Dema Koalîsyon Vedikişe: Destkeftiya Kurdan a Yekane Di Bin Tehdîdê De

Rastinews — Koalîsyona bi rêberiya DYE'yê piştî du rojan ji Iraqê vedikişe. Herêma Federal a Kurdistanê ji hezar zêdetir êrîşên moşek û SIHA'yan standine. Ew ji her alî ve bi nediyariyê hatiye dorpêçkirin. Lê belê ew di nav çar perçeyên Kurdistanê de destkeftiya Kurdan a yekane ya siyasî ye. Pêşeroja vê destkeftiyê ne tenê pirsgirêka Hewlêrê ye, pirsgirêka hemû Kurdan e.

30ê Îlonê ji bo Iraqê dîrokek e. Ji bo Herêma Kurdistanê jî qonaxek e.

Peywira leşkerî ya koalîsyona navneteweyî ya bi serokatiya DYE'yê roja çarşemê li Iraqê diqede. Vekişîna hêzên mayî jî wê rojê temam dibe. Wezareta Pêşmerge ya Herêma Kurdistanê di heman rojan de got ku DYE dê herêmê bêyî pergaleke parastina hewayî bihêle. Wezaretê got ev yek nîgeran e. Serokwezîrê Herêma Kurdistanê Mesrûr Barzanî jî bal kişand ser tehdîda ewlehiyê ya li pêşiya herêmê.

Li gorî daneyên Wezareta Pêşmerge, şerê DYE-Îranê ji dawiya sibatê ve dest pê kiriye. Ji wê demê ve zêdetirî hezar êrîşên moşek û SIHA'yan li Herêma Federal a Kurdistanê qewimîne. Tesîsên enerjiyê, deverên sivîl, mewzîyên Pêşmerge û kampên opozîsyona Kurdên Rojhilat hatin bombebaran kirin. Êrîşa dawî îro sibê li Koyê bû.

Barzanî 2014'an Anî Bîrê

Serokê PDK'ê Mesûd Barzanî di hevpeyvîneke xwe ya bi kanala Iraqî el-Şarqiyeyê re got ku ti garantiyek tune ye. Wî got piştî vekişîna koalîsyonê nayê zanîn ka DAIŞ dê dîsa derkeve meydanê an na. Barzanî bîr xist vekişîna DYE'yê ya sala 2011an. Wî got vala mayîna ewlehiyê ya piştî wê vekişînê bû sedem. Wî got sala 2014an hikûmeta Iraqê neçar ma alîkariyê ji DYE, Ewropa û NATO'yê bixwaze.

Di sala 2014an de Mûsil di çend rojan de ket. Hêzên artêşa Iraqê belav bûn. Li Şengalê li dijî Kurdên Êzidî jenosîd pêk hat. Dema DAIŞ ber bi Herêma Kurdistanê ve çû, li eniyê Pêşmerge şer kir.

Niha jî ji Iraqê nûçeyên DAIŞ tên. Servîsa Şerê Terorê ya Iraqê ragihand ku çend roj berî vekişîna koalîsyonê li Kerkûkê du endamên DAIŞê hatin kuştin.

Nîgeraniya ku Mesûd Barzanî destnîşan kir, ji vê rewşa 2014an tê.

Pêşmerge Yekgirt Bû, Lê Gengeşe Neqediya

Roja 21ê Îlonê bi awayekî fermî hat ragihandin ku Yekîneya 80'an a PDK'ê û Yekîneya 70'an a YNK'ê ketine bin banê Wezareta Pêşmerge. Ev gav girîng e. Pêşmerge sal bi sal li gorî partiyan dabeş bûbû. Niha ew di bin banekî de kom dibin.

Lê belê opozîsyon dibêje guhertina nav û avahiya sazî ya rastîn zincîra fermandariyê ya partiyan hilnaweşîne. Loma dê were dîtin ka ev yekbûn li erdê wê çawa bixebite.

Nûnerê Taybet ê DYE'yê yê Iraq û Sûriyeyê Tom Barrack got ev yekbûn «ji bo her kesî xweş e». Piştre îdiaya ku Barrack dixwaze Pêşmerge têkeve nav artêşa Iraqê belav bû.

Di gotinên Barrack de hûrgiliyek din jî heye. Dema ku ew qala yekbûna Pêşmerge dike, entegrasyona HSD'yê ya bi Şamê re wek mînak nîşan dide. Ew tîne ziman ku divê di dewletekê ya serwer de tenê avahiyek leşkerî hebe.

Pirsa ka pêşeroja Pêşmerge dê li ser kîjan modelê were avakirin, li vir derdikeve holê.

Mînaka Rojava Li Ber Çav e

Avahiya ku li Rojava di zêdetirî deh salan de hatibû avakirin, di 25ê Tebaxê de bi ragihandina rakirina HSD û Rêveberiya Xweser ve bû girêdayê Şamê. Diyar e ka destkeftiyên bi xwîna xortên Kurd hatine bidestxistin, çi bûn.

Bêguman rewşa Pêşmerge û HSD'yê ya hiqûqî ne wek hev e.

Destûra Bingehîn a Iraqê di 2005an de Herêma Kurdistanê wek herêmeke federal nas kir. Mafê herêmê yê ku hêzên xwe yên ewlehiyê hebin jî di bin garantiya destûrê de ye.

Lê pêvajoya ku li Rojava qewimî, careke din nîşan da ku dema hevsengiyên navneteweyî diguherin, têkiliya hêzê ya li erdê çiqas girîng dibe.

Ji ber vê yekê parastina avahiya fermandariyê, çekan û pozîsyona destûrî ya Pêşmerge tenê mijareke leşkerî nîne. Ev yek rasterast bi statûya federal a Herêma Kurdistanê ve girêdayî ye.

Çembera Li Dora Başûrê Kurdistanê

Rewşa li dora Başûrê Kurdistanê ne aram e.

Mehan e agirê şerê bi Îranê re ji sînor derbas dibe. Ne diyar e ka rêjîma nû ya Sûriyeyê dê li ku were sazkirin. Hucreyên DAIŞê jî bi tevahî nehatine tunekirin. Bexda jî hê nekariye pirsgirêka çekdarkirina komên çekdar bin çavdêriya dewletê çareser bike.

Serokwezîrê Iraqê Elî ez-Zeydî li destpêkê 30ê Îlonê wek dîroka çekbestinê ragihand. Lê piştî nerazîbûna komên çekdar ev dîrok hat guhertin. Pêşî hate danîn agirbesteke 90 rojî. Piştre pêvajoyeke dirêjtir a li ser radestkirina çekan a gav bi gav hat destnîşankirin.

Li Tirkiyeyê jî pêvajoya bi navê «Tirkiyeya Bêterorî» didome. Ka siyaseta Enqereyê ya li ser Kurdên Iraq û Sûriyeyê di vê qonaxa nû de dê çawa were sazkirin, ji bo Başûrê Kurdistanê girîng e.

Li aboriyê jî hesabên nû tên kirin. Krîza Tengava Hurmuzê rêyên kamyon û borî ji bo veguhastina petrola Iraqê ber bi Baniyasê ve li ser Sûriyeyê nû kir. Xetên nû yên ku Bexda li ser dixebite, dikarin di dirêjahiya demê de li pozîsyona Herêma Kurdistanê ya veguhastina petrolê bandor bikin.

Mijara meaşan jî rûyekî din ê newekheviya ku Pêşmerge sal bi sal pê re rû bi rû ye. Li gorî daneyên Wezîrê Pêşmerge Şoreş Îsmaîl, îro leşkerekî Iraqê nêzîkî du qatî meaşê Pêşmergeyekî digire.

Şerê Îmajê jî Heye

Ji bilî zextên leşkerî û aborî, zimanekî din î ku Herêma Kurdistanê dike hedef, ber bi eşkerebûnê ve diçe.

Malpera The Cradle, ku navenda wê Lubnan e, di nivîseke xwe ya li ser vekişîna koalîsyonê de Herêma Kurdistanê wek qada çalakiyê ya CIA û Mossadê bi nav kir.

Ev xeta weşanê, gotara ku Başûrê Kurdistanê li herêmê bitenê dihêle, hîn zêdetir xurt dike.

Gelek Tişt Hene Ku Tên Rexnekirin

Çavpoşîkirina pirsgirêkên hundirîn ên Herêma Kurdistanê ne rast e. Dabeşbûna PDK-YNK'ê ya ku sal e didome, pirsgirêkên aborî, îdiayên gendeliyê û krîza meaşan berçav in.

Lê rastiyeke din jî heye.

Di nav çar perçeyên Kurdistanê de, cihê ku alaya Kurd bi fermî lê dihejîne, Kurdî zimanê fermî ye, Kurd parlamentoya xwe hildibijêrin, hikûmeta xwe ava dikin û xwedî statûyeke destûrî ne, tenê Herêma Federal a Kurdistanê ye.

Ev avahî di rojekê de peyda nebûye.

Ev avahî ji nav dîrokeke giran derket. Ev dîrok ji têkoşîna Mistefa Barzanî dest pê dike. Barzanî di sala 1946an de li Komara Kurdistanê ya Mahabadê general bû. Şoreşa Îlonê di 1961ê de dest pê kir. Peymana Xweseriyê di 11ê Adarê 1970an de hat îmzekirin. Paşê Enfal û Helebce hatin.

Piştî serhildana 1991ê, Bexda ji herêmê vekişiya. Kurdan bi rastî dest bi xweîdareya xwe kirin. Di 19ê Gulana 1992an de hilbijartinên parlamentoyê yên yekem çê bûn. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hat avakirin.

Destûra Bingehîn a Iraqê ya 2005an ev avahî wek herêmeke federal nas kir.

Di referandûma serxwebûnê ya 25ê Îlona 2017an de zêdetirî sedî 92ê dengdêran «erê» got. Referandûm neanî ser dewletek serbixwe. Piştre bûyerên Kerkûkê ji bo Kurdan windahiyeke giran a siyasî û leşkerî bûn. Lê îrada ku ji sindoqê derket, ket dîrokê.

Salvegera referandûmê ya nehemîn tenê sê roj berê bû.

Divê Çav Li Ser Başûrê Kurdistanê Bin

Piştî 30ê Îlonê mesele tenê ne derketina leşkerên Amerîkî ji Iraqê ye. Mesela rastîn ev e: koalîsyon çi hevsengiyeke hêzê li pey xwe hiştiye.

Başûrê Kurdistanê parlamentoya xwe heye, hikûmeta xwe heye, Pêşmergeya xwe heye. Statûya wê ya federal jî bi Destûra Iraqê ya 2005an hatiye nasîn. Ti yek ji van diyarî li Kurdan nehatiye kirin. Ev hemû piştî dîrokeke giran hatin bidestxistin, ji Mahabadê heta Şoreşa Îlonê, ji Enfalê heta serhildana 1991ê.

Bêguman rêveberiya vê avahiyê tê rexnekirin. PDK tê rexnekirin, YNK tê rexnekirin. Siyasetên hikûmetê û sedema ku Pêşmerge salan e wek du hêzên cuda yên partiyan maye, dikare bê pirsîn. Lê ti yek ji van nirxa destkeftiyên siyasî û destûrî yên Herêma Kurdistanê nayne xwarê.

Pirsa ku divê îro bê pirsîn cuda ye:

Piştî ku koalîsyon vekişiya, kî dê ewlehiya vê destkeftiyê bide misogerkirin? Û Başûrê Kurdistanê di danûstandina herêmî ya bê de dê li ku bisekine?

Ji ber vê yekê 30ê Îlonê di salnameya Bexdayê de dîrokeke asayî nîne.

Ji bo Kurdan destpêka serdemeke nû ye.