Çapemeniya cîhanê li qanûna «Tirkiyeya Bêterorê» çawa nêrî? Xwendinên balkêş ên AP, Reuters û FT
Li Tirkiyeyê qanûneke çarçoveyî ya 12 xalî, ku wek gaveke krîtîk a pêvajoya «Tirkiyeya Bêterorê» hat pêşkêşkirin, ji Meclîsê derbas bû. Lê zimanê çapemeniya navneteweyî ji yê Enqereyê pir cuda bû.
RastinewsLi Tirkiyeyê qanûneke çarçoveyî ya 12 xalî ji Meclîsê derbas bû. Ev qanûn wek gaveke krîtîk a pêvajoya «Tirkiyeya Bêterorê» hat pêşkêşkirin. Lê zimanê çapemeniya navneteweyî ji gotinên Enqereyê pir cuda bû. AP qanûn wek «qanûneke mîna efûyê» binav kir. Reuters jê re got «qanûneke dîrokî ku pêvajoya aştiyê ya bi PKK'ê re pêş dixe». Financial Times jî nivîsî: «qanûn armanc dike pevçûna 40-salî ya bi şervanên kurd re bide sekinandin». Her sê medyayan destnîşan kirin ku qanûn ne tenê li ser radestbûna çekan e. Wan behsa mafên kurdan, statûya Ocalan, pêşeroja siyasî ya Erdogan û bandora li ser hevkêşeya Sûriye-Iraqê jî kir.
Rastî -Ev qanûn bi navê «Xurtkirina Yekîtiya Neteweyî û Sazbûna Civakî» bi 468 dengan li TBMM'ê hat pejirandin. Di çapemeniya cîhanê de cihekî berfireh girt.
Lê ferqa yekem a li ber çav, têgehên bikaranîn bûn.
Enqere ji bo pêvajoyê têgeha «Tirkiyeya Bêterorê» bikar tîne. Lê Associated Press (AP), Reuters û Financial Times (FT) vê têgehê bikar neanîn. Wan têgehên din tercîh kirin: «hewldana aştiyê», «pêvajoya aştiyê ya bi PKK'ê re», «bidawîkirina pevçûnê bi şervanên kurd re», «efûya bi şert» û «vegera civakê».
AP: «Ji bo bi hezaran endamên PKK'ê qanûneke mîna efûyê»
Ajansa Amerîkî ya Associated Press (AP) bi vî sernavî nivîsî: «Parlamentoya Tirkiyeyê ji bo bi hezaran endamên PKK'ê qanûneke mîna efûyê pejirand».
AP qanûn wek «efûya bi şert» binav kir. Got armanca wê pêşxistina hewldana aştiyê ya bi PKK'ê re ye. Li gorî AP, sedûssedbûna qanûnê bi tespîtkirina radestbûna çekên PKK'ê ve girêdayî ye. Ev tespît dê ji aliyê rayedarên tirk ve bê kirin.
Ajansa Amerîkî tekez kir: encamên qanûnê dikarin ji sînorên Tirkiyeyê derbas bibin.
Li gorî AP, pêvajo dikare pêwendiyên Tirkiye-Iraqê nêzîktir bike. Herwiha dikare bandorê li entegreasyona herêmên di bin kontrola HSD'ê de li ser rêveberiya Şamê bike. HSD hêzeke bi rêberiya kurdan e li Sûriyeyê.
Bi vî awayî AP qanûnê ne tenê di çarçoveya Tirkiye-PKK'ê de dît. Wê wek perçeyekî pêvajoyeke avakirina herêmî ya berfireh nirxand, ku Iraq û Sûriye jî tê de ne.
Reuters: «Gaveke dîrokî, lê mafên kurdan û statûya Ocalan derveyî qanûnê man»
Reuters bi vî sernavî nivîsî: «Parlamentoya Tirkiyeyê ji bo pêşxistina pêvajoya aştiyê ya bi PKK'ê re qanûneke dîrokî pejirand».
Reuters qanûnê wek gaveke girîng a hiqûqî nirxand. Ev gav ji bo bidawîkirina pevçûneke bi dehsalan e. Di vê pevçûnê de zêdetirî 40 hezar kes jiyana xwe wenda kirine. Reuters got ev qanûn ji hin endamên berê yên PKK'ê re parastina hiqûqî dide. Herwiha cezayan dixe pey û rê li ber vegera wan a civakê vedike.
Lê xala herî girîng a ku Reuters destnîşan kir, tiştên di qanûnê de tune bûn.
Reuters tekez kir ku qanûn van tiştan dernagire: daxwazên siyasî û çandî yên kurdan ên berfirehtir, qanûnên Têkoşîna Dijî Terorê û statûya Evdila Ocalan.
Reuters ferqeke din jî destnîşan kir. Enqere qanûnê wek perçeyekî vîzyona «Tirkiyeya Bêterorê» pêşkêş dike. Lê siyasetmedarên kurd wê wek destpêka reforman dibînin. Ji bo wan, divê ev bibe destpêka reformên demokratîk û hiqûqî yên berfirehtir.
Li gorî xwendina Reuters, ev qanûn çareseriya pirsgirêka kurd nîne. Ew tenê zemîneke hiqûqî ya destpêkê ye, ji bo bidawîkirina pevçûna çekdarî.
Financial Times: Bidawîbûna pevçûna 40-salî dikare bandorê li pêşeroja siyasî ya Erdogan jî bike
Financial Times jî têgeha «Tirkiyeya Bêterorê» ya Enqereyê nexiste sernavê xwe.
Rojnameyê bi vî sernavî nivîsî: «Parlamentoya Tirkiyeyê ji bo bidawîkirina pevçûna bi şervanên kurd re qanûneke dîrokî pejirand». FT tekez kir ku qanûn ji bo bi hezaran endamên PKK'ê hukmên efûya bi şert dihewîne.
Di nirxandina FT de du sernavên siyasî derketin pêş: pêşeroja Erdogan û pozîsyona herêmî ya Tirkiyeyê.
FT nivîsî ku bidawîbûna pevçûna zêdetirî 40-salî dikare pozîsyona Serokkomar Recep Tayyip Erdogan xurt bike. Ev yek dikare bandorê li hevkêşeya siyasî ya derbarê hilbijartina zû û namzetiya wî ya nû jî bike.
FT herwiha destnîşan kir ku hewldana aştiyê pêwendiyên Tirkiye-Iraqê xurttir dike. Digel pêşketinên Sûriyeyê, ev yek dibe alîkar ji bo pozîsyona jeopolîtîk a Enqereyê ya li herêmê.
Lê FT tiştekî dijber jî nîşan da: zextên li ser opozîsyonê li Tirkiyeyê didomin. FT nivîsî ku her çend qanûn dîrokî be jî, bi sedema bûyerên wek girtina Şaredarê Stenbolê, guman li ser pêvajoyê bi tevahî nayên rakirin.
Enqere dibêje «Tirkiyeya Bêterorê», çapemeniya cîhanê dibêje «aştî» û «dawiya pevçûnê»
Wêneyê hevpar ê di nivîsên AP, Reuters û Financial Times de eşkere ye. Heman qanûn li Enqereyê û li çapemeniya derve bi têgehên cûda siyasî tê xwendin.
Pêvajoya ku hikûmeta Tirkiyeyê di bin sernavê «Tirkiyeya Bêterorê» de dimeşîne, li AP'ê wek «hewldana aştiyê û efûya bi şert» hat binavkirin. Li Reuters'ê wek «pêvajoya aştiyê ya PKK'ê» hat binavkirin. Li Financial Times'ê jî wek «hewldana bidawîkirina pevçûna 40-salî bi şervanên kurd re» hat binavkirin.
Xala din a hevpar a her sê medyayan ev bû: qanûna ji Meclîsê derbasbûyî ne dawiya pêvajoyê ye.
AP li ser encamên herêmî û bi taybetî hevkêşeya Sûriye-HSD'ê rawestiya. Reuters li ser mafên siyasî û çandî yên kurdan û statûya çareserînebûyî ya Ocalan rawestiya. Financial Times jî li ser pêşeroja siyasî ya Erdogan û pozîsyona guherbar a herêmî ya Tirkiyeyê rawestiya.
Li gorî çapemeniya derve, ev qanûn ne tenê rêziknameyeke «bidawîkirina terorê» ye, wek gotina Enqereyê. Ew wek qonaxeke nû tê dîtin: derbasbûna ji pevçûna çekdarî ya 40-salî ber bi siyasetê ve. Ev qonax dikare hevsengiyên hundirîn ên Tirkiyeyê, pirsgirêka kurd û têkiliyên hêzê yên li ser xeta Sûriye-Iraqê ji nû ve ava bike.