Pêvajo û bêhêvîtiya sazkirî: Ma tiştek ji destê me tê?

Rastinews — Werin em kêliyekê bisekinin. Li ser vê pelika bûyeran a tevlihev û bilez diherike, em bîra xwe nû bikin. Şerê Xezayê di Cotmeha 2023an de dest pê kir. Ev şer berfireh bû, li herêmê belav bû. Vê yekê rasterast bandor li siyaseta Tirkiyeyê jî kir, li gel siyaseta cîhanê û herêmê. Di vê atmosferê de, hin fermandarên dewletê gotin ku ev şer ji bo «hebûna welêt» xetereyek e. Wan li ser vê mijarê gelek daxuyanî dan. Devlet Bahçeli yek ji van kesan bû. Wî got divê li hember vê «tehdîdê» «eniya hundir» bê xurtkirin. Piştî demek kurt, di Cotmeha 2024an de, di axaftina xwe ya Meclîsa Tirkiyeyê de wiha got: «Bila serokê terorîst ê ku dema hat anîn Tirkiyeyê got \"ez ji bo her cure xizmetê amade me\", bi awayekî yekalî ragihîne ku terorîzm xilas bûye û rêxistin wê were tesfiyekirin.» Ev gotin wek destpêka pêvajoya heyî tê hesibandin. Piştî ku Erdoğan jî ev gotin piştrast kir, Ocalan bersiv da: «Ez jî xwedî wê lîaqet û biryardariyê me ku beşdariyeke erênî û pêwîst bidim wê paradîgmaya nû, ya ku birêz Bahçeli û birêz Erdoğan pê re hêz dane.»

Dezgehên dewletê vê pêvajoyê wek «Tirkiyeya Bêterorîzm» bi nav dikin. Di rojên dawî yên sala 2024an de, HTŞê Şam desteser kir. Vê yekê di nav raya giştî ya kurdan de gengeşiyên mezin derxistin holê. Gelo ev pêvajo Rojava jî digire nav xwe? Gelo dê bandorê li çarenûsa Rojava jî bike? Li ser van pirsan gengeşiyên dirêj hatin kirin. Bi rewşa nû ya Sûriyê re, navê pêvajoyê hate guhertin, bû «Herêma Bêterorîzm». Ev guhertin mîna bersivek zû bû li hember gengeşiyên tund ên nav raya giştî ya kurdan. Di dema van gengeşiyan de, piştî hevdîtina bi Ocalan re, daxuyaniyek hate weşandin. Ev daxuyanî li ser xwezaya pêvajoyê îşaretên girîng dida. Ev daxuyanî di nav raya giştî de wek «Daxuyaniya 27ê Sibatê» tê zanîn. Bi awayekî giştî ji du beşan pêk dihat. Beşa yekem fermana ku rêxistin xwe fesx bike û çekan deyne bû. Sedemên vê fermanê jî tê de hebûn. Beşa duyem jî li ser rewşa dîrokî, civakî û siyasî ya pirsgirêka kurd/Kurdistanê nêrînên îdeolojîk dihewand.

Ocalan stratejiya xwe ya vê mijarê bi van gotinên navdar kurt kiribû: «Dewlet-neteweya cuda, federasyon, xweseriya îdarî û çareseriyên kulturalîst, ku encama neçar a xwe avêtina netewperestiya tund in, nikarin bersivê bidin sosyolojiya civaka dîrokî.»

Bi van gotinan, Ocalan mafên bingehîn ên kolektîf ên kurdan avêt derveyî dîrokê. Wî her weha hemû modelên statuyê yên muhtemel jî avêt derveyî dîrokê. Wî sî sal e vê paradîgmayê bi awayekî sîstematîk û berdewam dimeşand. Vê carê, belkî cara yekem bû ku ew wisa zelal derket holê. Di hefteyên piştre de, gotinek din a Ocalan hat formulekirin: «entegrasyona demokratîk». Ev gotin li gel stratejiya «Herêma Bêterorîzm» bi rê ve diçû. Di Rojava de, ev pêvajo wek «hemleya entegrasyonê» xuya bû. Di dawiyê de, ev hemle rewşa «xweseriya defacto» ya ku zêdetir ji deh salan li Rojava dimeşiya, hilweşand. Em dikarin vê pêvajoya «entegrasyonê» wek «kolonîzekirineke nû» binav bikin. Ji bo fahmkirina cewhera wê, têra xwe ye meriv li pêşketinên van rojên dawî binêre. Zêdetir ji deh salan, li Rojava, ji dibistana seretayî heta zanîngehê bi kurdî perwerde dihat kirin. Niha gel çalakiyan li dar dixe, ji bo mafê perwerdeya bi zimanê zikmakî. Herwiha ji bo ku navê «Komara Erebî ya Sûrî» li ser lewheyên fermî bi kurdî jî bê nivîsîn. Berpirsiyarên rêveberiya xweser a berê jî, niha mijûlê wê yekê ne ku protesto û nerazîbûna gel bitepisînin.

Ev pêvajoya xwe-tesfiyekirinê li ber gelek nerazîbûnên kurdên li seranserê cîhanê pêk hat. Wê di civakê de dilşikestinek û aloziyek kûr çêkir. Lêbelê, Ocalan û siyasetmedar û rojnamevanên nêzîkî wî, vê hilweşandinê wek serkeftinek stratejîk pêşkêş kirin. Wan ew wek serfirazîya paradîgmayê jî nîşan dan. Tenê ev dîmen jî nîşan dide ku di navbera Pêvajoyê û hêviyên civaka kurd de valahiyek berbiçav heye. Ev pêvajo mafên kolektîf ên bingehîn ji siyasetê derdixe. Wê bi destê siyasetê bixwe destkeftiyên heyî jî ji holê rakiriye. Ji destpêkê ve, çavdêrên siyasî dibêjin: berevajî ezmûnên berê, vê pêvajoyê di civakê de tu heyecan çênekiriye. Gotinên wê yên bingehîn nehatine civakîkirin. Rojnameyên ku piştgiriyê didin vê pêvajoyê jî carinan bi gilîkirinê vê rewşê piştrast dikin.

Bi rastî, meriv dikare bibêje ev rewş bi stratejiya rêveberiya vê pêvajoyê ve jî girêdayî ye. Wek ku tê bîranîn, pêvajoya berê stratejiyeke eşkere ya rêveberiya raya giştî hebû. Ji bo piştgiriya civakî bê peydakirin, gelek mekanîzma hatibûn avakirin. Seferberiyeke agahdariyê ya bo hilberîna razîbûnê dihat meşandin. Lê pêvajoya heyî zêdetir wek «operasyonek» ji jor ve tê meşandin. Ji destpêkê ve em şahidê zimanekî fermandar û tepiskar in. Ev ne wek zimanekî ye ku li ser razîbûn û danûstandinê ava bibe. Berevajî pêvajoyên berê, li vir mekanîzmayek heye. Ev mekanîzme rexne û fikarên gel bi awayekî sîstematîk bêqîmet dike û ditepisîne. Di danûstandinên çekdakirin/fesîxkirinê yên di navbera dewletê û Ocalan de, mafên qanûnî yên kurdan û destkeftiyên heyî/muhtemel dibin mijara bazarganiyê. Kesên ku li dijî tezên bingehîn ên Ocalan derdikevin, wek «alîgirê şer» an «dijberê aştiyê» têne etîketkirin. Ji mînakên din cuda, ev pêvajo bi tevahî girtî û paşarû ye. Ew bi stratejiyên rêveberiya hîs û têgihiştinê yên pirrengî ve tê meşandin.

Stratejiya Şaşkirinê

Di Rojhilata Navîn de, em di serdemekê de ne ku statukoyên herêmî têne ceribandin. Derî yên fersend û rîskên dîrokî vebûne. «Pêvajoya nû» di vê serdemê de hatiye destpêkirin. Gelek nîşan hene ku ev ne tenê hemleyeke demkî ye. Ew wek paradîgmayeke tesfiyeyê ya pirrengî û dirêjdemî tê meşandin. Projeyeke bi vî qasî mezin, bi tenê bi stratejiyên siyasî, leşkerî û îdarî nayê meşandin. Ji bo hemleyeke wisa, stratejiyeke «endezyariya civakî» ya pirralî neçar e. Ez bawer im ku baş e meriv li ser yek ji van stratejiyan hûr bibe. Ez difikirim ku vê stratejiyê zêde bandor li civakê kiriye.

Ez texmîn dikim ku 'endezyariyek' bi awayekî sîstematîk tê meşandin. Armanca vê endezyariyê hilweşandina berxwedana derûnî û hestyarî ya civakê ye. Li vir zexteke enformasyonê ya ji jor ve hatiye plansazkirin heye. Ev zext êdî hewceyî afirandina razîbûnê jî nabîne. Ev zext ji herdu aliyan ve tê meşandin. Ji destpêkê ve, armanc ew e ku mêjiyê civakê bêhest bike. Di vê çarçoveyê de gelek tişt hene: paşvekişînên herî wêrankar, windakirina statuyên herî giran û gotinên dev jê berdana mafên bingehîn. Ev hemû, bêyî rawestanê, li ser kitleyan tên raxistin. Wek rastiyeke neçarî tên nîşandan. Wek pêşketineke felsefî û serkeftineke stratejîk jî tên pêşkêşkirin. Qutbûna vekirî ya ji mafên herî bingehîn ên kolektîf ên Kurdan, bi awayekî bêtirs û bi hêminiyeke teorîk tê nîşandan. Ev yek di civakê de gêjbûneke kûr a li hember rastiyê çêdike. Rasttir e em bibêjin: armanc afirandina vê gêjbûnê ye.

Ocalan hemû modelên statuyê yên gengaz ji bo Kurdan bi carekê ve derdixe derveyî 'rastiya dîrokî û civakî'. Ew vê tiştî bi vegotina xwe ya 'rêberê damezirîner ê yekane yê dîroka Kurdên nûjen' dibêje. Ev rewş di nav kitleyên fireh de qeyraneke kûr a temsîliyet û bêtemsîliyetê çêdike. Rayedarên dewletê jî li gel vê vegotinê, li ser peyva 'rêberatiya damezirîner' israr dikin. Nîqaşên 'statu ji Ocalan re' jî vê qeyranê kûrtir dikin. Pêvajoya tesfiyeyê ya li Rojava dewam dike. Tirsa ku heman çarenivîs li beşên din jî biqewime jî heye. Ev tirs, hesta netemsîlbûna siyasî kûrtir dike. Hesta 'em ê trêna ku me di sedsala borî de winda kir, dîsa winda bikin' heye. Ev hest bi destê wan siyasetmedaran tê avakirin ku bi xwe îdiaya temsîliyetê dikin. Şîrovekirina vê teknîkê dikeve ser milê rojnamevan û nivîskarên angajekirî, û analîstên nû-derketî jî. Kitle bi awayekî tund rastî peyama 'îdeal û rastîn dev jê berdan e' tên hiştin. Armanc ew e ku ev kitle bikevin valahiyeke derûnî û hestyarî. Bi pêlên şokê yên li pey hev, dixwazin civak bê gêj kirin. Dixwazin civak di nav çembereke rehetbûnê de bêhereket bimîne. Bi demê re, ev civak dê guman bike li bîra xwe ya kolektîf û li rastiya xwe ya dîrokî. Mirovên ku li hember vê xerckirina bêminetdar a xebata dehsalan nizanin çi bikin, di dawiyê de sûcê li kapasîteya xwe ya dîrokî digerin. Ev rewşa hestyarî ne tenê bêbaweriyeke li ser kapasîteya dîrokî çêdike. Di kûrahiyê de, ev rewş dê guman li hebûna xwe jî bilind bike. Ev zexta bêhêviyê, dixwaze civakê bide gotin: 'Ji me tiştek dernayê!'

Di vê hevoka jehrîn de ku dixwazin bidin gotin, peyva 'Em' ne hebûneke siyasî destnîşan dike. Li şûna wê, ev peyv hebûneke binesaziyî mehkûmî tunebûnê, hebûneke bixwe kêmasîdar destnîşan dike. Ev teknîkên endezyariyê yên duqat li ser gêjkirin, demoralîzekirin û kişandina berbi bêhêviyê û xemgîniyeke kûr hatine avakirin. Armanc ne tenê ew e ku civak bikeve psîkolojiya têkçûnê. Armanceke din jî heye: xeniqandina her cure gilî û hêviya kolektîf a li dijî tesfiyeyê, berî ku ew çêbibin.

Dema Rewşenbîr Radizin

Di şert û mercên normal de, civak di vê atmosfera tevlihev de qeyrana temsîliyetê dijî. Ew herwiha rastî van stratejiyan jî tê. Di vê rewşê de, tê hêvîkirin ku rewşenbîr vê dorpêçê eşkere bikin, an jî li dijî wê bisekinin. Erkê rewşenbîran ne temsîlkirina rasterast a civakê ye. Lê belê, berpirsiyariya wan ew e ku pirsgirêkên civakî û siyasî bikin pirsgirêk. Bi vî awayî, ew pirsgirêkên binesaziyî bi dengê xwe temsîl dikin. Di rewşa heyî de, em dikarin bibêjin ku hejmareke sînorkirî ya rewşenbîran helwesteke rexnegir û serbixwe girtine. Beşeke fireh mijûlî şîrovekirina gotin û praktîkên siyaseta serdest e. Beşeke din tenê bi gerên arkeolojîk têr dibe; ev ger di nav metnên estetîk û teorîk ên welatên dûr û demên berê de ne. Komeke hê firehtir jî, li hember van hemû guherînên mezin, xwe daye aliyekî; ev kom ketiye nav bêdengiyeke kûr. Kitleyên ku jixwe di warê siyasî de hatine tenêkirin, niha di warê rewşenbîrî de jî dengekî ku wan temsîl bike nabînin. Civak ji temsîlê siyasî bêpar hatiye hiştin. Herwiha ev civak ji hundir ve jî bi destê siyasetê hatiye dorpêçkirin. Gava ku civak ji temsîla rewşenbîrî jî bêpar dimîne, li hember stratejiyên bêhêviyê yên ji jor ve hatine avakirin, dibe hedefeke pir bêparêz. Civak tê zorkirin ku guman bike li kapasîteya xwe ya dîrokî û li xeyala xwe ya pêşerojê. Gava ku rewşenbîr jî wê terikînin, îhtîmala gihîştina armanca vê endezyariya raman û hestan zêde dibe.

Em nivîsa xwe bi tomarkirina pirsekê bidawî bikin. Rojekê, gava av zelal bibin (heke bibin), dê çi bibe? Civaka ku barê vê dorpêça êşdar hilgirtiye, dê çawa rû bi rû bimîne? Rû bi rû bi çîna rewşenbîran ya bêdeng, ya bêxem an jî ya angajekirî?