BIÇE NAVEROKÊ
ROJEV9 DEQE XWENDIN

Şahap Eraslan: Zimanê ku Kurdên Elewî napejirîne; Mexdûr dibe sûcdar

Gotina «Kurdê Elewî tune ye» ne tenê înkara nasnameyekê ye. Ew meriv neçar dike ku di navbera du perçeyên nasnameya xwe de hilbijêre.

PARVE BIKE
Şahap Eraslan: Zimanê ku Kurdên Elewî napejirîne; Mexdûr dibe sûcdar

RastinewsEz ne pisporê mijara Elewîtiyê me. Ji ber vê yekê, dixwazim hûn vê nivîsê wek gotara pisporekî nebînin.

An tu dev ji Elewîtiya xwe berdî, Kurd bimînî. An jî dev ji Kurdîtiya xwe berdî, Elewî bimînî. Li gorî vê fikrê, tu nikarî hem Kurd hem jî Elewî bî. Divê tu ji wan yekê hilbijêrî.

Zimanê înkarkar ê dewletê li vir xuya dibe: «Heke tu dev ji xwe bernedî, ez jî dev ji te berdim. Ez te nasnakim, te napejirînim.» Yên ku bi can û dil diparêzin ku Kurdê Elewî tune ye, nêzî dewletê dibin. Ew tezên dewletê/sûcdar diparêzin.

Xeletiya Cewhera Neguherbar

Min di 26ê Mijdara 2024an de, di nivîsa xwe ya bi navê «Hestên dayikê û pîroziya wê» ya di Artı Gerçek de hat weşandin, behsa vê xeletiyê kiribû. Min li wir got: «Em bawer dikin ku Xwedê ji jina pêşî ve tiştekî daniye hundirê jinê. Em vê tiştî 'fitret' bi nav dikin. Lê ev bi rastî ne tiştek din e, çîrokek e, efsaneyek e.» Di her serdemê de ji jinê dayîktiyeke cuda tê xwestin. Lê her serdem vê xwestina xwe wek fitreta jinê dibîne.

Em heman xeletiyê di nîqaşên nasnameyê de jî dibînin. Li vir jî tê texmînkirin ku nasname cewherekî neguherbar e. Dibêjin ev cewher ji tarîxê der e, ji vîna mirov jî serbixwe ye. Mîna ku bûyîna mirov bi Tirk, Kurd an Ereb di fitreta wî de hatiye nivîsîn. Mîna ku ev tişt ji roja peymana ezelî, ji Adem û Hewa ve wisa maye. Mîna ku gelan di nav tarîxê de qet neguherîbin, nehatibin tevlihevkirin. Mîna ku zimanê xwe, baweriya xwe û girêdana xwe neguherandibin. Li gorî vê fikrê, mirov xwedî cewherekî etnîkî, olî an çandî ye. Ev cewher, tevî hemû guherînên tarîxî, wekî xwe dimîne. Tê gotin ku mirov kengî zimanekî din biaxive, baweriyeke din bipejirîne an bi nasnameyeke din xwe binase jî, ew ne guherî ye. Dibêjin ew tenê ji cewherê xwe dûr ketiye. Bi vî awayî, guherîna nasnameyê ne wek veguherîneke dîrokî, lê wek xerîbûna ji cewher tê şîrovekirin. Tiştê ji mirov tê xwestin, ne ev e ku mirov xwe ji nû ve binase. Tiştê tê xwestin, vegera wî ye ber bi cewherê xwe yê wenda.

Pirsgirêka herî mezin a vê fikrê ev e: ew guherîna dîrokî ji dîrokbûnê derdixe. Mirov diguherin, civak diguherin, ziman, bawerî û çand diguherin. Lê tê îdiakirin ku di bin van hemû guherînan de cewherekî etnîkî an olî heye ku qet naguhere. Bi vî awayî, veguherînên di dîrokê de qewimî, dibin tenê perdeyên demkî yên li ser cewherekî texmînkirî yê neguherbar.

Ev tişt li dij ramana dîyalektîk e. Li gorî dîyalektîkê, mirov ne tenê şiklên cuda yên cewherekî berê diyarkirî ne. Mirov bi têkiliyên civakî yên ku tê de dijî, çêdibe û diguhere. Guherîn ne bûyereke derveyî ye ku bi serê cewherekî neguherbar tê. Guherîn bixwe beşek ji hebûna dîrokî ye. Lêkolînên dîrokî û antropolojîk ên li ser çand û nasnameyê vê yekê nîşan didin. Girêdanên etnîkî û olî di têkiliyên civakî de çêdibin. Ew ji nû ve çêdibin û diguherin. Ji ber vê yekê, hin dibêjin di bin hemû guherînên dîrokî de cewherekî etnîkî an olî yê zanistî diyarkirî heye. Lê ev îdiayekî zehmet e ku meriv biparêze.

Pêşî cewherekî neguherbar tê îcadkirin. Paşê li ser vê cewherê nîqaşên dûr û dirêj çêdibin: ev cewher ji kê re ye? Lê pêşdîtina li binê vê nîqaşê nayê pirsîn. Di dawiyê de, cewherekî xeyalî dibe xwedî desthilata ku li ser nasnameya mirovên rastîn biryar bide. Ê ku dibêje «Kurdê Elewî tune ye» jî wisa diaxive. Mîna ku sînorê wî îro li Elewîtiyê kişandiye, ji berê ve li wir bû. Gava li hemberî wî kesek bibêje «Ez hem Kurd im, hem jî Elewî me», ew jî dîsa ji wî sînorê xwe gumanê nake. Ew ji wî mirovî dixwaze, ji bo ku di nav wî sînorî de bicih bibe, beşekî ji xwe înkar bike.

Bi vî awayî, pênaseyeke nasnameyê ya ku bi dîrokê re çêbûye, dibe otorîteyek. Ew otorîte biryar dide ka mirov kî ne. Jiyana rastîn a mirovan, awayê ku ew xwe pênase dikin û girêdanên ku ew hildibijêrin, êdî ne girîng e. Tiştê girîng ev e: gelo ew li gorî wê pênaseya berê diyarkirî ne? Fikra cewherê neguherbar ji bo zelalkirina nasnameyê hatibû pêşkêşkirin. Lê di dawiyê de dibe sedem ku maf ê mirovan were standin. Ev maf, maf ê pênasekirina nasnameya xwe ye.

Nasname Ne Qeder e

Nasname di têkiliyên dîrokî, civakî û çandî de çêdibe, diguhere û ji nû ve tê pênasekirin. Mirov dikarin navên xwe biguherînin. Dikarin netewayetî û girêdana xwe ya neteweyî ji nû ve pênase bikin. Dikarin dev ji baweriya xwe berdin an baweriyeke din bipejirînin. Dikarin nasnameya zayendî bi awayên cuda bijîn û pênase bikin. Nasnameya mirov ne qedereke ye ku bi jidayikbûnê ve heta hetayê hatiye mohrkirin. Mirov ne tenê barhilgirê nasnameyeke lê hatiye dayîn e. Mirov kesek e ku di avabûna nasnameya xwe de jî beşdar e. Azadiya nasnameyê maf ê parastinê, guherandinê, terkkirinê, ji nû ve pênasekirinê û jiyîna bi gelek girêdanên pêkve digire nava xwe. Dewlet dikare mirovekî neçar bike ku dev ji Kurdîtî an Elewîtiya xwe berde. Ev zordariyek e. Her wiha, zordariyek e jî heke civakek ji endamên xwe re bêje: «Tu Kurd ji dayik bûyî, divê Kurd bimînî» an «Tu Elewî ji dayik bûyî, divê Elewî bimînî». Ya pêşî bi zorê dixwaze nasnameyê biguherîne. Ya duyem jî dixwaze rê li ber guherînê bigire. Herdu jî red dikin ku mirov li ser nasnameya xwe xwedî deng be.

Azadiya parastina nasnameyê û azadiya guherandina wê, du perçeyên ji hev venebar ên heman mafî ne, mafê bûyîna xwedî-deng. Lê fikra ku nasnameyê wek cewherekî neguherbar dibîne, vî mafî ji mirov distêne. Ew desthilata diyarkirina kî Tirk e, kî Kurd e, kî Elewî ye, ji kesê bixwe distêne û dide otorîteyeke din. Bi vî awayî, nasname êdî ne awayê pênasekirina mirov bi xwe ye. Nasname dibe hukmekî ku ên din li ser wî ferz dikin.

 Cewherîparêzî û Faşîzm

Têkiliya vê ramanê bi îdeolojiyên faşîst re ne tesadufî ye. Hînkirina nijadî ya nazîzmê li ser vê texmînê bû: mirov xwedî cewherên nijadî yên neguherbar û mîrasî ne. Aryanîtî wek taybetmendiyek hatibû avakirin ku tê gotin bi nijadê ve tê derbaskirin. Ji bo mirovan cih tune bû ku bixwe biryar bidin ka ew kî ne. Otorîteya nijadperest nasnameya wan diyar dikir.

 Ramana cewherîparêz, dema ku mafê mirovan ê pênasekirina girêdana xwe red dike û wan di kategoriyên bi zorê diyarkirî de diqeyide, dibe amûrekî zordariya faşîst. Gotina «Kurdê Elewî tune ye» ji ramaneke li ser rehên dîrokî pirtir e. Ev îdiayek e li ser vê pirsê: kî biryar dide ka mirovek kî ye?

Cûrbecûr Elewîtî û Rastihevhatin li Bajêr

Elewîtiyeke yekane tune ye... Gelek Elewîtî hene... Ev dikare wek dewlemendiyek bê dîtin, dikare jî wek gefek bê dîtin.

 Heke em cudahiya di navbera Elewiyan de tenê bikin mesela Kurdên Elewî û Tirkên Elewî, em cudahiyên di navbera Tirkên Elewî bi xwe de jî dernaxin holê. Hinek Elewîtiyê wek baweriyek û awayê jiyanê yê taybet ê Anadoluyê pênase dikin. Hinekên din jî Hezretî Elî û Ehlê Beytê dixin navend. Carinan ev herdu teşeqûl di heman kesî, di heman civakê de li tenişt hev dimînin. Cem çawa tê kirin? Bawerî çawa tê derbaskirin? Girêdana Elewîtiyê bi Îslamê re çawa tê fêmkirin? Bersivên van pirsan jî ji hev cuda ne.

Îro behskirina Elewîtiyeke yekane hê zehmettir e. Ev cudahî berê jî hebûn. Li deverên piçûk û ji hev girtî, mirovan dizanîbûn ku Elewîtiya wan li her derê bi heman awayî tê jiyîn. Kesek ku li gundekî Mereşê mezin bûbe, dikaribû bifikire ku cem li Çorûmê jî wek gundê wî tê kirin. Belkî wî hesibandiba ku Elewiyên Sûriyeyê jî rîtûelên mîna yên wî hene. Bi koçberiyê, bi bajarbûnê û bi têkiliyên di navbera welatan de, civakên ku berê ji hev bêhay bûn, bêtir rastihev hatin.

Elewiyên ji Çorûm, Sêwaz û Mereşê li Stenbol an Berlînê rastihev hatin. Dibe ku wan fikirîbû ku dikarin civatek Elewî saz bikin. Ev civat dê ji sînorên gundên wan derbas bibûya (ev, derbasbûn e ji cemaatê ber bi civatê ve). Komele û cemxane bûn cihên vê rastihevhatinê. Gava rû bi rû hatin, dîtin ku her çend heman nav li xwe bikin jî, Elewîtiyê bi awayên cuda dijîn. Mirov Elewîtî li gund fêr bûbû. Li bajêr dît ku tiştê wî fêr bûbû, tenê yek ji awayên jiyîna Elewîtiyê ye.

 Ji Cemaatê ber bi Civatê ve, û Bêrîkirina Cemaatê

 Ferdinand Tönnies, di berhema xwe ya bi navê Gemeinschaft und Gesellschaft de, du awayên têkiliyê ji hev cuda dike. Di cemaatê (Gemeinschaft) de, mirov bi malbat, cîranî û kevneşopiyê bi hev ve têkildar in, bi girêdanên kûr. Di deverên piçûk ên mîna gund de, têkilî tund in. Mirov hev ji nêz ve nas dikin û di gelek qadên jiyana rojane de hewceyî hevdu ne. Di civatê (Gesellschaft) de jî mirov di qadeke civakî ya firehtir de têkilî datînin: li gel saziyan, komeleyan, peymanan û armancên diyarkirî. Qada bijartinê ya li ser kê re bi hev bibin û kîjan civatan beşdar bibin, firehtir dibe. Koça ji gund ber bi bajêr ve, ji vî alî ve koçeke ji cemaatê ber bi civatê ve ye.

 Li gundekî ku her kes Elewî be, heke dê û bavê te Elewî bin, tu jî Elewî mezin dibî. Tu kes ji te napirse tu dixwazî li ku derê were qebûlkirin. Tu jî dikarî bêyî ku vê pirsê ji xwe bikî, bijî. Elewîtî ji malbata te, ji cîranên te, ji dawetan, ji şînan, ji zaroktiya te nayê veçandin. Ji hundirê dinyaya cemaatê ve bê dîtin, Elewîtî tiştê herî xweş ê dinyayê ye. Hewce nake meriv zêde bifikire ka derveyî wê dinyayê jiyanek çawa dibe.

Li Stenbol an Berlînê zarok, ji bilî Elewîtiya ku ji malbata xwe fêr dibe, bi Elewîtiyên din, bi baweriyên din û bi bêbaweriyê jî rû bi rû dimîne. Dikare Elewîtiyê bi awayekî ji malbata xwe cuda bijî. Dikare xwe wek ateîst binase, lê Elewîtiyê wek girêdaneke çandî bidomîne. Dikare jî bi tevahî dûrî Elewîtiyê bikeve. Azadiya bijartinê ya ku dê û bav li bajêr peyde kirine, tê wateya ku zarok jî dikare rêyeke din ji ya wan hilbijêre. Li deverên ku Elewîtî kêm maye, hin malbat dibînin ku çanda wan di jiyana rojane ya zarokên wan de her ku diçe kêmtir cih digire. Ev rewş dikare ji wan re wek gefek xuya bibe. Pirsa ka tiştê li gund di jiyana rojane de hatiye fêrkirin, çawa li bajêr dê bide zarokan, êdî pirsgirêkeke vekirî ye. Bêrîkirina cemaatê li vir xurttir dibe. Mirov ne tenê nêziktiya gund bêrî dikin. Ew wê jiyana ku bi vê nêziktiyê çand bixwe bi xwe diguhêzîne zarokan jî bêrî dikin. Cemxane û komele dikarin bibin cihên ku zarok Elewîtiyê bi hev re bi mirovên din fêr bibin. Mirov li bajêr bi amûrên civatê xwe organîze dikin, lê di hundirê wê organîzebûnê de hewl didin girêdanên kûr ên cemaatê ji nû ve ava bikin.

Ez difikirim ku ev bêrîkirin di binî nîqaşên li ser Elewîtiya Kurdî, Elewîtiya Tirkî, taybetmendiya Ehlê Beytê û Elewîtiya Anadoluyê de jî beşdar e. Gava mirov Elewîtiya xwe ya naskirî diparêze, di heman demê de difikire ka kîjan Elewîtiyê wê bide zarokê xwe, û bi kê re wê vê bike. Carinan ji bo nîşandanê ku Elewîtiya wî ya herî kevn, herî rast, herî jor e, serî li dîrokê dide. Gotina «Li gundê me wiha tê kirin» dibe hukmê «Di Elewîtiyê de wiha tê kirin». Paşê gotina «Heke hûn wiha nekin, hûn Elewî nin» tê. Mirovên ku ji bo avakirina civateke Elewî li bajêr rastihev hatin, dikarin dîsa berbi cemaatên xwe ve bikişin. Girêdan êdî ne tenê bi kê re têkilî datînin tê diyarkirin, lê bi kê derxistin jî.

Dubarekirina Rîtûelê, Girêdan û Folklorbûn…

Ji bo fêmkirina vê bêrîkirina cemaatê, divê meriv li du tiştan binêre. Yek, rîtûel çawa di jiyana rojane de têne dubarekirin. Didu, têkiliyên mirovan çiqas berdewam in.

Di baweriya Sunnî de, pênc caran nimêj di rojê de cih digirin. Rojiya remezanê jî di salê de cih digire. Nimêja în, teravîh ya di remezanê de û nimêjên bi civatê têne kirin, mirovan bi awayekî birêkûpêk dicivînin. Ev dubarekirin bi îbadetê ve ye jî sînordar namîne. Silavdana bi navê Xwedê, gotina «Bismillah» berî destpêkirina karekî, baweriyê heta kêliyên herî biçûk ên jiyana rojane dibe. Mirov bi dubarekirina van tevgeran bi hevalên xwe re, careke din hîs dike ku ew ê wê civakê ye. Dubarekirina rîtûelê ne tenê cihanîna erkeke olî ye. Ew di heman demê de ji nû ve hilberandina girêdanê ye. Mirov bi dubarekirina heman tevgeran bi hevalên xwe re, hîs dike ku ew beşek ji dinyayeke hevpar e. Rîtûel ne tenê baweriyê diyar dikin; ew bi afirandina demên hevpar, rastihevhatin û jiyanên hevpar, beşdariya domandina girêdanên civakî jî dikin.

Di Elewîtiyê de cem heye. Rojiya Duwazdeh Îmam a di Muharremê de û rojiya Xizirê jî hene. Ka ev pratîk çawa û bi çend caran têne jiyîn, li gorî malbat, herêm û civakê diguhere. Li hin gundan dede di zivistanê de dihat, cem bi rê ve dibir. Ev rastihevhatina bi navberên dûr dûr, ji bo civakê wateyeke kûr dida. Di navbera du cemên de jî mirov li heman gund dijiyan. Hev didîtin, bi şad û şînên hevdu re dibûn. Her çend rîtûel kêm caran bûya jî, têkiliyên girêdanê her roj dihatin jiyîn. Li gundekî ku her kes Elewî be, ne hewce bû ku meriv her roj bi îbadetê girêdanê bîne bîra xwe da ku Elewî be. Girêdan ne tenê di rîtûelan de, di jiyana rojane bi xwe de dihat jiyîn.

Li bajêr ev têkilî diguherin. Rastihevhatinên ku li gund bixwebixwe çêdibûn, kêm dibin. Têkiliyên cîraniyê û xizmatiyê diguherin. Mirov ji hev dûr dikevin. Ji ber vê yekê, navberên dûr yên di navbera rîtûelan de zêdetir têne hîskirin. Li bajêr divê meriv wê girêdana ku li gund jixwe hebû, ji nû ve ava bike. Ji ber vê yekê mirov hewceyî cemxane, komele, bîranîn û rastihevhatinên çandî bêtir dibin. Dema ez dibêjim Elewîtî dibe folklor, ez behsa vê beşê veguherînê dikim. Hin pratîk, ku li gund di nav têkiliyên rojane û jiyana baweriyê de watedar bûn, li bajêr dibin şiklên çandî yên ku di rojên diyarkirî de têne bîranîn, sehnekirin an jî temaşekirin.

Semahek ku li ser sehneyê tê kirin, dikare bîranîna hevpar vejîne. Stranek, bîranînek an semahek dikare mirovan nêzî hev bike. Lê girêdana ku di cem de bi hev re zivirtin çêdike, û ezmûna ku temaşekirina semahekî li ser sehneyê çêdike, ne heman tişt in. Di yekê de mirov beşdarên rîtûelê ne. Di ya din de bi gelemperî temaşevanên nûjenek çandî ne. Ev tiştê wê dernaxe ku semahê li ser sehneyê bêwate ye. Bi berevajî, dikare beşdariyê bike parastin û veguhestina bîranîna çandî bo nifşên nû. Lê cudahî di navbera bîranîna çandeke hevpar û jiyîna jiyaneke hevpar de heye. Berdewambûna vê nêzîktiyê bi vê ve girêdayî ye: mirov di navbera du rastihevhatinan de çiqas di jiyana hev de cih digirin?

Ramanên di vê nivîsê de yên nivîskarê wê ne; dibe ku bi siyaseta weşanê ya Rastinews re bihev bikin, dibe ku nekin. Rastinews platformeke azad e ku ji ramanên cuda re vekirî ye.

PARVE BIKE

Şîrove

Şîroveyekê binivîse

NÛÇEYÊN PÊŞ

    Şahap Eraslan: Zimanê ku Kurdên Elewî napejirîne; Mexdûr dibe sûcdar — Rastinews