Li Ser Nimûneyên Cîhanê: «Pêvajoya Çareseriya Nû» – Beşa 5

Rastinews — Em gihîştin beşa dawî ya vê rêzenivîsê, beşa nirxandinê. Di çar beşên berê de me behsa nimûneyên cîhanê kir. Ev nimûne pir tên referans kirin ji bo çareseriya pevçûnên nasnameyî. Agahiyên li ser wan nimûneyan di gelek çavkaniyan de hene. Min ew bi awayekî objektîf pêşkêş kirin. Lê di vê beşê de dê zêdetir nêrînên min ên kesane cih bigirin. Ev jî tam wateya «nirxandin»ê ye.

Gava meriv li nimûneyên cîhanê dinêre, tişt eşkere ye: pirsgirêkên nasnameyî bi tenê siyasetên ewlehiyê nayên çareserkirin. Heta daxwazên siyasî, çandî û hiqûqî neyên bicihanîn, pevçûn didomin, lê bi awayên din. Heke werin tepisandin jî, dîsa bi demê re derdikevin holê.

Bersivdana tundiyê bi tundiyekê mezintir, avakirina komên parastêwar, kuştinên nenas û îdamên bêdadger — di tu nimûneyan de van rê û rêbazan çareseriyek domdar nedan. Belê, di kurtedemê de hin encam dan. Lê di dirêjahiya demê de, dabeşbûna civakî kûrtir kirin. Ji hev bêbaweriya aliyan zêdetir kirin. Dînamîkên pevçûnê yên nû jî derxistin holê.

Di nav nimûneyên hatine vekolîn de, çareseriya herî domdar û berfireh li Bakurê Îrlandayê û li herêma Baskan hate dîtin. Di her du nimûneyan de demokratîzasyon roleke sereke lîst. Berfirehkirina beşdariya siyasî jî wisa. Xurtkirina rêveberiyên herêmî û misogerkirina mafên bingehîn jî faktorên girîng bûn.

Di derketina van encaman de, sazgehên demokratîk ên Ewropayê jî bandor kirin. Standardên mafên mirovan û mekanîzmayên kontrolê yên navneteweyî jî wisa.

Nimûneyên hatine lêkolîn nîşan didin: çareseriya domdar ne tenê danûstandin bi rêxistinên çekdar re ye. Di pêvajoyên serketî de, qada siyaseta demokratîk hatiye berfirehkirin. Aktorên sivîl hatine xurtkirin. Beşên cihê yên civakê tevlî pêvajoyê bûne. Faktora rastîn a ku bandora rêxistinên çekdar kêm dike, ev e: siyaseta demokratîk bibe kanaleke qanûnî û encamdar.

Faktoreke din a girîng: aliyan xwe li pêşmercan negirtin, li ser koka pirsgirêkê sekinîn. Li welatên aşitiya domdar hatiye sepandin, sedemên pevçûnê bi awayekî realîst hatine nirxandin. Ji bo rakirina van sedeman reform hatine kirin.

Rola rêberiya siyasî jî pir girîng e. Li Îspanyayê Adolfo Suárez û Zapatero, li Keyaniya Yekbûyî Tony Blair, li Kolombiyayê jî Juan Manuel Santos — van rêberan bi rîskên siyasî yên mezin li çareseriyê geriyan. Rêberiyên ku piştgiriya civakî girtin û ji hesabên siyasî yên kurtedemê wêdetir çûn, di çareseriya pirsgirêkên kevn de rolek diyarker lîstin.

Piştgirî û mekanîzmayên çavdêriyê yên navneteweyî jî bi awayekî erênî beşdarî van pêvajoyan bûne. Li Bakurê Îrlandayê komîsyonên navneteweyî, li Kolombiyayê Neteweyên Yekbûyî, li hin nimûneyan jî navbeynkarên aliyê sêyem — hemû rolên girîng lîstin.

Lê belê, tevkariya aktorên derve bi tena serê xwe têrê nake. Ya rastîn a diyarker ev e: aliyan bixwazin çareseriyê û gavên li ser hev hatine razîbûn bicih bînin.

Piştgiriya civakê di hemû nimûneyan de girîng e. Pêvajoyên aşitiyê ne tenê bi lihevkirina aktorên siyasî domdar dibin. Piştgiriya beşeke mezin a civakê jî pêwîst e.

Li Bakurê Îrlandayê, meşruiyeta civakî ya bi referandûmê hatiye bidestxistin, di serketina peymanê de rolek girîng lîst. Li hember vê, li Kolombiyayê piştgiriya civakê sînordar ma. Ev yek pêvajoya sepandinê zehmet kir.

Gava pirsgirêk têkildarî çend welatan be, çareserî hîn dijwartir dibe. Xemên ewlehiyê yên dewletan, pêşbaziyên herêmî û berjewendiyên jeopolîtîk dikarin pêvajoyên çareseriyê zehmet bikin.

Çareseriyên domdar ne tenê pevçûn xelas kirin, wan pêşketina aborî û siyasî ya welatan jî xurt kirin. Wek ku li Îspanya û Keyaniya Yekbûyî hate dîtin, aramî mezinbûna aborî piştgirî kir. Rêz û qedra navneteweyî zêde kir, aşitiya civakî xurt kir.

Li hember vê, li cihên pêvajo nîvco maye an peyman nehatiye sepandin, pirsgirêk domiyane. Li Kolombiyayê hin xalên peymanê nehatin bicihanîn. Ev yek bû sedem ku hin endamên berê yên FARC dîsa çek hilgirin. Li Srî Lankayê jî, tevî serkeftina leşkerî, sedemên bingehîn ên pevçûnê bi tevahî çareser nebûn. Van nimûneyan nîşan da: ne tenê çêkirina peymanê, sepandina wê jî bi qasî danûstandinan girîng e.

Li hemû nimûneyên cîhanê, danûstandin bi salan dom kirin. Pêvajo carna sekinîn, provokasyon dîtin, krîzên giran jiyan kirin. Lê belê, li cihên encama domdar hatiye bidestxistin, aliyan tevî krîzan jî ji lêgerîna çareseriyê dev bernedan.

Bi kurtahî, ezmûnên cîhanê nîşan didin: aşitiya domdar ne bi tenê rêbazên leşkerî û ne jî bi tenê li ser maseya danûstandinê tê bidestxistin. Xala hevpar a nimûneyên serketî ev e: demokratîzasyon, berfirehkirina mafan û azadiyan, xurtkirina beşdariya siyasî, bidestxistina piştgiriya civakî û gavên rasteqîn ji bo rakirina sedemên pevçûnê.

Rêya çareseriya domdar ne ji serkeftina mutleq a aliyekî derbas dibe. Ev rê ji avakirina nîzameke demokratîk û domdar derbas dibe — nîzameke ku tê de beşên berfireh ên civakê xwe wek hevbeşên pêşerojê bibînin.

2-JI ALIYÊ TIRKIYEYÊ VE NIRXANDIN:

Li hemû nimûneyên cîhanê, di herêmeke dewleteke neteweyî ya damezrandî de piraniya gelekî heye. Nifûs û hişmendiya siyasî ya vî gelî, potansiyela berxwedanê li hember înkar, asîmîlasyon û tepeliyê çêdike. Bingeha rêxistinbûnê ne îdeolojî ye, ne jî kesên çekdar in — bingeh gel bixwe ye. Ji ber vê yekê, bi têkçûnek leşkerî an siyasî pirsgirêk naçareser dibe. Rêxistinbûnek nû, bi çek an bêçek, dikare dîsa derkeve holê. Bi vî awayî, gelê Kurd jî ji hêla hejmarî û ji hêla hişmendiya siyasî ve xurt bû. Loma dewlet di asîmîlasyonê de têk çû. Tepelî û zulmê jî çareserî çênekir. Çareseriya yekane ev e: mafên fireh ên Kurdan bi qanûn û makezagonê werin misogerkirin. Ewqas fireh ku Kurdan hewceyî têkoşîna veqetandinê nemîne. Ya di nimûneyên serketî yên cîhanê de hatiye kirin jî ne tiştekî din e.

Li Tirkiyeyê, ji damezrandina dewletê û vir ve, têkoşîna nasnameyî ya Kurdan tu carî nesekinî. Carna bi navber, lê her tim bi serhildan û bi rêxistinên qanûnî-neqanûnî berdewam bû. Li hember vê, dewletê heta ku karîbû înkar domand. Bêguman, PKK rêxistina herî bi dîsîplîn, herî domdar û herî xurt a têkoşîna Kurdan e. Şerê gerîla, bi taybetî di salên 1990î de, gihîşt asta herî bilind. Bû tiştekî zehmet ku were binpêkirin. Hem ev têkoşîn, hem jî rê û rêbazên dewletê, gelê Kurd polîtîze kir. Hişmendî da wan. Girseyên gel, di her qadê de, dest bi xwedîderketina nasnameya xwe kirin. Mîtîngên bi milyonan tê de beşdar bûn, dengên bi milyonan ên ji sindoqên hilbijartinê derketin — van hemûyan mesele ji şerekî bi rêxistineke çekdar re wêdetir birin. Lê PKK jî di çekê de îsrar kir.

PKK ne tenê di çekê de îsrar kir, ketina şerên bajaran jî kir. Ev yek bû sedema windakirina piştgiriya gel. Ez vê xeletiya stratejîk dişibihînim veqetîna Karuna, fermandarê Tamîlan, digel 6 hezar militanên xwe, ji Tamil Tigers. Meriv dikare bibîne ka îsrarkirin di çekê de û nekirina gaveke li gorî wextê xwe, di nimûneyên din de jî bi çi encaman bûye. ETA baştirîn mînaka vê yekê ye. Lê li Tirkiyeyê encam xerabtir bûn. Têkoşîna heq a gelê Kurd, tam li gava herî bilind a girseyîbûnê bû, vê taybetmendiyê winda kir. Û bû sedem ku hikûmet bêtir otorîter bibe.

Belkî di salên 1990î de dewletê bi PKKê re danûstendin kir. Sedem, hêza şer a PKKê bû ku ji bo dewletê tirsnak bibû. Wê demê bêtir efserên bilind navbeynkarî dikirin. Lê lêgerînên piştî salên 2000î ji rabûna gelê Kurd derketin. Ango dewlet ne ji ber zora şer, ji ber gelê Kurd ê siyasîbûyî ket vê lêgerînê. Dewlet nizanibû bi vî gelî re çawa mijûl bibe. Ev nêzîkbûn înkara Kurdan derbas kir. Lê mafên li ser naskirina hebûna Kurdan ava nekir. PKKê jî lêgerînên dewletê tenê wek encama hêza xwe ya leşkerî dît. Wan bawer kir ev ji serkeftinan e. PKKê bawer kir girseyên gel tenê ji bo meydan û sindoqan hewce ne. Hem dewlet hem PKK li ser parastina hêza xwe ya navendî sekinîn. Ev yek bû sedem ku lêgerînên çareseriyê ne rasteqîn bin. Her tim asteng çêbûn.

Ji ber vê meyla parastina hêza navendî, siyasetek demokratîk a xwerêveber wek ya Îrlanda Bakur nehat avakirin. Siyaseta demokratîk tenê xizmetê ji Ocalan re dikir. Erka wê, vekirina cih û kirina Ocalan bibe muxatab bû. Siyaseta sivîl a Kurd jî hemû hêza xwe li ser vê xerc kir. Kadroyên siyasî nehatin perwerdekirin. Ji ber destwerdanê, kadroyan qet nikaribûn ramanên xwe bibêjin. Wan tenê li benda gotina ku divê bêjin man. Mekanîzmayên hiş û biryara hevpar pêş neketin.

Di nimûneyên cîhanê de tu rêxistina çekdar, rêberiyeke mitleq wek ya PKKê nade. Li şûna wê, armancên siyasî yên hevpar wan digirin ba hev. Ne rêberî, lê armanca siyasî ye ku wan yek dike. Lê Ocalan piştî avakirina desthilata xwe ya takekesî di PKKê de, gelek car bi tenê armanca siyasî guherand. Rêxistin jî, ji xeynî çend îstîsnayan, xwe li siyaseta nû guncand. Dibe ku Ocalan texmîn kiribe ku ev ê muxatabî û çareseriyê hêsan bike. Lê berevajî vê texmînê, desthilata wî ya takekesî rêxistin xera kir. Ev desthilat gel jî pûç hesiband.

Danûstendina Ocalan a bi dewletê re, her tim li ser mantiqê «pêşniyarek ku nayê redkirin» pêş ket. Wî bi xwebaweriya ku desthilata wî ya takekesî dida wî, tevgeriya. Wî bawer kir hêza wî ya li ser rêxistinê dê ji bo dewletê balkêş be. Bi vî awayî gel ji rewşa aktorbûnê derket. Hêza têkoşîna rêxistinî ku ji hiş û biryara hevpar tê, hat rakirin. Ev bû sedem ku Ocalan di pêvajoyên dewletê de hêza xwe bi zîrekiya rojhilatî bi kar bîne.

Loma pêvajoyên li Tirkiyeyê dişibin yên li Srî Lankayê. Çimkî îrade û lêgerîneke rastîn a çareseriyê tune ye. Ji bo dewletê armanc tenê danîna çekên PKKê ye. Dema vê armancê jixwe zû derbas bûye. Ji ber vê yekê, ev ê an bi biryara rêxistinê bi tenê, bêyî danûstendinê pêk were. An jî ev pêvajo tenê ji bo vê armancê xebitîne.

Aktorên herdu aliyên vê pêvajoya Tirkiyeyê, dîmenek wêrek û biryardar didin xuyakirin. Wek di nimûneyên cîhanê de jî tê dîtin, rêberiya wêrek di pêvajoyên çareseriya pevçûnan de faktorek girîng e. Lê tiştê diyarker li vir niyeta aktoran e. Dema îradeya çareseriyeke domdar û demokratîk tune be, tevger û gotinên ku mîna wêrekiyê xuya dikin, dibin hamleyên taktîkî. Armanca wan ev e: şert û mercên xwe li aliyê din bipejirînin, hevsengiya siyasî xera bikin, û îradeya civakî bêserî bihêlin. Loma ez bawer im ku tiştê li ser pêvajoya Tirkiyeyê wek wêrekî xuya dike, di rastiyê de zîrekiyeke rojhilatî ya bêkêmasî ye.

Ji bo dewletê, di bingeha destpêkirina pêvajoyeke nû de hewcedariyên siyasî yên hundir û derve hene. Di siyaseta derve de armanc, rêgirtina li statuyeke domdar a Kurdan li Rojava ye. Di siyaseta hundir de jî armanc avakirina hevkêşeyeke siyasî ye ku dewamiya desthilatê misoger bike. Heke pêvajo tunebûya, dibe ku dîmena îroyîn a Rojava jî çênebûya. Zext û destwerdanên li ser CHPê jî wê nikaribûn bi vî hêsanî pêk bên. CHP potansiyela alternatîfa desthilatê hilgirtiye. Ji vî alî ve, armanca pêvajoya Tirkiyeyê ji piraniya nimûneyên cîhanê cuda ye. Her çend tê gotin hikûmeta Srî Lankayê di danûstendinan de ne rasteqîn bû û qet li çareseriyê negeriya jî, dikare bê gotin pêvajoyeke rastîn hate meşandin. Sedem: Tamîlî wek zimanê fermî hate naskirin û xweseriyeke kismî hate dayîn.

Cudahiya pêvajoya nû ji ya sala 2014an ev e: desthilatê peyamek daye aliyê Kurd. Peyam ev e: «Ji bo çareseriya pirsgirêkê, demokratîkbûna Tirkiyeyê ne şert e.» Lê belê desthilat li dijî daxwazên mafan ên ku ji nasnameya Kurdî tên, radiweste. Ew hişyar dike: «daxwazên maksîmalîst neynin ziman.» Li hember vê, aliyê Kurd pêvajoyê wek «pêvajoya aştî û civaka demokratîk» dinirxîne. Aliyê Kurd li benda gavên berbiçav ên demokratîkbûnê ye. Dema têgihiştinên çareseriyê yên herdu aliyan ewqas ji hev dûr bin û tu bingeheke hevpar tune be, gihîştina zemîneke hevpar pir zehmet e. Diyar e ku derdoreke li ku herdu alî berî her tiştî li ser parastina cihê xwe yê siyasî hûr dibin, nashibihe tu nimûneyeke cîhanê.

Nimûneyên cîhanê nîşan didin ku pêvajoyên çareseriyê demdirêj in. Danûstendinên pêşî yên Tirkiyeyê digihîjin salên 1990î. Loma dikare bê gotin ku ev pêvajo jixwe dîrokeke dirêj heye. Lê tevî vê demê, dijwar e were gotin pêşkeftinek hêja çêbûye. Wek pêvajoya berê, ev pêvajo jî li gorî hewcedariyên Erdogan dê were dirêjkirin, cemidandin an paşxistin. Di pêvajoya berê de îradeyeke kismî ya çareseriya pirsgirêka Kurd hebû. Lê niha li gorî Erdogan, pirsgirêka Kurd bi vekirina TRT Şeş û çend beşên kurdolojiyê li zanîngehan hatiye çareserkirin. Li gorî Bahçeli jî tu pirsgirêka Kurd tune ye û qet nebûye. Ji bo dewletê, pêvajo tenê danîna çekên rêxistinê ye. Ev helwest zelal e. Ne hêsan e were fêhmkirin ka çima aliyê Kurd çavên xwe li vê digire. Lê ev nakokî bi piranî ji vê tê: aliyê Kurd ne bi hiş û biryara hevpar, lê tenê girêdayî Ocalan tevdigere.

Derbaskirina înkara Kurdan asteke girîng e. Lê ev bi tenê nikare wek çareseriyê bê pêşkêşkirin. Heta carinan, naskirina hebûna gelekî lê înkarkirina mafên wî, dikare bibe sedema encamên hê giran. Têgihiştina «Kurd hene lê mafên wan tune ne» dikare ji bo kîjan Kurdî çareserî be? Derbaskirina înkarê dikare tenê bingeha meşruiyeta têkoşîna çekdar ji holê rake. Îro hema hema her kes qebûl dike ku rêbazên çekdar nikarin pirsgirêkê çareser bikin. Di nimûneyên cîhanê de tê dîtin ku IRA û ETA, her çend rasterast neketibûn muxatabiyê jî, piştî çareseriyên siyasî bi xwe dev ji çekan berdan û xwe belav kirin. Li Tirkiyeyê berevajî vê, şert tê danîn ku rêxistin bi hemû avahiyên xwe yên rêxistinî re berî her tiştî bê belavkirin û tasfiyekirin. Ev nîşan dide ku armanc ne tenê danîna çekan e, lê tunebûna her rêxistinbûnê ye.

Di nimûneyên cîhanê de tê dîtin ku çareseriyên domdar bi piranî bi rêya aktorên sivîl û qanûnî têne peydakirin. Çimkî aştî bi generalan nayê çêkirin. Lêgerînên li ber wê alî, gava têkevin bêserûberiyê, dikarin komkirinê kûr bikin û nefretê çêkin. Meşandina pêvajoya Tirkiyeyê wek ku aliyê Kurd tenê ji Ocalan pêk tê, wê dîmenê dide: xwestin heye ku hemû tevger bi yek kesî ve bê kontrolkirin. Lê ev rewş pirsgirêkeke ciddî ya meşruiyet û razîbûna civakî derdixe holê. Di rewşên normal de hikûmetek ku hewceyî destek û dengê gel e, divê li ser meşruiyet û razîbûna civakî bihese. Guhnedana hikûmeta Tirk li vê yekê, sedemek têr e ku meriv ji niyeta wê guman bike.

Di nimûneyên cîhanê de tê dîtin: gava çareseriya pirsgirêkên nasnameyî yên ku bi çend welatan ve girêdayî ne, armanca demokratîkbûnê hebe, hêsantir dibe. Gava meyla otorîterbûnê pir be, çareserî dijwartir dibe. Têkiliyên Spanya-Fransa di mînaka ETAyê de yek ji baştirîn nimûneyan e. Di mînaka Tamîlan de rewşek berevajî heye. Pirsgirêka Kurd ne tenê girêdayî Tirkiyeyê ye. Ew her weha girêdayî Îran, Iraq û Sûriyeyê ye. Di tu yekê ji van welatan de rejîmek bihêz a li ser mafên mirovan û demokrasiyê tune ye. Ji ber vê yekê, çareseriya domdar a vê pirsgirêkê hê zêdetir dijwar dibe.

Dema meriv ezmûnên cîhanê tîne bîra xwe, tê dîtin ku îhtimala gihîştina pêvajoya Tirkiyeyê çareseriyeke domdar pir kêm e. Gava navên hatine dayîn pêvajoyê û pêşketinên di welat de bi hev ve bêne nirxandin, tê dîtin: ne îradeyek bihêz a demokratîkbûnê heye, ne jî nêzîkatiyek rastîn a çareseriyê.