Bi mînakên cîhanê re, «pêvajoya çareseriyê ya nû» – 2

Rastinews — FARC (Hêzên Şoreşgerên Çekdar yên Kolombiyayê)

Mînaka Kolombiyayê pir kêm dişibihe pêvajoya Tirkiyeyê. Sedema sereke ev e: FARC ne tevgereke nasnameyî ye. Doza FARC ya xweseriyê, federalîzmê an nasnameya etnîkî tune ye. Rêxistin tenê li ser bingehên îdeolojîk û çînî derketiye holê.

FARC di sala 1964an de hat damezrandin. Armanc parastina mafên gundiyên feqîr û bêzevî bû. Guhertina nîzama civakî û pêkanîna şoreşeke sosyalîst jî armanc bû. Di damezrandina wê de atmosfera îdeolojîk a Şerê Sar bandor kir. Zextên li ser tevgerên çepgir ên Kolombiyayê jî bandor kirin. Şoreşa Kubayê û rabûna tevgerên şoreşger ên Amerîkaya Latîn jî di derketina FARC de rolek girîng lîstin.

Kolombiya welatek e ku şîdet li wir demek dirêj berbelav e. Bi taybetî pevçûnên navbera kartelên narkotîkê, welat bêsalox kiriye. Şerê wan ê li dijî dewletê jî vê rewşê xirabtir kiriye.

FARC ji destpêkê ve girîngî da rêxistinbûn û xebatên îdeolojîk. Bi hêzbûna xwe re, çalakiyên xwe yên çekdar zêde kir. Di salên 1990î de, rêxistinê li hin herêman kontrolek bicihkirî bidest xist.

Di vê serdemê de dewleta Kolombiyayê li hember kartel û rêxistinên çekdar zehmetî kişand. Lawaziya sazgehên dewletê, têkiliyên hin siyasetmedaran bi avahiyên neqanûnî re, û windabûna kontrola hêzên ewlehiyê, dorhêlek li ber mezinbûna FARC ve xweş kir.

Dema rêxistinê dest bi kesibkirina dahatê ji bazirganiya narkotîkê kir, kapasîteya wê ya leşkerî bi awayekî berbiçav zêde bû. Tê texmînkirin ku ev meyl piştî mirina Jacobo Arenas di sala 1990î de, yek ji îdeologên damezrîner ên FARC, lezgîntir bûye.

Di destpêka salên 2000î de, FARC bû yek ji pirsgirêkên ewlehiyê yên herî ciddî yên dewleta Kolombiyayê. Di heman demê de Álvaro Uribe wek serokdewlet hat hilbijartin û siyaseteke tund pejirand.

Di serdema Uribe de ne tenê hêzên ewlehiyê yên fermî, herwiha avahiyên paramîlîter jî li dijî FARC bi bandor hatin bikaranîn. Hin pratîkên dewletê ji sînorên hiqûqê derbas bûn. Binpêkirinên giran ên mafên mirovan, kuştinên bêdadgeh û operasyonên neqanûnî ketin rojevê.

Di vê serdemê de kartelên narkotîkê jî bi awayekî rasterast an nerasterast li dijî FARC tevgeriyan. Rêxistinê windahiyên girîng dan. Lê belê ew bi tevahî nehat tunekirin û çalakiyên xwe yên çekdar berdewam kirin.

Álvaro Uribe nêzîkatiyeke li ser bingeha ewlehiyê pejirand. Lê Juan Manuel Santos, ku di sala 2010an de bû serokdewlet, riyeke din şopand.

Santos berê di hukûmetên Uribe de xebitîbû jî, ew gihîşt vê baweriyê ku pirsgirêk bi rêbazên leşkerî bi tenê nayê çareserkirin. Ji ber vê yekê pêvajoyek nû destpêkir. Danûstandinên ku di destpêkê de veşartî bûn, paşê bûn danûstandinên fermî.

Danûstandin di sala 2012an de dest pê kirin, li Havana, paytexta Kubayê. Bi vî awayî danûstandinên aştiyê yên herî berfireh ên dîroka Kolombiyayê fermî dest pê kirin.

Rêveberiya Santos texmîn kir ku pêvajoyek tenê di navbera hukûmet û FARC de têrê nake. Ji ber vê yekê fermandarên bilind ên artêşê jî hatin tevlîkirin. Beşdariya rêxistinên civaka sivîl û komeleyên girseyî yên demokratîk jî hat wergirtin.

Armanca vê nêzîkatiyê kêmkirina berxwedanên sazgehî yên pêşerojê bû. Her wiha xurtkirina rewatiya civakî ya pêvajoyê jî armanc bû.

Hukûmeta Santos hewl da piştgiriya welatên herêmê jî bidest bixe. Bi vî awayî piştgiriya navneteweyî bû hêmanek girîng ya pêvajoyê.

Di dema danûstandinan de, şertên pêşîn ên girêdayî nehatin danîn. Li benda encama danûstandinan hat sekinandin. Digel ku hat texmînkirin ev nêzîkatî dê pêvajoyê hêsantir bike, danûstandin nêzîkî çar salan dom kirin. Peymana aştiyê ya berfireh tenê di sala 2016an de hat gihandin.

Peyman bi merasîmeke fermî, ku aliyan tê de beşdar bûn, hat îmzekirin. Peymana aştiyê ji şeş sernavên bingehîn pêk dihat:

a. Reforma erdê,

b. Peydakirina beşdariya siyasî,

c. Rakirina zerera ku şerê navxweyî çêkiribû,

d. Têkoşîn li dijî bazirganiya narkotîkê,

e. Danîna çekan û bidawîanîna pevçûnê,

f. Çavdêriya cîbicîkirina peymanê.

Dema naveroka peymanê tê lêkolîn, xuya ye ku nêzîkatiyek li ser sedemên pevçûnê hatiye avakirin.

Reforma erdê ji destpêka FARC ve yek ji daxwazên wê yên bingehîn bû. Ji ber vê yekê di razîkirina endamên rêxistinê de rolek girîng lîst.

Bi sernavê beşdariya siyasî, rê li ber çalakiya siyasî ya rewa ya FARC hat vekirin. Armanc bûyîna rêxistinê partiyek siyasî bû.

Di bin sernavê rakirina zererê de, teslîmkirina mafên wan kesan ku di şerê navxweyî de zerar dîtibûn hat armanckirin.

Têkoşîn li dijî bazirganiya narkotîkê jî ji bo dewlet û FARC herduyan mijarek girîng bû, di peymanê de cih girt. Di dawiyê de, di bin sernavên çekdanîn û cîbicîkirinê de, entegrasyona endamên rêxistinê ya nav civakê û çavdêriya pêvajoyê hat rêkxistin.

Lê pêvajo bi îmzekirina peymanê nehat xelasbûn. Bi bandora kampanyaya berxwedanê ya Álvaro Uribe yê serokdewletê berê, peyman hat pêşkêşkirina referandûmê. Di dengdanek bi beşdariyeke kêm de, bi ferqeke pir biçûk hat redkirin.

Digel vê yekê, rêveberiya Santos û FARC dilsoz man bo peymanê. Piştî hin guhertinan, peyman ji parlamentoyê derbas bû û ket meriyetê.

Di şeş mehên pêşî yên pêvajoya cîbicîkirinê de, zêdetirî 13 hezar endamên FARC çek danîn. Rêxistinê paşê wek partiyek siyasî dest bi xebatê kir.

Lê di hilbijartinên 2018an de, deng ên FARC gelek kêm man. Partî nikaribû serkeftina ku li bendê bû, di warê piştgiriya gel de, nîşan bide.

Cîbicîkirina pêvajoya aştiyê û qonaxên çekdanînê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve hatin şopandin. Mîsyona çavdêriyê ya NY demek dirêj pêşketinên welêt şopand û li ser cîbicîkirina peymanê rapor amade kir.

Pêvajoya cîbicîkirinê ku di destpêkê de bi lez pêş diket, ji guhertinên siyasî yên paşerojê bi neyînî bandor bû. Bi hilbijartina Iván Duque, berendamê tevgera siyasî ya bin serokatiya Álvaro Uribe, wek serokdewlet, pêvajo hêdî bû. Rêveberiya nû, tevî ku peyman bi tevahî ranekir, di gelek mijaran de nerazî bû. Ev yek bû sedema asteng û pêşveçûnên di cîbicîkirinê de.

Yek ji encamên girîng ên pirsgirêkên pêvajoyê, ev bû ku hin endamên berê yên FARC dîsa çek hildan. Di sala 2019an de, grûbek bin serokatiya Iván Márquez, ku di dema danûstandinên aştiyê de di heyeta FARC de bû, vegeriya têkoşîna çekdar. Ev yek wek yek ji xalên şikestinê yên herî ciddî yên pêvajoyê hat dîtin.

Vê grûbê got ku bendên peymanê bi têrî nehatine cîbicîkirin. Her wiha got ku soz nehatine girtin.

Bi kurtî, mînaka Kolombiyayê yek ji mînakên herî balkêş e. Tê de danûstandinên rasterast di navbera dewlet û rêxistineke çekdar de bûn. Bi encama van danûstandinan, peymanek aştiyê ya berfireh hat îmzekirin.

Lê îmzekirina peymanê bi serê xwe têrê nekir ji bo çareseriyeke daîmî. Pirsgirêkên di cîbicîkirina bendên peymanê de, sînordarbûna piştgiriya civakî û guhertinên desthilatdariya siyasî, bandora pêvajoyê kêm kirin.

Digel ku gelek endamên rêxistinê yên ku çek danîn vegeriyan civakê, gelek reforman ku peymanê pêşbînî kiribûn bi tevahî nehatin cîbicîkirin. Ji ber vê yekê, ezmûna Kolombiyayê mînakek girîng e. Ew nîşan dide ku ne îmzekirina peymanê, lê cîbicîkirina wê ye ku diyarker e.

Yek ji aliyên balkêş ên mînaka FARC ev e: danûstandin rasterast di navbera aliyên pevçûnê de hatin kirin.

Ev tecrûbe nîşan dide ku di pevçûnên çekdarî yên demdirêj de, xwe spartina rêbazên leşkerî bi tenê têrê nake. Lêgerîna çareseriya siyasî jî pêwîst e. Lê belê, ev tecrûbe tiştek din jî eşkere dike. Heke meşrûiyeta civakî peyda nebe, an mercên peymanê neyên cih bicih kirin, hetta peymanên aştiyê yên herî berfireh jî dikarin negihîjin encama xwestî.