2'ê Tebaxê: Qirkirina Romî û Sintiyan a ku Ewropayê dereng nas kir
RastinewsDi dema Almanyaya Nazî de nêzî 500 hezar Romî û Sintî hatin kuştin. Almanyayê ev qirkirin bi dehan salan dereng wek qirkirinê nas kir. «Roja Bîranîna Holokosta Romî û Sintiyên Ewropayê» her sal di 2'ê Tebaxê de tê lidarxistin. Lê ev jî bi dehan salan derbas bûn heta bû roja bîranînê ya fermî li Almanya û Ewropayê.
Bi destpêşxeriya rêxistinên Romî yên Polonî, di 2'ê Tebaxa 1994'an de li Bîrgeha Auschwitz merasîmek mezin hat lidarxistin. Di vê merasîmê de «tasfiyekirina kampa Çîngeneyan» a li Birkenau ji bo cara yekem hat bîranîn. Ev tasfiye di şeva 2'ê derbasî 3'ê Tebaxa 1944'an dibe de qewimî. Berî wê jî bi hezaran kes li kampê ji ber xwarina kêm, nexweşî û enîşkan mirin bûn. Wê şevê bi hezaran Romî û Sintî yên ku Nazîyên Alman li kampê digirtin, li odeyên gazê hatin kuştin, hatin tîravêtin an bi lêdanê hatin qetilkirin.
Li qada bîranînê ya Berlînê, qube kevir ên rast li ser hev rêz bûne. Li ser wan wêneyên Romî û Sintiyên ku di dema Nazî de hatin kuştin hene. Li paş wan dar hene.
2'ê Tebaxê. Ji sala 2015'an ve, bi destpêşxeriya Parlamentoya Ewropayê, ev roj wek Roja Bîranîna Qirkirina Romî û Sintiyên Ewropayê tê pejirandin.
Li Almanya û welatên din ên Ewropayê, bi beşdariya nûnerên hikûmetê merasîmên fermî tên lidarxistin. Nûnerên hin hikûmetên Ewropayê jî di 2'ê Tebaxê de diçin Bîrgeha Auschwitz.
Lê pirraniya merasîman li ser axa welatên xwe tên lidarxistin. Di vê de welatên Ewropaya Navîn û Başûrrojhilat pêşengî dikin. Ji ber ku siyaseta tunekirinê ya Nazî bi gelemperî li van herêman Romî hedef girtibûn. Îro jî di merasînên hin welatan de, dijberiya Romiyan û encamên wê yên îro tên gotûbêjkirin.
Polonya: 15 sal e roja bîranînê ya fermî
Li Polonyayê nêzî 30 hezar Romî dijîn. 2'ê Tebaxê ji sala 2011'an ve li wir roja bîranînê ya fermî ye. Nûnerên Parlamento û hikûmetê bi awayekî domdar beşdarî merasîmên li Bîrgeha Auschwitz dibin.
Merasîmeke din a girîng her sal di 3'ê Tîrmehê de li gundê Szczurowa yê rojhilatê Krakowê tê lidarxistin. Li wir mexdûrên komkujiya ku Almanan di 1943'an de li dijî Romiyên Polonî pêk anîbûn, tên bîranîn. Yekem bîrdariya li Ewropayê ya ji bo mexdûrên qirkirina Romiyan, di sala 1956'an de li Szczurowa hat çêkirin.
Li bajarok û gundên din ên başûrrojhilatê Polonyayê jî her havîn, Romiyên Polonî yên ku di dema dagirkeriya Alman de hatin kuştin tên bîranîn.
Li deriyê kevn ê kampa Auschwitz-Birkenau, Karl Stojka çokan daniye erdê. Li pêş wî deriyê têlê yê vekirî heye, li paş wî jî kesên beşdarî merasîma bîranînê û qada kampê xuya dike.
Karl Stojka yê Sintî yê Avusturyayê, di 11 saliya xwe de hatibû sirgûnkirin bo Auschwitz. Piştî salan, li deriyê kevn ê «kampa Çîngeneyan» kesên hatine kuştin tîne bîra xwe. Ev serdana Stojka ya li Polonyayê sembola bîra qirkirinê ye ku bi şahidiya sax mayiyan ji nifşekî derbasî nifşekî din dibe.Wêne: Bednarczyk/dpa/picture alliance
Çekya: Xaniyê berazan yê kevn îro qada bîranînê ye
Li Çekyayê nêzî 250 hezar Romî dijîn. Li wir jî ji sala 2015'an ve mexdûr di 2'ê Tebaxê de bi awayekî fermî tên bîranîn. Merasîma herî girîng li Lety, başûrê Pragê tê lidarxistin. Nazîyên Alman di 1940'î de li vê herêmê kampek komkirinê ava kiribûn. Ji 1942'an û pê ve malbatên Romî li vir hatibûn sirgûnkirin.
Piştî şer, qada kampê wek xaniyê berazan hat bikaranîn. Piştî nîqaşên dirêj, ev xanî di 2018'an de hat girtin û herêm bû qada bîranînê. Serokkomarê Çekyayê Petr Pavel û Serokwezîrê wê demê Petr Fiala jî beşdarî vebûna Avrêl 2024'an bûn. Qadeke din a bîranînê Hodonin e, li bakurê Brnoyê. Li vir jî di navbera salên 1942-1943'an de kampek komkirinê ya Alman li dijî Romiyan hebû. Li vê herêmê, ji bo sirgûnkirina komî ya Romiyan bo kampa Auschwitz di 21'ê Tebaxa 1943'an de amadekarî hat kirin.
Li maketa ku kampa kevn a komkirinê ya Romiyan a Lety nîşan dide, di nav qadeke bi sîmê dorpêçkirî de gelek baraq û avahî hene. Maket, rêzbendiya kampê ji jor ve nîşan dide.
Slovakya: Ji 2005'an vir ve roja bîranînê ya fermî
Li Slovakyayê nêzî nîv mîlyon Romî dijîn. Li wir jî 2'ê Tebaxê ji sala 2005'an ve roja bîranînê ya fermî ye. Merasîma sereke li erdê Muzeya Serhildana Neteweyî ya Slovakyayê ye, ku li bajarê Banska Bystrica yê navenda welêt tê lidarxistin.
Muze serhildana 1944'an a li dijî faşîzmê tîne bîra mirovan. Merasîma bîranînê ji aliyê hikûmetê an berpirsiyarê hikûmetê yê ji bo Romiyan ve, bi hevkariya destpêşxeriyên sivîl ên Romiyan tê lidarxistin. Nûnerên saziyên din ên dewletê, wek Serokatiya Komarê jî beşdarî merasîmê dibin.
Macaristan: Dijberiya Romiyan ji do heta îro
Îro li Macaristanê nêzî 600 hezar Romî dijîn. Li gorî biryara parlamentoyê, ji sala 2005'an ve Roja Bîranîna Holokosta Romiyan di 2'ê Tebaxê de li gelek deran tê lidarxistin. Tenê li Budapeştê, li sê qadên cuda yên ji bo Romiyên di Holokostê de hatine kuştin, merasîm tê lidarxistin. Sedema hebûna van û gelek bîrdariyên bi vî rengî ew e ku Romiyên Macaristanê, bi taybetî di dema dagirkeriya Alman a ku di 1944'an de dest pê kir û di dema desthilatdariya Nazîyên Macar ên «Xaçên Tîr» de bûn mexdûrên sirgûn û komkujiyan.
Li Macaristanê, ji bilî bîranînên dîrokî, mexdûrên rêzefîlmeke kuştinê ya dijî Romiyan jî tên bîranîn. Ev kuştin di navbera salên 2008-2009'an de qewimîbû. Terorîstên rastgir ên tund di wê demê de şeş kes kuştin û 55 kes jî birîndar kirin, hin ji wan giran birîndar bûn. Kuştina wan a dawî di şeva 2'ê derbasî 3'ê Tebaxa 2009'an dibe de, li gundê Kisleta yê rojhilatê Macaristanê pêk hat.
Li qada bîranînê ya Auschwitz-Birkenau, jineke Romî ya bi cilên kevneşopî di dema merasîmê de govend digire. Li derdora wê muzîkjen, temaşevan û bermayiyên avahiya kampa kevn hene.
Romiyên Macaristanê, bi merasîmeke kevneşopî ya li Auschwitz-Birkenau, mexdûrên qirkirina Nazî tînin bîra xwe. Ev bîranîn, ji bilî komkujiyên borî, dijberiya îro ya li dijî Romiyan jî tîne bîra mirovan.Wêne: Jerzy Ruciæski/dpa/picture alliance
Bulgaristan: Bîranîn bêyî roja fermî
Li Bulgaristanê nêzî 700 hezar Romî dijîn. Li wir 2'ê Tebaxê wek roja bîranînê ya fermî nehatiye îlankirin. Lê rêxistinên Romiyan di vê tarîxê de bi awayekî ne-fermî merasîman lidarxistin. Nûnerên dewlet û hikûmetê jî peyamên bîranînê belav dikin. Bulgaristan, her çend hevalbendê Almanyaya Nazî bû jî, li dijî sirgûnkirina Cihû û Romiyan a ku Almanyayê dixwest derket. Lêbelê her du kom jî rastî gelek qanûnên cudakar hatin û bûn welatiyên çîna duyem.
Romanya: Sirgûn bo Transdinyesterê
Li Romanyayê nêzî du mîlyon Romî dijîn. Roja Bîranîna Holokosta Romiyan ji sala 2020'an ve li wir bi awayekî fermî tê lidarxistin. Merasîma sereke li Bîrdariya Holokosta Bükreşê ye, ku di 2009'an de hatibû vekirin. Romanya di bin desthilatdariya despotê hevalbendê Hîtler, Ion Antonescu de, bi komî Cihû û Romî sirgûnî Transdinyesterê kiribûn. Li kampên wir nêzî 380 hezar Cihû û 11 hezar Romî hatin kuştin an jî ji ber birçîbûn û nexweşiyan mirin. Serokkomarê Romanyayê Nicusor Dan di sala 2025'an de bû yekem serokkomar ê ku bi xwe beşdarî vê merasîmê bû.
Romanyayê di 2004'an de 9'ê Cotmehê wek Roja Neteweyî ya Bîranîna Holokostê îlan kir. Sirgûnkirina Cihûyên herêma Bukovinayê bo Transdinyesterê di vê tarîxê de dest pê kiribû. Wê rojê, Romiyên ku ji aliyê desthilatdariya Antonescu ve hatin sirgûnkirin û kuştin jî bi taybetî tên bîranîn.
Serokkomarê Romanyayê Nicușor Dan, li ber Bîrdariya Holokostê ya li Bükreşê çelengekê datîne. Li her du aliyên bîrdariyê leşkerên bi cilên merasîmê silavê dikin.
Hirwatistan: Hewldana revê tê pêş
Li Hirwatistanê nêzî 25 hezar Romî dijîn. Lê 2'ê Tebaxê tenê di sala 2014'an de ji aliyê parlamentoyê ve wek roja bîranînê ya fermî hat îlankirin. Merasîma sereke li erdê kampa komkirinê ya kevn a Jasenovacê tê lidarxistin. Di dema rejîma faşîst a Ustaşa de li vir Sirb, Cihû, Hirwat û Romî dihatin girtin. Li vir di navbera 15 heta 20 hezar Romî hatin kuştin. Bi awayekî domdar nûnerên bilind ên hikûmetê beşdarî merasîmên bîranînê dibin. Di bîranînên Jasenovacê de bi giranî tarîxa 22'ê Avrêlê tê pêş. Di vê tarîxê de, hewldana girtiyan a revê ji kampa komkirinê di 1945'an de tê bîranîn.
Makedonyaya Bakur: Roja bîranînê û cejna neteweyî
Li Makedonyaya Bakur nêzî 100 hezar Romî dijîn. 2'ê Tebaxê li wir ji sala 2017'an ve Roja Bîranîna Holokosta Romiyan a fermî ye. Merasîma sereke li Navenda Bîranîna Holokosta Cihûyên Makedonyayê, li Skopyeyê tê lidarxistin. Lê ji ber ku 2'ê Tebaxê li Makedonyaya Bakur her wiha wek Roja Komarê tê pîrozkirin, çalakiyên bîranîna qirkirina Romiyan di raya giştî de hinekî di paş de dimînin.
Sirbistan: Roja bîranînê ya fermî tune
Li Sirbistanê nêzî 130 hezar Romî dijîn. 2'ê Tebaxê li wir ji bo bîranîna qirkirina Romiyan ne roja fermî ye. Lêbelê di merasîmên din ên ku siyasetên tunekirinê yên desthilatdariyên Nazî û Ustaşa tên bîranîn de, mexdûrên qirkirina Romiyan jî tên bîranîn.