2ی ئاب: کۆمارکوژیی ڕۆما و سینتی کە ئەوروپا درەنگ ناسیی

Rastinews — لە سەردەمی نازییەکانی ئەڵمانیا نزیکەی 500 هەزار کەس لە ڕۆما و سینتیدا گیانیان لەدەستدا، بەڵام دەیان ساڵ خایاند تا ئەڵمانیا ئەم کۆمارکوژییە بەم شێوەیە بناسێت. هەروەها دەیان ساڵی خایاند تا "ڕۆژی یادکردنەوەی کۆمارکوژیی ڕۆما و سینتی ئەوروپا" کە ساڵانە لە 2ی ئاب دەگیرێت، ببێتە ڕۆژێکی فەرمیی یادکردنەوە لە ئەڵمانیا و ئەوروپا.

بە هەوڵی ڕێکخراوە پۆلەندییەکانی ڕۆما، لە 2ی ئابی 1994دا لە گۆڕستانی یادگاری ئاوشویتز ئاهەنگێکی گەورە بۆ یادکردنەوەی "لابردنی کەمپی بە ناوبانگ کۆچەرانی" لە بیرکەناو یەکەم جار ڕێکخرا. لابردنەکە لە شەوی نێوان 2 و 3ی ئابی 1944دا ڕوویدا. پێش ئەمەش هەزاران کەس لە کەمپەکەدا بەهۆی برسیێتی، نەخۆشی و دەردەوە گیانیان لەدەستدابوو. لەو شەوەدا، نازییە ئەڵمانییەکان هەزاران ڕۆما و سینتییان کە لە کەمپەکە ڕاگیرابوون، لە ژووری گازدا کوشتن، تیرباران کردن یان بە لێدان کوشتیانن.

لە شوێنی یادگاری بەرلین، چەند بلۆکی بەردینی ستوونی کە وێنەی ڕۆما و سینتییە کوژراوەکانی سەردەمی نازیان لەسەرە، پاڵ بە پاڵ ڕیز کراون. لە پشتەوەشیاندا چەند دارێک بەدیدەکەون.

2ی ئاب. لە ساڵی 2015ەوە بە هەوڵی پەرلەمانی ئەوروپا، وەک ڕۆژی یادکردنەوەی کۆمارکوژیی ڕۆما و سینتی ئەوروپا پەسەند کراوە.

لە ئەڵمانیا و وڵاتانی دیکەی ئەوروپاش، ئاهەنگی فەرمی بە بەشداری نوێنەرانی حکومەت ڕێک دەخرێن. هەروەها نوێنەرانی هەندێک لە حکومەتەکانی ئەوروپا لە 2ی ئابدا سەردانی گۆڕستانی یادگاری ئاوشویتز دەکەن.

بەڵام زۆربەی ئاهەنگەکانی یادکردنەوە لە ناخۆی خاکی هەر وڵاتێکدا ڕێک دەخرێن، بەتایبەت لە وڵاتانی ناوەڕاست و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا. چونکە سیاسەتی لەناوبردنی نازییەکان زۆرجار ئامانجی ڕۆماکانی ئەم ناوچانەی گرتووەتەخۆ. ئێستاش لە هەندێک لەم وڵاتانەدا لە ئاهەنگی یادکردنەوەدا، دژایەتیکردنی ڕۆما و دەرئەنجامەکانی ئەمڕۆی ئەو دیاردەیەش دەخرێتە بەردەم بیرکردنەوە.

پۆلەندا: 15 ساڵە ڕۆژی فەرمیی یادکردنەوەیە

لە پۆلەندا کە نزیکەی 30 هەزار ڕۆمای تێدا دەژین، 2ی ئاب لە ساڵی 2011ەوە بووەتە ڕۆژی فەرمیی یادکردنەوە. نوێنەرانی پەرلەمان و حکومەتیش بەردەوام لە ئاهەنگەکانی گۆڕستانی یادگاری ئاوشویتزدا بەشدار دەبن.

ئاهەنگێکی گرنگی دیکەش ساڵانە لە 3ی تەمموزدا لە گوندی سچوروڤا، ڕۆژهەڵاتی کراکۆو، ڕێک دەخرێت. لەم ئاهەنگەدا قوربانییەکانی ئەو کوشتارە یادی دەکرێتەوە کە ئەڵمانییەکان لە ساڵی 1943دا دژی ڕۆماکانی پۆلەندا ئەنجامیان دا. یەکەم یادگاری کۆمارکوژیی ڕۆما لە ئەوروپا، لە ساڵی 1956دا لە سچوروڤا دانرابوو.

لە شارۆچکە و گوندە بچووکەکانی دیکەی باشووری ڕۆژهەڵاتی پۆلەندایش، هەموو هاوینێک ڕۆمای پۆلەندی کە لە کاتی داگیرکردنی ئەڵمانیدا کوژراون، یاد دەکرێنەوە.

لە داروازەی کۆنی کەمپی ئاوشویتز-بیرکەناو، کارل ستۆیکا چۆکی داداوە. لەبەردەمیدا دەروازەیەکی تەلی سیمداری کراوە، لە پشتەوەشیدا بەشداربووانی ئاهەنگی یادکردنەوە و شوێنی کەمپەکە بەدیدەکەون.

کارل ستۆیکای سینتی ئۆتریشی کە لە تەمەنی 11 ساڵیدا بۆ ئاوشویتز ڕاپێچ کرابوو، دوای چەندین ساڵ لە داروازەی ئەو کەمپەی پێشتر بە ناوی "کەمپی کۆچەران" ناسرابوو، یادی کوژراوان دەکاتەوە. ئەم سەردانەی ستۆیکا بۆ پۆلەندا نیشانەی ئەوەیە کە یادی کۆمارکوژییەکە بە شایەتیی زیندووماوان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازرێتەوە.وێنە: بێدنارچیک/دی‌پی‌ئەی/پیکچەر ئەلایانس
چێخیا: کێڵگەیەکی کۆنی بەراز، ئێستا بووەتە شوێنی یادگاری

لە چێخیاش کە نزیکەی 250 هەزار ڕۆمای تێدا دەژین، لە ساڵی 2015ەوە لە 2ی ئابدا بە شێوەیەکی فەرمی یادی قوربانییەکان دەکرێتەوە. گرنگترین ئاهەنگ لە شارۆچکەی لێتی، باشووری پراگ، ڕێک دەخرێت. نازییە ئەڵمانییەکان لە ساڵی 1940دا کەمپێکی کۆکردنەوەیان لەم ناوچەیە دامەزراند و لە ساڵی 1942ەوە خێزانە ڕۆماکانیان بۆ ئەوێ ڕاپێچ کرد.

دوای کۆتایی جەنگ، شوێنی کەمپەکە بووە کێڵگەی پەروەردەی بەراز. دوای گفتوگۆیەکی درێژخایەن، بەکارهێنانەکە لە ساڵی 2018دا کۆتایی پێهات و ناوچەکە بووە شوێنی یادگاری. لە کردنەوەی نیسانی 2024دا، پیتر پاڤێلی سەرۆک کۆماری چێخیا و پیتر فیالای سەرۆک وەزیرانی ئەو کاتە بەشداریان کرد. شوێنی یادکردنەوەی دیکەش هۆدۆنینە، باکووری بۆرنۆ، کە لە ساڵانی 1942 تا 1943دا کەمپێکی کۆکردنەوەی ئەڵمانی بۆ ڕۆماکان تێدا بووە. لەم ناوچەیەدا ئامادەکارییەکانی ڕاپێچکردنی کۆمەڵایەتیی ڕۆماکان بۆ کەمپی ئاوشویتز لە 21ی ئابی 1943 ئەنجام دەدرا.

لە مۆدێلێک کە کەمپی کۆنی کۆکردنەوەی ڕۆمای لێتی نیشان دەدات، ژمارەیەکی زۆر کۆخ و بینا لەناو ناوچەیەکی پەردراودا بەدیدەکەون. مۆدێلەکە ڕێکخستنی کەمپەکە لە سەرەوە نیشان دەدات.

سلۆڤاکیا: لە ساڵی 2005ەوە ڕۆژی فەرمیی یادکردنەوە

لە سلۆڤاکیاش کە نزیکەی نیو ملیۆن ڕۆمای تێدا دەژین، 2ی ئاب لە ساڵی 2005ەوە بووەتە ڕۆژی فەرمیی یادکردنەوە. سەرەکیترین ئاهەنگ لە زەوی مۆزەخانەی هەڵمەتی نەتەوەیی سلۆڤاکیا لە شاری بانسکا بیستریتسا، ناوەڕاستی وڵات، ڕێک دەخرێت.

ئەم مۆزەخانەیە یادی هەڵمەتی سلۆڤاکی دژی فاشیزم لە ساڵی 1944 زیندوو دەکاتەوە. ئاهەنگی یادکردنەوە بە هاوکاریی حکومەت یان بەرپرسی حکومەتی بەرپرسیار لە کاروباری ڕۆماکان و لەگەڵ هەوڵی مەدەنیی ڕۆماکان ڕێک دەخرێت. نوێنەرانی دەزگای دەوڵەتیی دیکە، وەک ڕاستەوخۆ نوێنەری سەرۆک کۆماریش، لە ئاهەنگەکەدا بەشدار دەبن.

مەجارستان: دژایەتیکردنی ڕۆما لە دوێنێوە بۆ ئەمڕۆ

لە مەجارستان کە ئێستا نزیکەی 600 هەزار ڕۆمای تێدا دەژین، ڕۆژی یادکردنەوەی کۆمارکوژیی ڕۆما بەپێی بڕیاری پەرلەمان لە ساڵی 2005ەوە لە شوێنی زۆردا لە 2ی ئابدا دەگیرێت. تەنها لە بودابێست سێ شوێنی یادگاریی جیاواز تایبەت بە ڕۆماکانی کوژراو لە هۆلۆکۆستدا هەیە و لەوێدا ئاهەنگ دەگیرێت. هۆکاری بوونی ئەم ژمارەیە زۆر یادگاری لەم بابەتەدا لە وڵاتەکەدا، ئەوەیە کە ڕۆماکانی مەجارستان بەتایبەت لە ساڵی 1944ەوە، لە کاتی داگیرکردنی ئەڵمانی و لەژێر دەسەڵاتی نازییە مەجارییەکان کە بە "خاچی تیر" ناسران، بوونەتە قوربانی ڕاپێچکردن و کوشتار.

لە مەجارستان جگە لە یادکردنەوە مێژووییەکان، یادی قوربانییەکانی زنجیرە کوشتارە دژە ڕۆماییەکانیش دەکرێتەوە کە لە ساڵانی 2008-2009دا ڕوویدا. تیرۆریستە دەستڕاستەکان لەو ماوەیەدا شەش کەسیان کوشت و 55 کەسیشیان بریندار کرد، هەندێکیان بە سەختی. دوایین کوشتارەکەشیان بەتایبەت لە شەوی نێوان 2 و 3ی ئابی 2009دا لە گوندی کیسلێتای ڕۆژهەڵاتی مەجارستان ئەنجام دا.

لە شوێنی یادکردنەوەی ئاوشویتز-بیرکەناو، ژنێکی ڕۆما بە جلوبەرگی نەریتی لە کاتی ئاهەنگدا سەما دەکات. لە دەوروبەریدا مۆسیقاژەن، بینەر و کەلاوەکانی بیناسازیی کۆنی کەمپەکە بەدیدەکەون.

ڕۆماکانی مەجارستان بە ئاهەنگێکی نەریتی لە ئاوشویتز-بیرکەناو یادی قوربانییەکانی کۆمارکوژیی نازییەکان دەکەنەوە. ئەم یادکردنەوانە جگە لە کوشتارەکانی ڕابردوو، دژایەتیکردنی بەردەوامی ڕۆما لە وڵاتەکەدا لە ئێستادا یاد دەخاتەوە.وێنە: یێرزی ڕوچینسکی/دی‌پی‌ئەی/پیکچەر ئەلایانس
بولگاریا: یادکردنەوە بەبێ ڕۆژی فەرمی

لە بولگاریا کە نزیکەی 700 هەزار ڕۆمای تێدا دەژین، 2ی ئاب وەک ڕۆژی فەرمیی یادکردنەوە ڕاناگەیەنرێت. بەڵام ڕێکخراوەکانی ڕۆما لەم بەروارەدا بە شێوەیەکی نافەرمی ئاهەنگی یادکردنەوە ڕێک دەخەن. نوێنەرانی دەوڵەت و حکومەتیش پەیامی یادکردنەوە بڵاو دەکەنەوە. بولگاریا سەرەڕای ئەوەی هاوپەیمانی نازییە ئەڵمانییەکان بوو، بەڵام دژی داواکارییەکانی ئەڵمانیا بۆ ڕاپێچکردنی جولەکە و ڕۆماکان وەستایەوە. سەرەڕای ئەمەش، هەردوو کۆمەڵگا تووشی چەندین یاسای جیاکارانە بوون و کرانە هاوڵاتیی پلە دوو.

ڕۆمانیا: ڕاپێچکردن بۆ تیرانسدنیستەر

لە ڕۆمانیا کە نزیکەی دوو ملیۆن ڕۆمای تێدا دەژین، ڕۆژی یادکردنەوەی کۆمارکوژیی ڕۆما لە ساڵی 2020ەوە بە شێوەیەکی فەرمی دەگیرێت. سەرەکیترین ئاهەنگیش لە یادگاری هۆلۆکۆستی بوخارێست کە لە ساڵی 2009دا کرایەوە، ڕێک دەخرێت. ڕۆمانیا لەژێر دەسەڵاتی دیکتاتۆر یۆن ئانتۆنێسکۆ، هاوپەیمانی هیتلەر، بە شێوەیەکی کۆمەڵایەتی جولەکە و ڕۆماکانی بۆ تیرانسدنیستەر ڕاپێچ کرد. لە کەمپەکانی ئەوێدا نزیکەی 380 هەزار جولەکە و 11 هەزار ڕۆما کوژران یان بەهۆی برسیێتی و نەخۆشییەوە گیانیان لەدەستدا. نیکوشۆر دان، سەرۆک کۆماری ڕۆمانیا، لە ساڵی 2025دا بووە یەکەم سەرۆک کۆمار کە بە کەسی خۆی لە ئاهەنگەکەدا بەشداری کردووە.

ڕۆمانیا لە ساڵی 2004دا 9ی تشرینی یەکەمی کردووەتە ڕۆژی نیشتمانیی یادکردنەوەی هۆلۆکۆست. ڕاپێچکردنی جولەکەکانی ناوچەی بۆکۆڤینا بۆ تیرانسدنیستەر لەم بەروارەدا دەستی پێکردبوو. لەو ڕۆژەدا بەتایبەت یادی ڕۆماکانیش دەکرێتەوە کە لەلایەن دەسەڵاتی ئانتۆنێسکۆوە ڕاپێچ و کوژراون.

نیکوشۆر دان، سەرۆک کۆماری ڕۆمانیا، تاجێکی گوڵ لەبەردەم یادگاری هۆلۆکۆستی بوخارێست دادەنێت. لە هەردوو لای یادگارییەکەوە سەربازانی بە جلوبەرگی ئاهەنگ سڵاو دەکەن.

کرواتیا: هەوڵی هەڵاتن لە پێشەوە

لە کرواتیا کە نزیکەی 25 هەزار ڕۆمای تێدا دەژین، 2ی ئاب تەنها لە ساڵی 2014دا لەلایەن پەرلەمانەوە کرا بە ڕۆژی فەرمیی یادکردنەوە. سەرەکیترین ئاهەنگ لە زەوی کەمپی کۆنی کۆکردنەوەی یاسێنۆڤاتس ڕێک دەخرێت، شوێنێک کە لە سەردەمی ڕژێمی فاشیستیی ئوستاشادا سربەکان، جولەکەکان، کرواتەکان و ڕۆماکانی تێدا ڕاگیرابوون. لێرەدا نزیکەی 15 تا 20 هەزار ڕۆما کوژراون. بەردەوام نوێنەرانی بەرزی حکومەت لە ئاهەنگەکانی یادکردنەوەدا بەشدار دەبن. لە یادکردنەوەکانی یاسێنۆڤاتسدا زۆرجار بەرواری 22ی نیسان دێتە پێشەوە، کە یادی هەوڵی هەڵاتنی بەندکراوان لە کەمپی کۆکردنەوە لە ساڵی 1945 دەکرێتەوە.

باکووری مەکدۆنیا: ڕۆژی یادکردنەوە و جەژنی نیشتمانی

لە باکووری مەکدۆنیا کە نزیکەی 100 هەزار ڕۆمای تێدا دەژین، 2ی ئاب لە ساڵی 2017ەوە بووەتە ڕۆژی فەرمیی یادکردنەوەی کۆمارکوژیی ڕۆما. سەرەکیترین ئاهەنگ لە ناوەندی یادکردنەوەی هۆلۆکۆستی جولەکەکانی مەکدۆنیا لە سکۆپیە ڕێک دەخرێت. بەڵام لەبەر ئەوەی 2ی ئاب هەروەها بە ناوی ڕۆژی کۆماردا لە باکووری مەکدۆنیا وەک جەژنی نیشتمانی دەژمێردرێت، چالاکییەکانی یادکردنەوەی کۆمارکوژیی ڕۆما تاچەند لە پشتەوە دەمێننەوە.

سربستان: ڕۆژی فەرمیی یادکردنەوە نییە

لە سربستان کە نزیکەی 130 هەزار ڕۆمای تێدا دەژین، 2ی ئاب ڕۆژێکی فەرمی بۆ یادکردنەوەی کۆمارکوژیی ڕۆما نییە. سەرەڕای ئەمە، لە ئاهەنگەکانی دیکەی یادکردنەوەی سیاسەتەکانی کۆمارکوژیی دەسەڵاتی نازی و ئوستاشادا، یادی قوربانییەکانی کۆمارکوژیی ڕۆماش دەکرێتەوە.