Çîroka Nasîna Dr. Qasimlo û Erdal İnönü

Rastinews — Van rojên dawî min dîsa wêneyekî rojnameyê dît ku li ser medyaya civakî pir hatibû belavkirin, bi sernavê «Erdal İnönü: Dibe ku ez ji eslê Kurd bim» . Vê wêneyê bîranînên min anî bîra min. Min li ser Erdal İnönü fikirî. Di salên 1980-an de, di kongreyên Enternasyonala Sosyalîst de, wî rêberên Kurd nas kiribûn. Bi taybetî wî Dr. Ebdurrehman Qasimlo, Sekreterê Giştî yê Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (PDK-Î), nas kiribû.

Werin em ji wê wêneyê dest pê bikin. Bûyera di wêneyê de girêdayî Partiya Sosyalîst a Gelî (SHP) ye. SHP di nîvê duyemîn yê salên 1980-an de hat damezrandin. Di destpêka salên 1990-an de bû hevpar di hikûmeta Tirkiyeyê de. Serokê Giştî yê SHP Erdal İnönü bû. Di sala 1987-an de wî hevpeyivînek da rojnameya spanî ya navdar El País. Tê de wî got: «Dibe ku ez ji eslê Kurd bim.»

İnönü vê gotinê bi zanebûn got, digel ku dizanibû li Tirkiyeyê dê rastî lînçeke siyasî bê. Wan rojan partiya wî SHP li Lima, paytexta Perûyê, civiya. Li wir SHP wek «endamê kandîdat» hate qebûlkirin di Enternasyonala Sosyalîst de. Di wê kongreyê de tenê rêberekî Kurd hebû: Dr. Qasimlo. Ji ber ku PDK-Î jî wê salê bû endamê Enternasyonala Sosyalîst. Sira serkeftina Qasimlo du tişt bûn: şerê Pêşmerge yê li dijî dewleta Îranê li çiyayên Kurdistanê, û tora dîplomatîk ku wî bi maharetek mezin li paytextên Ewropayê ristibû.

Hilgirtina nasnameya «sosyal demokrat» û di heman demê de meşandina şerekî çekdarî, taybetiyeke nedîtî ya tevgerên Kurd bû. Ji ber vê yekê, civîna tevgerek çekdar bi partiyên sosyal demokrat re, yên ku li Ewropayê desthilat bûn, ji awarteyên wê serdemê bû. Piştî PDK-Î, partiyên Kurdistana Başûr jî ketin vê rêyê. PDK û YNK jî cih girtin di van kongreyan de.

Enternasyonala Sosyalîst partiyên sosyal demokrat, sosyalîst û çepgir ji gelek welatên cîhanê digihîne hev. Willy Brandt, yek ji kesayetiyên siyasî yên herî girîng ên dîroka nêzîk a Almanyayê, salên dirêj serokatiya wê kiribû. Kongreya 17-an a Enternasyonala Sosyalîst li Lima civiya. Ji bo Kurdan wateyeke din a vê kongreyê hebû: cara yekem bû ku Kurdistan di nav welatên beşdar de hat temsîlkirin.

Li ber her beşdarî kartek hebû, li ser wê navê welatê wan nivîsandî bû. Ji ber vê yekê Dr. Qasimlo neçar ma şerekî din jî bike. Sibeha 20’ê Hezîrana 1987-an, roja yekem a kongreyê, ew li cihê xwe rûnişt. Li ser kartê navê «Îran» nivîsandî bû. Qasimlo pir hêrs bû û li berpirsên kongreyê got: «Ez ne ji Îranê tême, ez ji Kurdistanê tême. Em şerê xwe bi Îranê re dimeşînin, lê we li vir Îran nivîsandiye» Piştî vê gotinê kartek nû hate çêkirin, li ser wê carê peyva «Kurdistan» hebû. Bi vî awayî Kurdistan bi dawî ket nav navnîşa welatên beşdar.

Lê şerê navê Kurdistanê di Enternasyonala Sosyalîst de li vir nesekinî. Piştî Lima jî berdewam kir. Salek û nîv şûnde, di kanûna 1988-an de, civîna Encûmena Enternasyonala Sosyalîst li Parîsê çêbû. Dr. Qasimlo careke din «Kurdistan» nivîsand li ser kartê. Vê carê rastî Erdal İnönü hat.

Dr. Qasimlo dema hevdîtina xwe ya bi İnönü re paşê ji hevalê xwe yê pêşmerge Hacî Cindî re wiha got: «Piştî rûniştina yekem a sibehê, dema navber hebû, hemû kes ji cihê xwe rabû derket derve. Min dît ku Erdal İnönü li dora maseya min digere. Piştî çend deqeyan ew hat ba min. Wî bi destê xwe kartê ku li ser ‘Kurdistan’ nivîsandî bû nîşan da û got: ‘Ez pir difikirim, lê ez nizanim Kurdistan li ku ye. We navê welatekî nivîsandiye ku tune ye.’ Min bêyî ku hêrs bibim, bi kenê xwe bersîv da: ‘Sedan nûner vê kartê dibînin, lê tu kes ev pirs ji min nekiriye. Tenê hûn pirsîn. Xerîb e ku hûn bi xwe jî ji eslê Kurd in.’»

Piştre Dr. Qasimlo bi tirkî axivî, ev tevgereke dîplomatîk bû ji bo sar-bûnê nerm bike. Sohbet kûrtir bû. Nasîna Dr. Qasimlo û Profesor İnönü bi sar û tund dest pê kiribû, lê bêguman ev çîrok li vir naqede.

Roja din Erdal İnönü bi rojnamevanan re axivî. Lê wî xwest ji axaftina bi Dr. Qasimlo û Celal Talabani re, rêberekî din yê Kurd ku beşdarî kongreyê bibû, li ber çavên rojnamevanan dûr bimîne. Digel vê yekê, Dr. Qasimlo çend deqeyan bi rawestayî axivî. Piştre wî ji rojnamevanan re got: «Em cara yekem bi rêberê SHP re têkilî danîn». Rojnameya Cumhuriyet di 7’ê Kanûna 1988-an de ev bûyer bi sernavê «İnönü, daxwaza hevdîtinê ya rêberên Kurd red kir» weşand.

Rojên li pey hev, Dr. Qasimlo vegeriya Kurdistanê. Çîroka nasîna wî û Profesor İnönü qonaxeke nû girt. Hacî Cindî di rojên derbeya 12’ê Îlona 1980-an de ji Bakurê Kurdistanê derbasî Rojhilatê Kurdistanê bûbû. Ew di rêzên PDK-Î de beşdarî şerê pêşmerge bûbû. Di destpêka 1989-an de, piştî civîna Dr. Qasimlo ya li Parîsê, Qasimlo vegeriya çiyayan. Wan rojan Hacî Cindî bûyerek jiya ku wî got «her tim ku tê bîra min dikenim». Wî çîrok wiha got:

Li yek ji xalên ku em ji bo lojîstîkê bi kar dianîn, rojekê min di nav pakêtên ji bajêr hatî de rastî rojnameya Cumhuriyet hat. Bi şaşmayî min ji hevalê pêşmerge yê ku pakêt anîbûn pirsî: ‘Vê rojnameyê li van çiyayan çi dike?’ wî got; ‘Ev rojname ya Kak Doktor’ê (hemû pêşmerge Dr. Qasimlo’ya bi vî awayî digotin), hema bêje her roj tê,’ got. Min jî rojname hilanî û çûm ofîsa Dr. Qasimlo’nun ya li kampê. Min yekser got: ‘Kak Doktor, tu çima ji min re nabêjî ku ev rojname tê vir? Tu dizanî ez bi tirkî dizanim, tu dizanî sal in min rojnameyek bi tirkî negirtiye destê xwe’ min got.

Dr. Qasimlo jî, ‘Bibore, di nav karan de min ji bîr kir ku ji te re bêjim; bibe, tu pêşî bixwîne,’ bersîv da. Min jî rojname girt û gava ez bi tevahî derdiketim, min nikaribû xwe bigire: ‘Baş e Kak Doktor, têkiliya te bi rojnameya Cumhuriyet re çi ye?’ Wî bi kenê xwe got; ‘Erdal İnönü ez kirim aboneyê rojnameyê’ got.”

Hevpeyivîna xwe ya dawî da Cumhuriyet’ê

Kongreya 18-an a Enternasyonala Sosyalîst di 20-22’ê Hezîrana 1989-an de li Stockholmê pêk hat. Ev civîna dawî bû ku Dr. Qasimlo beşdarî bike. Wî li wir dîsa Erdal İnönü dît. Çend roj piştî mirina wî, hevpeyivînek jê li rojnameya Cumhuriyet hat weşandin. Ev hevpeyivîna dawî bû ku wî da rojnameyeke biyanî. Tê de wî got ku di dema kongreyê de bi şandeya SHP re jî civiyaye. Dr. Qasimlo di 13’ê Tîrmeha 1989-an de li Viyana hat kuştin. Dewleta Îranê komployek li dijî wî çêkiribû. Piştî vê qetlê, Erdal İnönü peyameke sersaxiyê şand malbata Qasimlo.

Heke em van têkiliyên Erdal İnönü bi Dr. Qasimlo re bidin aliyekî, rola wî ya di Enternasyonala Sosyalîst de ji bo Kurdan ne pir erênî bû. Bavê wî İsmet İnönü, di Konferansa Lozanê ya sala 1923an de, "Ez jî Kurd im û ev Komara Tirkiyeyê ya Kurdan û Tirkan e" got. Bi vê gotinê wî hiş tevlihev kir. Ev yek bû sedem ku encam li dijî Kurdan derkeve. Kurê wî Erdal İnönü jî, salan şûnd, heman rol lîst.

Şêwirmenda Erdal İnönü ya Enternasyonala Sosyalîst, Şule Bucak, vê rolê salan şûnd bi van gotinan eşkere kir: "Di tevgera sosyal demokrat a cîhanê de, hin navên navdar û hezkirî hene ku Erdal İnönü jî yek ji wan e. Ji ber nasnameya xwe ya zanyar, ew dihat hezkirin û rêzgirtin. Ji ber vê yekê, di biryarên li dijî Tirkiyeyê de , her tim serî li Birêz Erdal dihat dan, ji bo zanînê ka biryar çawa tê rastkirin. Tiştê ku Birêz Erdal digot, ew dihat kirin. Peyva dawî ya wî bû. Di vî warî de gelek beşdarî kir. Wî her tim hewl da ku biryarên neyînî yên li ser Tirkiyeyê neyên standin."

Bêguman ew "biryarên neyînî" yên ku Şule Bucak behs dike; ew helwesta Enternasyonala Sosyalîst bû li hember sûcên li Kurdistanê, binpêkirinên mafan, şewitandina gundan û komkujiyan. Ji ber vê yekê bû ku Erdal İnönü bi hêsanî ji medyaya cîhanê re "Dibe ku ez ji eslê Kurd bim"digot; çimkî bi vê awayî "Va ye ez jî Kurd im û Kurdan li Tirkiyeyê pirsgirêk tune ne" argûmana xwe xurttir dikir.

Bi rastî jî, piştî SHP û Erdal İnönü, CHP û Deniz Baykal hatin. Rêberên Kurd wek delege beşdarî civînên Enternasyonala Sosyalîst dibûn. CHP û Baykal bêtehemûliya xwe ya li hember van rêberan eşkere nîşan dan. Mînak; di sala 2007an de, li civîna Cenevreyê, Mesûd Barzanî û Celal Talabanî derketin ser kursî û axivîn. Di wê gavê de Deniz Baykal ê ku li dîwanê rûniştibû, ji salonê derket.

Di dawiyê de, nayê zanîn gelo hevdîtina Dr. Qasimlo û Profesor İnönü îronîyeke dîrokê ye an na. Lê ev hevdîtin wek çîrokek xerîb a lihevhatinê maye di bîran de: kevneşopiyek ku ji eslê xwe biyanî bûye, li hember îradeyek ku dilsoziya xwe bi jiyana xwe daye…

Çavkanî: