Algorîtma, Bêdengî û Awayê Nû yê Desthilatê

Rastinews — «Van rojên dawî ez li ser hêzê difikirim» êdî ne tenê lêpirsîneke kesane ye. Ev hevok danasîna serdemekê ye, ya pêvajoya ku em jê derbas dibin.

Çimkî îro tişta em jê re dibêjin hêz, êdî bi tenê bi çek, pere an kapasîteya dewletê nayê rave kirin. Desthilata nûjen pirî caran bêdiyar dixebite. Ew di sernavekî nûçeyê de xuya dibe. Carinan di herikîna medyaya civakî de. Carinan di bêdengiyeke zanebûnî de. Carinan jî bi çêkirina rojeveke sûnî.

Berê navnîşana zextê zelaltir bû. Meriv dizanibû li dijî çi radiweste. Avahiya dewletê, cilê fermî, dadgeh, girtîgeh... Hêz dihat dîtin. Niha cihê hêzê guherî ye: belavtir, mekirtir, veşartîtir. Hêz niha di telefona me ya di berîkê de ye. Ew di naveroka ku her gav li ber çavên me tê danîn de ye. Ev naverok diyar dike em ê bi çi hêrs bibin. Ew diyar dike divê em li ser çi bifikirin.

Desthilata îro pirî caran bi qedexekirinê îdare dike. Carinan bi nedîtîkirinê. Carinan jî bi vekirina qadê.

Binpêkirineke mafan, gendelîyeke mezin an trajedyayeke civakî heye. Tiştek li ser navê te biryar dide. Ew li ser qadeke dîrokî ava dibe. Ev êdî bi tenê bi sansûreke vekirî nayê tepisandin. Carinan ew di binê algorîtmayê de tê veşartin. Nayê dîtin, nayê behskirin, belav nabe. Bi vî awayî tişta qewimî ji bîra civakê tê jêbirin. Wek ku ew qet ne qewimibe.

Cureya sansûrê ya herî xeternak jî ev e: Bêdengî.

Çimkî em di serdemekê de dijîn ku her tişt tê axaftin. Lê li ser hin mijaran bêdengiyeke kûr çêdibe. An jî civak tê neçarkirin ku bi derewan bawer bike. Li wir ji tesadufê pirtir tiştek heye. Hemû televîzyonan bi carekê ve mijûlî tiştên din dibin. Avahiyên medyayê yên mezin bi reflekseke hevpar paşve dikişin. Bala civakê tê alîkî din. Ev hemû amûrên tepisandinê yên serdema nû ne.

Êdî mirov ne tenê bi zextê tê tepisandin. Derew, çewtî, têkçûn û xiyanet tên tewandin. Rastî tê veşartin. Bi vî awayî mirov tê tepisandin.

Em bi wêneyên şer re fêr dibin. Em bi bêwîjdaniyê, derewan, mirinê û xizaniyê re fêr dibin. Em bi bêqanûniyê re fêr dibin. Jiyan her roj hinekî din giran dibe. Lê pergal wisa didome, wek ku tiştek çênebe. Em bi vê yekê jî fêr dibin.

Hêza nûjen tam li vir dixebite: Bi hêdî hêdî refleksa protestoyê ya mirov diherimîne.

Şikestineke din jî ev e: Kî rastiyê pênase dike? Îro hegemonyaya herî mezin, hêza pênasekirina rastiyê ye. Kî «terorîst» e, kî «şervanê azadiyê» ye. Kî «welatiyê meqbûl» e, kî «tehdît» e. Ev êdî pirî caran ne li meydanên şer tê diyarkirin. Ev li navendên medyayê, li ser masayên dîplomatîk û li ser platformên dîjîtal tê biryardan.

Ji ber vê yekê rastî êdî ne tenê meseleyeke exlaqî ye. Ew bûye meseleyeke siyasî jî.

Mirov ber bi tenêtiyê ve tên kişandin. Her kes vedikişe hundirê jûreke xwe ya dîjîtal. Heta mirovên di heman bajêr de dijîn êdî ji hev re xerîb in. Algorîtma ne tenê me rêve dibe. Ew me ji hev vediqetîne. Her kes di jûreke xwe ya dengveger de dijî. Hesta rastiya hevpar parçe dibe.

Ev rewşa tenêtiyê dibe ku yek ji mihendîsiyên siyasî yên herî mezin ên serdemê be.

Çimkî mirov nayên cem hev. Bîreke hevpar çênabe. Ji ber vê yekê hêz bi hêsanî tevdigere. Her çi qas civak perçe bibe, ewqas navendên desthilatê zêdetir xuya dibin.

Lê aliyekî dîrokê jî heye ku naguhere: Tu hêz herheyî nîne.

Şêwazên zextê diguherin. Amûr diguherin. Ziman diguherin. Lê bîra mirovan bi temamî nayê tunekirin. Gelek rastiyên ku îro tên tepisandin, sibehê di wîjdana civakê de dîsa derdikevin holê.

Çimkî rastî zû an dereng ji cihekî derdikeve.

Carinan di qêrîna dayikekê de. Carinan di navbera rêzikên nivîseke wêrek de. Carinan jî di dengê kesekî de yê ku tevî tirsê jî berdewamî dide axaftinê...

Aliyê herî girîng ê rastiyê ev e: Ew bi hêzeke otorîter ve girêdayî nîne. Ew bi kapasîteya ramana azad ve girêdayî ye.

Hûn dikarin demekê rastiyê bitepisînin. Hûn dikarin wê tewînin. Hûn dikarin wê veşêrin. Lê hûn nikarin wê bi temamî ji holê rakin. Çimkî rastî di nav jiyana mirovan de didome.

Û belkî tişta herî girîng a ku îro dikare bê kirin ev e:

Derketina ji herikînê.
Qetandina bêdengiyê.

Li dijî normalîzekirina derewan, rastiyê qîrîn.

Li dijî zilma ku normalîze bûye, bîranînê zindî hiştin.

Li dijî têgihiştinên derewîn û sûnî yên hatine çêkirin, di rastiyê de israr kirin.

Çimkî carinan bi tenê vegotina rastiyê wek ku ew e, bi xwe cureyeke berxwedanê ye.

RÊZ Û SILAV JI WAN RE BE YÊN LI DIJÎ HEMÛ DORPÊÇAN BERXWEDAN DIKIN...