Gewrkirina Fanon

Rastinews — Zêdetirî nîv sedsalek e ku gelek rêbazên ramanê li ser Fanon dipeyivin. Her warek zanistî jê re ji zaviyeyek cuda dinêre. Eleqeya bo Fanon carna zêde bûye, carna kêm bûye. Lê «lanetiyên rûyê erdê» qet ji rojevê neketine. Hin deng her tim dizên. Tu guhên xwe bigirî jî, ew deng qelaşek dibînin û dikevin dilê te.

Van salên dawî de eleqe bo Fanon eşkere zêde bûye. Li cîhanê dîsa gelek gotar, pirtûk û lêkolîn behsa wî dikin. Ev eleqe bêsedem nîne. Ji bo meriv sedemê wê fahm bike, divê meriv li waran binêre ku van xebat û nîqaşan tê de deng vedaye. Li Kurdistanê û Tirkiyeyê jî nîqaşên li ser Fanon dîsa zêde bûne. Ev tişt hem di gotar û lêkolînên hatine weşandin de, hem jî di nîqaşên medyaya civakî de tê dîtin. Tişta di şexsê Fanon de tê nîqaşkirin, di eslê xwe de têgehên kolonyalîzm û antî-kolonyalîzmê ne. Ev yek nîşan dide ku nîqaşên antî-kolonyalîst dîsa serî hildidin. Li gorî min, ew ku ev nîqaş bi giranî di qada kurdan a giştî de deng vedaye jî, vê rastiyê piştrast dike.

Di vê nivîsê de ez ê nivîsek nû li ser Fanon zêde nekim. Li şûna wê, ez ê ramanên xwe li ser taybetmendiya giştî ya «xwendinên Fanon» ên li Tirkiyeyê parve bikim.

Em dibînin ku di van nîqaşan de Fanon bi taybetî bi metafora «nefes negirtinê» tê nirxandin: «Îro em hê zêdetir hewceyî Fanon in; çimkî êdî tu kes ji me nefesê nagire!» Di vê xeta ramanî de, hem peyva «nefes negirtin», hem jî peyva «tu kes ji me» balkêş in. Tê gotin: «Em hemû, ji her demê zêdetir, tên tepeser kirin û mêtin kirin. Qada mêtinê û bandora wê ewqas fireh bûye, zilm jî ewqas belav bûye ku êdî tu kes ji me nefesê nagire.» Ev bi kurtahî tê gotin. Em hemû, tu kes ji me…

Di van nîqaşan de tevliheviyek têgehî li ser «wekhevkirinê» xuya dibe. Têkiliya mêtinger-mêtinbûyî û têkiliya tepeser-tepeserbûyî têne wekhevkirin, hetta wek hev têne dîtin. Bi vî awayî mesele ya rastîn ji ber çav diçe. Encam bi giranî xwendinek «spî» ye. Erê, li rûyê erdê ji xeynî kêmînek biçûk, hema hema her kes tê tepeser kirin û mêtin kirin. Lê ne hewce ye ku em bibêjin: her cure mêtin û tepeserkirin nayê binavkirin wek serdestiya kolonyal. Jin, koçber, karker, hevzayendhez, heywan, bêbelge û reş li seranserê cîhanê hê jî bûne «objeya» siyasetên tepeser û mêtinkirinê. Lê li gel vê yekê, mêr, heterosêksuel, welatî û spî jî bi sifetên din tên tepeser kirin û mêtin kirin. Tişta ku divê ji bîr neyê kirin ev e: mêr, heterosêksuel û spî ji ber vê nasnameya xwe nayên tepeser kirin. Em nîqaşê bi mînakekê zelal bikin: erê, spî jî tên tepeserkirin, lê kes ji ber spîbûna xwe nayê tepeserkirin. Rast e, piraniya Tirkan jî tên tepeserkirin, lê ne ji ber ku ew Tirk in. Li hember vê, Reş ji ber reşbûna xwe, Kurd jî ji ber kurdbûna xwe têne tepeser kirin û mêtin kirin. Kolonyalîzmê ji vê çarçoveyê derxistin, û Fanon jî ji çarçoveya kolonyalîzmê veqetandin, tenê dikare vê rastiyê veşêre an jî meriv li hember vê rastiyê xwe veşêre. Dengê «spî» yê di van xwendinan de weha diqîre: «Êdî em hemû reş in, ji ber vê yekê pêwîstiya me bi Fanon zêdetir e!»

Çarenûs bi me henek dike. Cihê «Reş»ê ku dixwest bibe spî, bi awayekî îronîk, niha «Spî»yekî ku îdiaya reşbûnê dike digire. Rast be, çewt be, eşkere ye ku ev nêzîkatî ji bo ramana Fanon pirsgirêkek mezin e. Ji xwe, van xwendevanên Fanon vê rastiyê ji bîr dikin: li hember Kurdê kolonîzekirî, ew bi xwe jî «spî» ne. Dema ku ew pesnê Fanon didin û li ser wî dinivîsin, aliyê xwe yê spî vedişêrin. Çi hewce ye, dîsa jî dibêjin: «Êdî em hemû reş in!»

Li vir, li ser vê xalê, meriv dikare li pêşgotina navdar a Sartre ya ku wî ji bo pirtûka «Lanetiyên Rûyê Erdê» nivîsandiye binêre.

«Vê pirtûkê qet hewceyî pêşgotinekê nîne. Nemaze pêşgotinek ku ji me re bipeyive. Lê dîsa jî min pêşgotinek nivîsand, da ku dîyalektîk heta dawiyê bê meşandin: Em Ewropî jî têne dekolonîzekirin. Ango, kolonyalîstê di hundirê her yekî ji me de heye, bi operasyonek xwînî tê derxistin. Heke wêrekiya me hebe, em baş li xwe binêrin û bibînin em bûne çi ... Emê baş bibin? Erê. Wek rimê Aşîlê, birînên ku tundî vekiriye jî dikarin sax bibin. Îro em bi zincîran girêdayî ne, sernizim in, ji tirsê nexweş ketine: em li asta herî nizm in.»

Sartre bi israr dibêje «Em». «Em Ewropî, Fransî.» Ew li hember gazîkirina Fanon û tekoşîna azadîxwaziyê ji kolonyalîzmê, bi berpirsiyariya Ewropîbûn û Fransîbûna xwe radiweste. Ew narevêje hîleya «em jî tên tepeserkirin, em jî tên mêtinkirin» an jî «em hemû reş in». Sartre pesnê Fanon jî nade. Ew tenê narevê û çiqas ku dikare, hewl dide rû bi rû bimîne. Ew civaka ku tê de dijî û ji hundirê wê dipeyive, vedixwîne rûbirûbûnê.

Dema ku em li nîqaşên di nav qada tirkbûnê de dinêrin, em pirî caran rastî xwendinek rûerdî tên. Ev xwendin xwe ji girêdana bi tirkbûn û «spîbûnê» ve vediqetîne. Li hember gotara antî-kolonyal a ku ji devê/qelema Kurdan derdikeve, ev xwendin xwe ne wek «Tirkek» lê wek «hevalek» bicih dike. Ew ne li xwe digire, lê şîrove dike, hetta hewl dide fêr bike jî — awayekî xwendinê yê «bêberpirsiyar». Ez bawer dikim ne hewce ye bibêjim: Sartre jî xwe wek spîyek nijadperest û kolonyalîst a sabît nas nake. Wek ku wî xwe ne «derbaskirî» û ne jî bêberpirsiyar ji tiştên qewimî dît: «Ango, ew kolonyalîstê di hundirê her yekî ji me de heye…»

Ji xwe, gotina dawî ya pêşgotinê ev e: «Lê, wek tê gotin, ev dîrokek din e. Dîroka mirovahiyê ye. Ez bawer dikim, dem nêzîk dibe; emê tevlî refên wan bibin ku vê dîrokê çêdikin.»

Di van xwendinan de, mîna encama neçarî ya xeletiya di nirxandina xwe de, awayê nirxandina derdorê jî bi heman rengî xuya dibe. Mînak: Polîsên li DYA'yê George Floyd bi lêdana stûyê wî kuştin. Wî got «ez nikarim nefes bigirim». Li gel vê, hevokek weha jî tê gotin: «Em ne bi navê çandeke taybet, lê ji ber ku êdî nikarin nefes bigirin serî hildidin.»* Van herdu tişt bi nivîsên Fanon ve têne aliqandin. Lê wê demê, mêze deh hezar kîlometreyan dûr tê zivirandin. Li kêleka me kesên ku tenê ji ber kurdbûna xwe bêhnfireh hatine hiştin, tên paşguhkirin — em fêrî vê bûne. Lê eşkere ye ku vê helwesta «dûrbîn» di xwendina Fanon de jî domandin, Fanon û ramanên wî dike karîkatur, an jî xwe bixwe dike karîkatur.

Di xwendinên spî de tiştek din jî balkêş e: ramanên Fanon ne tên rexnekirin, lê di navbera pesn û gilîkirinê de têne hiştin. Tişta balkêş ev e: pêşî Fanon tê «layiqî pesnê» kirin, paşê tê pesindan. Ji bo ku meriv wî binirxîne, pêşî divê meriv wî ji «reşiya wî ya tam» paqij bike. Bi kêmî, divê meriv wî bike gewr an jî bikişîne qadeke gewr. Fanon ji dîroka xwe ya cîhanê nirxandin, wî wek referansa dîtinên xwe nîşandan tiştekî normal e. Lê ji bo vê armancê Fanon berevajî kirin, hundirê wî vala kirin an jî hewl dan wî li xwe biguncînin, ne tişteke fêmbar e. Li gorî min, tişta ku Fanon dike Fanon, zelaliya wî ye. Ev zelalî li hember vî cure destwerdanan venabe. Ev zelalî ji ber vê yekê ye: ew ne rewşenbîrekî elît ê teorî ji bo teoriyê çêdike, ew kesek e ku ji nav qadê, ji nav şewatê dipeyive û tevdigere. Ji ber vê yekê, metnên Fanon carinan xuya dikin ku bi xwe re nakokî hene. Ew hin aliyên hin rêbazan pesn dide, hin aliyan bi tundî red dike. Ew rastiyê bi tazîtiyeke ku «spî» pê aciz dibe, dibêje. Ji ber ku Fanon fîlozofekî çalak e, rûyê wî ber bi rizgarî û azadiyê ve ye. Ji bo wî, tişta herî girîng ezmûnkirin e. Rêbaz ne di her rewşê de pêwîst e, lê kontekst pir girîng e. Fanon weha dibêje: «Ramana rewşenbîrî bûye halek janê, çimkî cihê rastiya mirov a wek hebûnek zindî, xebatkar û xwe-aferîner, gotin girtine, peyvên li hev hatine civandin û tengasiyên wateya wan çêkirine.»

Li vir bala xwe bidin armanca gewrkirinê ya ku me behs kir. Dibêjin Fanon ne alîgirê tundiyê ye. Dibêjin ne netewperest e, ne neteweyîparêz e, ne jî nasnameperest e. Tê gotin ku ev taybetî li cem Fanon herî zêde dikarin bibin amraz. Li aliyekî din, bi baldarî tê gotin ku Fanon mirovperest e, gerdûnîparêz e, sosyalîst e. Bi vî awayî, li cem Fanon her tiştê ku bi herêmî, netewî û rizgariya netewî ve girêdayî ye, dibe tenê amraz. Digotin ev tişt bi tevahî di dema borî de mane! Ji ber vê yekê, dijwar e ku Fanon razîbûna wî spîyê maqûl û fedîbûyî bistîne.

Niha em binêrin ka gotinên jorîn di nivîsên Fanon de li ku radiwestin. Belê, ramana Fanon bêguman aliyên wê yên mirovperest hene. Armanca wê ber bi gerdûnîbûnê ve ye. Lê Fanon behsa mirovperestî û gerdûniyeke ku jixwe heye nake. Ew nabêje ku emê bibin parçeyek ji wê. Gerdûniya Fanon, gerdûniyeke ku wê were avakirin e. Mirovperestiya wî jî mirovahiyeke nû ye, ku wê ji nû ve were afirandin. Hişmendiya netewî, bûyîna netewe, û netewperestiya dijî-mêtingerî — wek ku tê gotin ne tenê amraz in di ramana Fanon de. Ev qonaxên pêdivî yên pêvajoya avakirinê ne. Fanon dema ku mêtingeriyê û cîhana mêtingehan analîz dike, wek fîlozof û mirovê têkoşînê tevdigere. Armanca wî rakirina mêtingeriyê ye. Ew gav bi gav behsa avakirina cîhaneke nû û mirovekî nû dike. Li gorî wî, rizgariya netewî derketina netewê ye li ser dika dîrokê. Bêyî vê yekê, ne mimkun e meriv behsa gerdûniyê bike.

«Rizgariya netewî netewê ji netewên din dûr naxe. Berevajî vê, wê derdixe ser dika dîrokê. Hişmendiya gerdûnî di hundirê hişmendiya netewî de mezin dibe. Ew lê pêş dikeve jî. Ev pêşketina duqasî, xala hevpar a hemû çandan e. Ev xalek e ku bêhempa ye.»

Wek ku xuya ye, Fanon behsa amrazekê nake. Ew behsa mercek û qonaxekê dike. Em vê carê jî guhdarê Fanon bin;

«Niha wext hat ku em hin durûyan eşkere bikin. Hinek dibêjin mirovahî berê qonaxa doza netewperestiyê borî ye. Dibêjin wexta avakirina yekîtiyên siyasî yên mezintir hatiye. Ji ber vê yekê, dibêjin netewperestên kevneşop divê çewtiyên xwe rast bikin. Em bawer dikin tam berevajî vê ye. Çewtiyên bi encamên gelekî giran, ji daxwaza derbaskirina qonaxa netewî tên.» Piştre Fanon hişyariyekê jî dide: «Hay ji xwe bûn nayê wê wateyê ku derî li ber danûstandinê tê girtin. Berevajî vê, felsefe hînî me dike ku bi tena serê xwe garantiya hişmendiyê danûstandin e. Hişmendiya netewî ya ku tenê netewperest nebe, dikare alîkî navneteweyî bide me.» Bi vî awayî, Fanon tiştekî din jî destnîşan dike. Ne pêdiviya netewperestiyeke xwe-hundirîn e. Pêdivî bi hişmendiyeke netewî heye ku bi gerdûniyê re di têkiliyê de be.

«Na, meriv bi tenê bi rizgarbûna ji koletiyê nabe axa. Çimkî li cihê ku kole tune, axa jî tune.»

Yek ji mijarên ku li cem wan kesên bi «çavên spî» dinêrin xezeb û gilî derdixe, gotinên Fanon li ser tundiyê ne. Belkî rexneyên li dijî Fanon herî zêde li ser vê mijarê kom bûne. Fanon li ser vê mijarê jî pir zelal e. Ew nahêle rastkirinên nerm bên kirin. Çimkî mêtinger tundiyê tenê bi hin amrazan bikar naîne. Hebûna mêtinger bi xwe tundî ye. Tundiya mêtingerî ne tenê amûreke zorê ye ji bo kontrolkirina perçeyek axê. Ew lanetek sazûmanî ye. Armanca vê lanetê tunekirina dîrok, çand, cografya, hişmendî û giyanê yê mêtingehkirî ye. Di hin serdemên dîrokê de, ev armanc bi rêjeyeke mezin hatiye bicihanîn. Civak an kesê mêtingehkirî li hember vê tundiyê baweriya xwe ya bi xwe wenda dike. Kesayetiya wî qels dibe. Bi gotina Fanon, ew ji mirovahiyê tê derxistin. Fanon li ser bandorên tundiyê wiha dibêje: «Mêtingerî ne tenê wî mirovê ku dike mêtingeh ji kesayetiyê derdixe. Ew tevahiya avahiya civakê jî bi awayekî kolektîf ji kesayetiyê derdixe.»

Tundiya mêtingerî di hundirê mirovê mêtingehkirî de tovên hêrs û kînê jî diçîne. Çavkaniya vê tundiyê ya di hundirê mirovê mêtingehkirî de, tundiya mêtingerî ye. Lê belê, mirovê mêtingehkirî vê tundiyê zêdetir li mirovên cîhana xwe ya taybet vedigerîne. Ew tu îmkaneke din nade xwe. Ev rewş, mirovê mêtingehkirî dike hilgir û veguhastikarê tundiya mêtingerî. Li gorî Fanon, di vê pêça tundiyê de, riya rizgariya mirovê mêtingehkirî tenê tundiya dijber e. Ev tundî hem armanc dike ku tundiya mêtinger bide paşve, hem jî «mirovê mêtingehkirî ji kompleksa jêrbûnê, ji hundirvegerê û ji bêhêviyê xilas dike; wî dike mirovekî wêrek û saxlem.» Ev tundiya ku behs dikin, amûrek e ji bo xilasbûna ji tundiya mêtinger û ji wêraniya wê. Bi kurtahî, tundiya mêtingehkirî, hem li hember koleyê di hundirê wî de ye, hem jî li hember axayê ku ew kolekirî ye. Fanon dibêje civaka mêtingehkirî bi tundiyê tê ser xwe. Ew hişmendiyeke civakî distîne. Ew li dijî hemû teslîmiyetan radibe ser piyan. Fanon lê zêde dike: «Ji vir şûnde, kar li ber demagogan, oportunîstan û xapînokan zehmet dibe.»

Bêguman, mesele ne pesindan û pîrozkirina Fanon e. Fanon û ramanên wî dikarin bên rexnekirin, dikarin bên şaşkirin, heta dikarin bên şermezarkirin. Ev tişt bi zêdehî hatine kirin, hê jî tên kirin. Nîqaşên bi vî rengî hem pêdivî ne, hem jî pêşdibin. Pirsgirêka ku em behs dikin, hewldana gewrkirina Fanon e bi xwendin û destdanên spî. Meriv bi Fanon re li hev be an nebe, ev tiştekî din e. Lê eşkere ye ku Fanon zelaltir e ji ku bê gewrkirin. Çimkî «lêdana dilê wî di damarên daxwaz û têkoşîna azadiyê de ye.»

Wek gotina dawî: Her çend tê gotin Fanon ji nû ve bi «lanetiyên rûyê erdê» re rastî hev tê, giyan û hişmendiya wî ya dijî-mêtingerî di cîhana me yên mêtingehkirî de her dijî. Ev bi vê hevokê her jiyaye û hê jî dijî: «Ji ber ku mirovê spî napejirîne ku ez jî mirov im, ezê bi tevahiya hêza xwe, bi tevahiya giraniya xwe, xwe bavêjim ser jiyana wî. Ezê nîşanî wî bidim ku ez ne ew mirovxwerê tevlihev im ê ku wî di hişê xwe de xeyal kiriye.»

* Gotina Fanon ne li ser Cezayîrê ye. Ew li ser Viyetnamê ye. Peyva wê ya rastîn ev e: «Gelê Viyetnamê ji ber vê yekê serî hilnedaye ku dixwest çanda xwe ya taybet vedibîne û xwedî lê derkeve. Berevajî vê, ew ji ber vê serî hilda ku çanda heyî hewayeke nefesxwarinê ya nemimkun çêkiribû.» (Siyah Deri Beyaz Maskeler, r. 270, Encore Yayınları)

Çavkanî

Fanon, Frantz, Siyah Deri, Beyaz Maskeler, Encore Yayınları, 2016.

Fanon, Frantz, Yeryüzünün Lanetlileri, Versus Kitap, 2018.

-Nota edîtor: Ev nivîsa ku hûn bi vê guhertî dixwînin, cara yekem di 06.02.2022an de li Snhaber.ch hate weşandin.