wê masê dayika li Amedê ye, zarokê li Kobanê ye, mamosteyê li Qamişlo ye, malbata ji Efrînê hatiye sirgûnkirin e û mirovê ku bi salan li çiyan şer kiriye ye. Divê tu kes neyê neçarkirin ku biryarên jiyana xwe diyar dikin dereng fêr bibe.

Tu danûstandin ku bi navê gelê Kurd tê kirin, nikare ji gelê Kurd bê veşartin.

Rojava bi navê kê hat radestkirin?

Encama herî giran a vê pêvajoyê îro li Rojava tê dîtin.

Kurdan di dema şerê navxweyî yê Sûriyeyê de herêmên xwe parastin. Li hember êrîşên DAIŞê, wan ne tenê ax, di heman demê de jiyana hevpar a mirovahiyê jî parastin. Li Kobanê jin û mêran li dijî yek ji rêxistinên herî tarî yên cîhanê berxwedan. Bi hezaran kes jiyana xwe ji dest da. Di dawiya vê têkoşînê de rêveberiyeke xweser a fiîlî derket holê; her çend bêkêmasî nebe jî. Sazî derketin ku jin di wan de bi hêz hatin temsîlkirin. Civakek derket ku dikaribû xwe biparêze.

Ev pergal ji rexneyê îstîsna nebû. Serdestiya yek partiyê, zextên li ser tevgerên Kurd yên dijber, leşkeriya mecbûrî, pirsgirêkên zelaliyê û girêdana zêde bi alîkariya derve re divê bihatana gengeşekirin. Parastina Rojava ne tê wateya pîrozkirina hemû biryarên rêveberiya wê.

Lê rêveberiyeke xweser a bi kêmasî û ketina bin fermana dewleteke navendparêz ne heman tişt in.

Pêvajoya ku îro bi navê «entegrasyon» tê jiyîn, bi radestkirina hêza leşkerî û îdarî ya Kurdan a li Şamê encam bû. Li hember vê radestkirinê, statuya destûrî ya Kurdan, taybetmendiya siyasî ya axa wan, mafê perwerdeya bi zimanê dayikê û ewlekariya wan a komelî bi kîjan garantiya girêdayî gihîştin?

Bersiveke qanckirî ya vê pirsê tune.

Ya girîngtir, sazîyên leşkerî û ewlekariyê yên nû yên Sûriyeyê hê ji paşeroja xwe ya îslamparêziya siyasî bi tevahî neqetiyane. Nîzameke destûrî ya pirreng ku siberoja Kurdan, Elewiyan, Dirziyan, Xiristiyan û civakên din bide garantîkirin hê nehatiye avakirin. Di vê rewşê de radestkirina çek û sazîyên ewlekariyê yên Kurdan ne yekbûneke teknîkî ye, metirsiyeke hebûnî ye.

Kî dikare garantî bike ku çekên ku îro ji destê Kurdan tê standin, sibê li ber kê bên rakirin?

Kurdên ku bi entegrasyonê ketine heman artêşê, heke sibê li dijî Kurdên din bêne şandin şer, wê çi biqewime? Heke ya bi navê «artêşa neteweyî» ne artêşa welatekî pirreng, lê bibe amûra zextê ya desthilata navendî, wê leşkerê Kurd fermana kê bicih bîne?

Wê demê entegrasyon dibe navê nû yê kuştina Kurd bi destê Kurd.

Berpirsiyariya siyasî ya Mazlûm Ebdî

Mazlûm Ebdî li Rojava ne fermandarekî asayî bû. Ew yek ji navên herî berbiçav bû ên meşrûiyeta navneteweyî ya piştî berxwedana Kobanê û şerê li dijî DAIŞê. Kurdan baweriya xwe pê anî, ne tenê wek fermandarekî leşkerî. Wan jê re wek nûnerekî siyasî yê parastina bidestxistinên xwe jî baweriya xwe anîn.

Ji ber vê yekê îro maf tune ku bêje «min fermanan cih anî».

Kesê ku li postê ku çarenûsa gelekî bandor dike rûdine, ne bi talîmatên wergirtî, bi encamên biryarên xwe tê nirxandin. Mazlûm Ebdî ne memûrê Ocalan an Qendîlê bû. Divê ew nûnerê civaka ku berpirsiyariya wê girtibû bûya.

Heke biryarên ku siberoja Rojava diyar dikin li gorî xeta siyasî ya ji Îmralî an Qendîlê hatî standin, li vir pirsgirêkeke nûneratiyê ya cidî heye. Ji ber ku gelê Rojava desthilata biryardanê ya li ser siberoja xwe ne radestî Îmralî kiriye, ne jî radestî Qendîlê kiriye.

Rojava ne hêmana danûstandinê ya stratejiyeke rêxistinî ya parçeyeke din e.

Tayînkirina Mazlûm Ebdî wek şêwirmendê Serokatiya Sûriyeyê dikare wek bilindbûneke kesane bê pêşkêşkirin. Lê guherîna fermandarekî ku vîna xweser a gelekî temsîl dikir bo şêwirmendê dewleta navendî, ne tenê guherîna sernavekî ye. Ev guherîna aliyê siyasî ye. Piştî mirina neh kesan li Kobanê, hatina Ebdî bo bajêr û kirina «banga aramiyê» wêneyê herî tazî yê wateya vê rola nû ye. Ew şînê mirovên ku duh hevalên wî yên çek bûn, îro bi navê dewleta ku girêdayî wê ye îdare dike.

Heke kesekî ku duh fermandarê sazîya gelê xwe bû, îro şêwirmendê desthilata ku ew sazî wergirtiye be, divê bersiva van pirsan bide:

Kurdan çi bi dest xist?

Kîjan mafan gihîştin garantiya destûrê?

Kîjan sazî hatin parastin?

Çima ji gel re nehat ragihandin ka kîjan çek, li ber kê û bi kîjan mercan hatin radestkirin?

Ewlekariya Kurdan niha emanetê kê ye?

Bêyî bersivandina van pirsan, nikare behsa «serkeftineke dîrokî» bê kirin. Bidestxistina postekî li Şamê ji hêla kesekî ve, bidestxistina statuyeke siyasî ya gelekî nîne.

Siberoja ku li Kobanê xuya dibe

Ji ber vê yekê tiştên li Girtîgeha Kobanê qewimîn nikarin wek bûyereke tenê bên dîtin.

Leşkerê Kurd Samî Şêxmûs Heso hat kuştin. Gel li dijî vê kuştinê ket kolanan. Wêne hatin belavkirin ku nîşan didin hêzên ewlekariyê yên girêdayî Şamê ji bo bajêr hatine şandin. Di dema destwerdanê de deng ên tekbîrê bilind bûn. Zêdeyî 17 ciwan hatin binçavkirin. Hin ji wan hatin berdan. Lê xwestina şandina hinan bo Heleb bi konvoyeke bi deh erebeyan xala herî girîng a şikestinê bû. Girtiyan ev qebûl nekir. Piştî wê, agir li girtîgehê ket. Neh kes mirin, 17 kes birîndar bûn.

Divê her şahidî bi lêpirsîneke serbixwe û zelal bê lêkolîn. Divê were ragihandin ka agir çawa dest pê kiriye. Divê were ragihandin ka çima karmendên ewlekariyê bi dem re destwerdan nekirin. Divê tevahiya tomarên kamerayan û hejmara rastîn a mirinê bê ragihandin. Di bûyereke ku tê de mirovek mirinê li şûna radestbûnê hilbijartiye, berpirsiyariya dewletê nayê sînorkirin bi pirsa «kê agir vêxist». Pirsa bingehîn ev e: kê ew mirov bi vê hilbijartinê ve kişand?

Lê wateya siyasî ya bûyerê jixwe eşkere ye:

Dema mekanîzmaya ewlekariyê ya gelekî tê lawazkirin, ne mecbûr e hêza ewlekariyê ya dewletê parêzgerê wî be. Ew dikare bi lez bibe hêza li hember wî.

Heke gelê Kobanê yê ku duh cîhan li dijî DAIŞê parastibû, îro nikaribe hesabê zarokên xwe yên li pey deriyên girtî mirî bipirse, li vir ne pêşketin, paşveçûneke giran heye.

Tirsa mirovan a ji peyva «Allahu ekber» ne tirsek ji baweriyê ye. Ev bîraniyeke ye ku ji karanîna vê peyvê wek pêşengê mirinê di êrîşên DAIŞê de hatiye çêkirin. Bihîstina heman peyvan ji hêzên bi cil û bergên fermî ve, gelê Kobanê dide bawerkirin ku şer neqediyaye. Tenê cil û berg hatine guherandin.

Kesê ku vê tirsê piçûk dibîne, dîroka nêzîk a Kobanê fêm nekiriye.

Rexnekirina girtiyekî an redkirina weseyetê?

Rexnekirina Ocalan ne înkarkirina têkoşîna Kurdan e. Berevajî, ev parastina vîna siyasî ya Kurdan e.

Parastina azadiya Ocalan, radestkirina vîna hemû Kurdan bo wî pêwîst nake.

Pêşkêşkirina her gotina Ocalan wek «vîna Kurdî ya azad», ji nû ve çêkirina nîzama kontrolê ya dewleta Tirk e. Dewleta ku derê Îmralî digire dikare, gava hewce bike, peyama ku ji wê derî derdikeve wek fermanê bo hemû Kurdan pêşkêş bike.

Di nîzameke wisa de ne diyar e kî kî îdare dike.

Ma Ocalan pêvajoyê îdare dike, yan dewlet bi bandora dîrokî ya Ocalan civaka Kurd îdare dike?

Bêyî pirsîna vê pirsê, tu pêvajoya aştiyê bi rastî nikare demokratîk be.

Ne mecbûr e Kurd ji nû ve dest pê bikin

Çarenûsa Kurdan ne berxwedana bêdawî, mirina bêdawî û destpêkirina ji sifir di her nifşî de ye. Ev ne çarenûs e, bêçaretiyeke sazîbûyî ye.

Rêya derketinê ne lêgerîna rizgarkerekî nû ye. Ne danîna rêberekî din ê nedestdayîn li şûna Ocalan e jî. Hewceyiya Kurdan nîzameke siyasî ya pirreng e. Nîzamek ku tu kes bi tenê nikaribe biryaran bide.

Ne hewce ye ku Kurdên Tirkiye, Sûriye, Iraq, Îran û diyasporayê bi heman rêxistinê ve werin girêdan. Lê divê ew li ser prensîbên hevpar bicivin. Prensîb ku tu parçeyek nebe mijara danûstandina parçeyekî din.

Heke biryar li ser siberoja Kurdan bên standin, divê jin, ciwan, partiyên cuda, rewşenbîrên serbixwe, rêveberiyên herêmî, malbatên mexdûr û civaka sivîl beşdarî wê biryarê bin. Heke çek bên danîn, divê garantiyên hiqûqî û siyasî yên li hember wê ji gel re bên ragihandin. Heke entegrasyona artêşekê bê kirin, divê nîzama fermandariyê, desthilatên ewlekariyê yên herêmî û parastina sivîlan bi garantiya destûrê ve bên girêdan.

Aştî nikare li dijî daxwaza gel bê çêkirin.

Entegrasyon nikare navê xweşik ê radestbûnê be.

Azadiya rêberekî nikare li şûna azadiya gelekî bê danîn.

Mesela bingehîn a îro li pêşiya Kurdan ne girêdan an dijberiya bi Ocalan re ye. Mesela bingehîn ev e: ma ew ê karibin xwedî li vîna xwe ya komelî derkevin? Rêyeke nû dikare bê vekirin. Bi danîna Ocalan li cihê wî yê dîrokî, lê bêyî radestkirina siberojê bi tenê ji gotinên wî re. Bi nirxandina Mazlûm Ebdî ne bi rola wî ya borî, bi encamên biryarên wî yên îro. Bi dîtina wan ên li Kobanê mirin ne wek materyalê şîneke nû, wek şahidên şikesteke siyasî ku divê hesab jê bê pirsîn.

Çarenûsa gelekî nagihîje şaneya girtîgehê.

Vîna gelekî nikare tenê ji dengê mirovekî pêk were.

Û tu gel ne mecbûr e hêza parastina xwe radest bike, bêyî ku bizanibe kîjan mafan bi dest xistiye.

Li Kobanê ne tenê girtîgehek şewitî. Perdeya siberoja bêgaranti ya ku ji Kurdan re tê pêşkêşkirin jî li wir hate vekirin. Berî donzdeh salan, li dîwarên vî bajarî berxwedaneke bi peyva «hûn nikarin ji vir derbas bibin» hebû. Îro li pey heman dîwaran, ne jî diyar e kî kî diparêze.

Niha li pêşiya Kurdan tercîheke di navbera mirina dîsa û radestbûna bêdeng de nîne. Rêyeke sêyem heye: xwedî li aqilê xwe, li sazîyên xwe û li vîna xwe ya pirreng derketin.

Destpêka nû ya Kurdan ne roja ku ew li benda gotina rêberekî bimînin e. Ew ê gengaz be roja ku ew bi xwe li ser siberoja xwe dest bi axaftinê bikin.