بەڵگەیەکی نوێی ئەرشیف دەربارەی کوشتاری دەرسیم ئاشکرا بوو، نهێنیێتی لە ساڵی 2020دا لابراوە
Rastinewsبەڵگەیەکی نوێی ئەرشیف زیادکراوەتە سەر گفتوگۆکانی سەبارەت بە بەکارهێنانی گازی ژەهراوی لە کاتی کوشتاری دەرسیمدا.
ئەو بەڵگەیەی ڕۆژنامەی دەرسیم بڵاوی کردووەتەوە و بۆ یەکەم جار خستوویەتییە بەردەم ڕای گشتی، بەرواری 20ی ئابی 1938 وەردەگرێت. ئەم بەڵگەیە ئاماژە بە کۆمپانیای هاگەنووک دەکات، کۆمپانیایەک کە بنکەی سەرەکی لە شاری کیل بووە، بۆ ئەو "ئامێرە ئۆتۆماتیکییە تەواوەی پڕکردنەوەی گاز"ی کە لە ساڵی 1937دا بڕیاردرا لە ئەڵمانیاوە بکڕدرێت.
بەڵگەکە ڕادەگەیەنێت کە ئامێرەکە "لە شاری کیل لە کۆمپانیای هاگەنووکەوە دەکڕدرێت" و نرخەکەشی بەو شێوازی کلیرینگە دەدرێت کە لە بازرگانی نێوان ئەڵمانیا و تورکیادا بەکاردەهات.
لەو هەواڵەی لە ڕۆژنامەی دەرسیم بە واژووی مەحسونی گول و نەسیمی ئادای بڵاوکراوەتەوە، ئاماژە بەوە دەدرێت کە نهێنیێتی ئەم بەڵگە ئەرشیفییە بە بڕیارێکی بەرواری 20ی تشرینی دووەمی 2020 لابراوە.
لە 1937دا بڕیاری کڕینی گاز و ئامێری پڕکردنەوە دراببوو
بەڵگە پێشووەکان دەریدەخەن کە تورکیا لە ساڵی 1937دا بڕیاری فەرمی داوە بۆ کڕینی ماددە کیمیاییە جەنگییەکان و هەروەها ئامێرێکی ئۆتۆماتیکی بۆ پڕکردنەوەی بۆمب پێیان، لە ئەڵمانیاوە.
لە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی بەرواری 7ی ئابی 1937دا، لە چوارچێوەی بەرنامەی چەکدارکردنی ئاسمانیدا، دابین کردنی نزیکەی 20 تەن لە گازەکانی کلۆراسیتۆفینۆن و ئیپەریت و گازی هاوشێوەیان لەگەڵ "ئامێرێکی ئۆتۆماتیکی تەواوی پڕکردنەوە"ی بۆمبەکان بۆ ئەم گازانە، پێشبینی کرابوو.
لە بڕیارەکەدا ئاماژە بەوە کرابوو کە کڕینەکە لە کۆمپانیاکانی ئەڵمانیاوە دەبێت، بەڵام کارگێڕیی مامەڵەکە لە ڕێگەی باڵیۆزخانەی تورکیا لە بەرلین و بە شێوازی کلیرینگ ئەنجام دەدرێت.
بەڵگە ئەوانەی ڕۆژنامەی دەرسیم لە 2019دا بڵاوی کردنەوە، دوای ئەم بڕیارە شوێنکەوتنی گاز و کەرەستە سەربازییەکانی وەرگیراو لە ئەڵمانیایان کردبوو. بەڵام ئەو بەڵگە نوێیەی بەرواری 1938 کە ئێستا بڵاوکراوەتەوە، ناوی ئەو کۆمپانیایە ئەڵمانییە دیاری دەکات کە لە بڕیاری 1937دا ناوی نەهاتبوو.
بەڵگە ئەرشیفییەکە چی دەڵێت؟
بەڵگەکە کە لە ئەرشیفی دیپلۆماسی تورکیای وەزارەتی دەرەوەدایە و ژمارەی ئەرشیفی 501 32137 127587 1ی هەیە، بۆ وەزارەتی بەرگری نیشتیمانی نێردراوە
لە نامەی بەرواری 20ی ئابی 1938دا، ئەو زانیارییانە گەیەنراوە کە لە ڕێگەی باڵیۆزخانەی بەرلینەوە لە دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیا وەرگیراون. بەپێی ئەم نامەیە، ئامێری پڕکردنەوەی گاز لە کۆمپانیای هاگەنووکی شاری کیل دەکڕدرێت و نرخەکەشی بە شێوازی کلیرینگ دەدرێت.
هەروەها لە بەڵگەکەدا داوا کراوە کە "دەستبەجێ پەیوەندی" لەگەڵ کۆمپانیا ئەڵمانییەکە بکرێت.
بەڵام ئاماژە بەوە دەدرێت کە توێژەران نەیانتوانیوە دەستیان بگات بەو نامەیەی بەرواری 19ی نیسانی 1938 و ژمارە 445/131، کە ئەم بەڵگەیە پشتی پێبەستووە. لەبەر ئەوە، بەڵگە نوێیەکە بەتەنها وەڵامێکی دیاریکراو ناداتەوە لەبارەی ئەوەی پرۆسەی کڕین گەیشتووەتە چ قۆناغێک.
کەواتە، تۆماری ئێستای ئەرشیف زیاتر لەوەی بڵێت "ئامێرەکە لە هاگەنووکەوە کڕدراوە"، دەریدەخات کە بڕیار دراوە ئامێرەکە لە هاگەنووک بکڕدرێت و بۆ ئەم مەبەستە لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیا نامەنووسین کراوە.
هاگەنووک چ کۆمپانیایەک بوو؟
هاگەنووک، ئەوەی ناوی لە بەڵگەکەدا هاتووە، ناوی کورتکراوەی کۆمپانیایەک بوو بە ناوی Hanseatische Apparatebau-Gesellschaft Neufeldt und Kuhnke کە بنکەی سەرەکی لە کیل بوو.
ئەم کۆمپانیایە کە لە ساڵی 1899دا دامەزراوە، تەکنەلۆژیای دەریایی، ئامێری بێتەلی و تەلەفۆن، وەرگری ڕادیۆ و چەندین کەرەستەی تەکنیکی دیکەی بەرهەم دەهێنا. بەپێی ئەوەی ڕۆژنامەی دەرسیم گەیاندوویەتی و بەپێی تۆمارەکانی ئەرشیفی فیدرالی ئەڵمانیا، ئەم کۆمپانیایە لە سەردەمی جەنگی جیهانیی دووەمدا چالاکی بەرهەمهێنانی پەیوەستی بە مین، بۆمب و ماددە کیمیاییە جەنگییەکانیشی هەبووە
لەبەر ئەوە، بەڵگەی بەرواری 1938 بۆ یەکەم جار ئەو دابینکەرە ئەگەرییەی ئامێری پڕکردنەوەی گاز کە پێشتر تەنها بە ناوی "کۆمپانیا ئەڵمانییەکان" باسکرابوو، بە کۆمپانیا و شارێکی دیاریکراوەوە دەبەستێتەوە: هاگەنووک لە کیل.
بەڵگەکان دەربارەی بەکارهێنانی گازی ژەهراوی لە دەرسیم
باس و بەڵگەکان دەربارەی بەکارهێنانی گازی ژەهراوی لە دەرسیم شتێکی نوێ نین.
نوری دەرسیمی لە کتێبی "دەرسیم لە مێژووی کوردستاندا"، کە لە ساڵی 1952دا بڵاوبووەتەوە، باسی بەکارهێنانی گازی کردووە. هەروەها ئیحسان سەبری چاغلایانگیل، کە یەکێک بوو لە کارمەندانی دەوڵەتی ئەو سەردەمە، لە دیمانەیەکی ساڵی 1986دا لەگەڵ کەمال قلیچدارئۆغلو، باسی ئەوەی کردووە کە خەڵکی پەنابردوو بۆ ئەشکەوتەکان بە بەکارهێنانی گاز کوژراون.
لە ساڵی 2014دا، تیلگرافێکی بەرواری 19ی شوباتی 1942 کە لەلایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەکانی دەرسیمەوە خرایە بەردەم ڕای گشتی، هەڵسەنگاندنەکانی ئیبراهیم ڕەفیق سەیدامی سەرۆک وەزیرانی ئەو سەردەمەی دەرخست دەربارەی بەکارهێنانی گاز دژی هاووڵاتییان لە دەرسیم.
بەڵام لە بەڵگە پێشووەکاندا هیچ زانیارییەکی ڕاستەوخۆ لەبارەی سەرچاوەی گازەکە و ئەوەی لە چ ڕێگەیەکەوە دابین کرابوو، نەبوو.
لە 2019دا بەڵگە پەیوەندیدارەکان بە ئەڵمانیاوە بڵاوکرابوونەوە
بەڵگە دیارتر و ڕوونتەکان دەربارەی دابینکردنی گاز لە ئەڵمانیاوە، لە 2019دا دیسان لەلایەن ڕۆژنامەی دەرسیمەوە بڵاوکرانەوە.
لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە مەحسونی گول و حسنو گوربەی ئامادەیان کردبوو، بەڵگەکان خرانە بەردەم ڕای گشتی دەربارەی بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی ساڵی 1937 و کڕینی ئامێری پڕکردنەوەی بۆمب بە ماددە کیمیاییە جەنگییەکان و گازەکان لە ئەڵمانیاوە.
دواتر ئەم بەڵگانە گەیشتنە ناو بوندستاگی ئەڵمانیاش.
لە پرسیارنامەیەکدا کە لە 2019دا لەلایەن ئەندامانی پەرلەمانی سۆل پارتییەوە پێشکەشکرا، باسی ئەو دەعواکارییانە کرا کە چەکی کیمیایی بەرهەمی ئەڵمانیا لە دەرسیمدا بەکارهاتووە، هەروەها بازرگانی چەک لە نێوان تورکیا و ئەڵمانیا هێنرایە گفتوگۆوە. بەڵام حکومەتی فیدرالی لەو سەردەمەدا هیچ هەڵسەنگاندنێکی وردی نەکرد و تەنها گوتی پێویستە لێکۆڵینەوەی مێژوویی و سیاسی سەرەتا لە تورکیادا بکرێت.
لە 2026دا لە ڕاپۆرتی بوندستاگیشدا هاتووەتە گۆڕی
گفتوگۆ دەربارەی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی دەرسیم، ئەمساڵ چووە ناو ڕاپۆرتێکیشەوە کە لەلایەن لقی زانستی بوندستاگی ئەڵمانیاوە ئامادەکراوە.
ڕاپۆرتێک بە ناونیشانی "ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان و بەرخۆدان لە دەرسیم لە 1937/38: هەڵسەنگاندنێکی مێژوویی و یاسایی نێودەوڵەتی"، بەبەرواری 22ی حوزەیرانی 2026، ئۆپەراسیۆنەکانی دەرسیم لە ڕووی مێژوویی و یاسای نێودەوڵەتییەوە لێدەکۆڵێتەوە.
ڕاپۆرتەکە باس لەو بەڵگانە دەکات کە دەریدەخەن لەناو ناردنی چەکی ئەڵمانیا بۆ تورکیا، لە چوارچێوەی پەیوەندییە ئابوورییەکانی نێوان ئەڵمانیا و تورکیادا، چەک و تەکنەلۆژیای جەنگیش هەبووە کە بۆ بەکارهێنانی گازی ژەهراوی تەرخانکرابوو.
لە ڕاپۆرتەکەدا ئاماژە بەوە دەدرێت کە لەبەر نەگەیشتن بە هەموو ئەرشیفە سەربازییە پەیوەندیدارەکان، ڕۆڵی ئەڵمانیا لە بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لە دەرسیمدا هەتا ئێستا بە شێوەیەکی سنووردار لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە. لە ڕاپۆرتەکەدا بەڵگە بڵاوکراوەکانی 2019 وەک سەرچاوە باسکراون.
ئەو خاڵەی کە بەڵگە نوێیەکە دەریخستووە، لێرەدا گرنگی وەردەگرێت: لە بڕیاری 1937دا تەنها باسی "کۆمپانیاکانی ئەڵمانیا" کرابوو، بەڵام بەڵگەی بەرواری 20ی ئابی 1938 ناوی کۆمپانیای هاگەنووکی کیل دەخاتە بەردەم، وەک دابینکەری ئامێرەکە.(سەربەستییەت)
