Şahap Eraslan: Bapîrê Min Sadrazam Bû…

Rastinews — Charlie Chaplin û Dîktatorê Mezin…

Min carek di fîlimek xwezayê de dît. Ajalekî biçûk hewl dida xwe mezintir bide xuyakirin. Sedem ev bû: ajalekî din dixwest li wî bihewize. Ajal porê xwe werdikir. Milên xwe vedikir. Bi vî awayî xwe dikir mîna ajalekî mezin. Lê ajalên rastî mezin û bihêz, pêdiviya wan bi van nîşanan nîn e. Yê ku hewce dike xwe mezin bide xuyakirin, bi gelemperî ajalekî biçûk e. Ew ajal hîs dike ku hebûna wî bi tena serê xwe ne bes e ku tirsê çêbike.

Tiştekî wiha di mirovan de jî heye. Heke mirovek hertim hewl bide xwe mezin, negihîştî û awarte bide xuyakirin, pirî caran li pişt vê yekê tiştek din heye. Ew mirov dizane ku bi xwe biçûk e. Ew hewl dide vê rastiyê veşêre. Mezinahiya nîşandayî ne her car îşareta hêza rastîn e. Carinan berevajî wê ye: îşareta hestekî kûr ê kêmasiyê ye.

Di fîlimê Dîktatorê Mezin de dîmenek bîranîn heye. Du dîktator hev dibînin. Yek nûnerê Hitler e, yê din nûnerê Mussolini ye. Herdu jî kursiyên xwe bilind dikin. Her yek dixwaze ji yê din bilindtir be. Dixwazin ji jor ve li hev binêrin û hev derbas bikin. Chaplin li vir alîyê henekî yê desthilatê radixe ber me: ew kesên ku hertim hewce dikin xwe mezin bidin xuyakirin, di rastiyê de ji biçûkbûna xwe direvin. Mirovên biçûk dixwazin xwe mezin bikin. Faşîzm vê xwestekê ya takekesî dike mîmarî, merasim, cilûberg û şanên dewletê.

Welat, Millet û Sakarya…

Dilxweşiya belengaz ev e: ew difikire ku xwediyê rastîn ê welat e. Ji ber vê baweriyê, ew amade ye ji bo welat bimire. Yek ji mûcîzeyên mezin ên dewleta neteweyî ev e: belengazên ku ne hêza wan a aborî û ne jî siyasî heye, hîs dikin ku xwediyê rastîn ê welat in.

Desthilatên kevn neçar bûn leşkerên xwe bidin, ji bo artêşa xwe xurt bimîne. Yek ji çavkaniyên mezin ên dahata leşkerên Romayê talan bû, ya ku di şer de digirtin. Di serhildanên Yenîçeriyan de jî mesele mûçe û pere girîng bûn. Her çend dabaşa «ocaxa pêxember» hewl da yeniçeriyê pîroz bike jî, têkiliya leşkeran bi desthilatê re ne tenê li ser baweriyê bû. Berjewendiyên madî jî di nav de bûn. Dema leşkeriya mecbûrî derket, têkiliya navbera desthilata siyasî, rayedariya dînî û hêza leşkerî formek nû girt. Desthilatên kevn neçar bûn pere, talan an îmtiyaz bidin leşkerên xwe, ji bo hêza xwe biparêzin. Dewleta neteweyî ya nûjen, lê belengazan dişand şer û mirinê, hêsantir. Çawa? Bi vê baweriyê ku ew xwediyê rastîn ê welat in. Ji bo leşker û belengaz, mirin jî belaş e.

Leşkerê belengaz axek dibîne wek «welatê» xwe. Lê ew ax çu carî bi awayê aborî an siyasî ne milkê wî bûye. Li ser wê axê desthilata wî tune. Ji dewlemendiya wê par nagire. Xwedanê wê nîne. Dîsa jî ji bo parastina wê, jiyana xwe dide. Bi vî awayî, yên ku bi rastî xwediyê welat in didomin jiyana xwe. Yên ku bawer kirine ku xwediyê welat in, ji bo wî dimirin.

Dewleta neteweyî vê hesta girêdanê ne tenê bi şer, ala û çîrokên welatparêziyê çêdike. Ew bi pratîkên herî asayî yên jiyana rojane jî wê hestê çêdike. Mirovek ku nûçeyan dibihîze, ne tenê rewşa hewayê ya derdora xwe dizane. Ew rewşa hewayê ya Artvîn, Edirne, Rize, Amed an jî Kuşadası jî fêr dibe. Ji bo kesek ku li Kuşadası dijî, gotina rewşa hewayê ya Edirne an Rize, di nêrîna pêşîn de tenê agahiyek asayî xuya dike. Lê ev dubarekirin hestekî din çêdike. Mirovên ku hev nasnakin, jiyan û tecrubeyên wan ji hev cihê ne, hîs dikin ku ew parçeyên heman erdnîgariyê ne. Di navbera Edirnî û Sivasî, Rizeyî û Amedî de girêdanek hestî, xeyalî lê bihêz çêdibe.

Lutz Jäncke di pirtûka xwe ya sala 2021-an de, Von der Steinzeit ins Internet: Vom analogen Menschen in der digitalen Welt (= Ji Serdema Keviran Berbi Înternetê: Ji Mirovê Analog Berbi Dinyaya Dîjîtal) de, tiştekî girîng dinivîse. Hizr û tevgera civakî ya mirov ji aliyê sed hezaran salan ve hatiye şekilkirin. Li gorî Jäncke, mirov ne li gel civakên mezin û nenas, lê li gel komên biçûk xwe li hev kiriye. Di Serdema Keviran de mirov di komên çend dehan kesan de dijiyan. Di tevahiya jiyana xwe de bi kesên xerîb pir hindik rû bi rû dibûn. Hewce nebû her roj bi sedan kesên nenas re têkilî deynin, wek îro. Mirov hev dinasîn. Dizanibûn kî pêbawer e, kî çi şiyanê heye. Baweriyê li ser têkiliyên rû bi rû, nasîneke dirêj û hevdepariyê dihat avakirin. Ev awayê jiyanê, encama lawaziya mirov li hember xwezayê jî bû. Mirov li gorî gelek ajalan laşekî lawaz e. Ne neynûkên hêzdar hene, ne diranên tûj, ne jî lezê xwe. Parastina li hember ajalên hov, nêçîrvanî û domandina hebûnê, bi tevgera bi hev re girêdayî bû. Ji ber vê yekê hevkarî, bawerî, dilsozî û hevdepariya hevûdu ne tenê nirxên exlaqî bûn. Ew şertên bingehîn ê mayîna sax bûn. Mirov bi saya hevkariyê maye.

Hesta girêdanê jî di van komên biçûk de dihat avakirin. Mirov pirî caran li cihê ku lê jidayik bûn dijiyan û li wir dimirin. Cihê jiyana wan teng bû. Hejmara kesên nasin hindik bû. Xwe wek parçeyê komek xizmatî, cîranî û hevdepariyê, ya çend dehan kesan, didîtin. Girêdan meseleyeke komên biçûk bû. Komên dînî yên mezin, netewe û nasnameyên komî yên ku bi milyonan mirovan digirin nav xwe, îro wek tiştekî xwezayî û neguherbar tê dîtin. Lê ew hemû gelek paşê, di dîroka mirovahiyê de, derketine holê.

Daneyên nifûsê jî vê yekê piştrast dikin. Tê texmînkirin ku di sala 1000-an a berî Zayînê de nifûsa cîhanê nêzîkî 170 milyon bû. Di sedsala 17-an de nifûsa cîhanê gihîşte nîv milyar. Di destpêka sedsala 19-an de bû nêzîkî milyonek. Piraniya mirovan ji herêma xwe nediketin derve. Bi kesên xerîb kêm rû bi rû dibûn. Ji ber vê yekê civakên nenas, girêdanên neteweyî û fikra «mirin ji bo welat» berhemên nû yên dîroka mirovahiyê ne. Hizra mirov ji aliyê peresînê ve li gel komên biçûk xwe li hev kiriye. Lê civakên nûjen hewce dikin ku bi milyonan mirov, hev nenasin û dîsa jî xwe parçeyê heman civakê bihesibînin. Ev girêdan ne xwezayî û ne jî biyolojîk e. Ew di pêvajoyên dîrokî, çandî û siyasî de tê hilberandin.

Benedict Anderson, ê ku min di nivîsên xwe yên berê de jî behsa wî kir, netewan wek «civakên xeyalî» pênase dike. Peyva «xeyalî» ne wê maneyê dide ku netewe ne rastî ne. Ew tê wateya ku bi milyonan mirovên ji heman netewe, her çend hev nasnakin jî, xwe wek parçeyê heman tiştî dihesibînin. Netewe ne civakên biyolojîk in. Ew awayên girêdanê ne, yên ku bi awayê dîrokî û siyasî hatine avakirin.

Di vê wateyê de, netewe nêzîkahî an xizmatiyek xeyalî ye. Mirovên ku tu girêdana biyolojîk di navbera wan de tune, bi saya nasnameyeke hevpar, dest pê dikin xwe wek endamên heman malbatê û birayên hev bihesibînin. Bi gotineke din, girêdanek biyolojîk ya sembolîk, xeyalî û sexte tê îcadkirin. Gotinên wek «Tirk bira ne» an «Misilman bira ne», ne xwînek rastîn îfade dikin. Ew xizmatiya sembolîk a bi awayê siyasî û çandî hatiye avakirin, îfade dikin. Mirov tevî ku hev nenasin û tu carî rû bi rû nebûn jî, ji ber ku girêdayî heman netewe, dîn an nasnameya etnîkî ne, hev wek bira dihesibînin. Bi vî awayî, nasnameya hevpar, di navbera bi milyonan mirovên bêyî xizmatiyeke rastîn de, hestek xizmatiya xeyalî çêdike.

Di çêbûna vê hesta hevpariyê de, leşkeriya mecbûrî û sîstema perwerdeyê rolek bingehîn dilîzin. Dibistana dewleta neteweyî ne tenê agahî dide. Ew jî diyar dike ku mirov çi bizanibin, çi bi bîr bînin, çi ji bîr bikin û çawa hest bikin. Zarokek ku li Edirne mezin dibe, çandek herêmî cihê heye. Zarokek ku li Rize, Kuşadası an Amed mezin dibe, çîrokên malbatî û tecrubeyên rojane yên cihê hene. Lê belê hewl tê dayîn ku her du zarok xwe wek endamên heman netewe bihesibînin. Bi dîroka hevpar, lehengên hevpar, dijminên hevpar, heman marş, merasim, ala û sembolan, nasnameyek hevpar li ser cudahiyan tê danîn.

Bi vî awayî, mirovên Edirne, Rize an Amedê dest pê dikin xwe wek zarokên heman welat û parçeyên heman tiştî bihesibînin. Her çend têkiliyeke rasterast di navbera wan de tune be jî, her çend jiyana hev nenasin jî, hesteke girêdanê û çarenûsa hevpar tê çêkirin. Ev yekbûna hestî, bingeha psîkolojîk a mirina ji bo welat jî pêk tîne, dema hewce bike. Kesek ku li Kuşadası dijî, amade dibe canê xwe bide ji bo bûyerek li Rize an Amedê. Ev tişt bi saya salên perwerde, medya, merasim û sembolan dertê holê. Ew in ku hesta welatê hevpar ava dikin.

Vamık Volkan jî, ê ku min di nivîsên xwe yên berê de jî behsa wî kir, di teoriya nasnameya komê ya mezin de tiştekî dibêje. Netewe dema nasnameyek hevpar ava dikin, ne tenê serkeftin û çîrokên lehengiyê hewce dikin. Trawmayên hevpar jî hewce ne. Têgeha «trawmaya hilbijartî» ya Volkan, behsa vê yekê dike: têkçûn, windahî an rezaletek mezin a ku komek di paşerojê de jiyaye, ji nifşekî derbasî nifşekî din dibe û di navenda nasnameya komî de tê danîn.

Li vir mesele ne ew e ku her êşa paşerojê bixweber dikeve bîra civakî. Koma mezin, ji nav bûyerên paşerojê, trawmayek diyar hilbijêre. Wê ji nû ve vedibêje, mezin dike û dike parçeyek bingehîn a nasnameya xwe. Li dora vê trawmayê, ne tenê şînek hevpar, lê hirsek hevpar, hesta tehdîdê û wêneyê dijminan jî tê hilberandin. Têkçûnek ku di paşerojê de qewimiye, dibe çîrokek zindî ku pevçûnên siyasî yên roja me xwedî dike.

Yek ji mînakên herî girîng ên Volkan, Şerê Kosova ya 1389-an e, di nasnameya neteweyî ya Sirban de. Prens Lazar, ê ku di wê şer de hat kuştin, maneyek sembolîk hilgirtiye. Têkçûna Kosova ne tenê wek bûyerek dîrokî ya paşerojê dimîne. Ew tê veguherandin trawmayek hilbijartî û sedsalan ji nû ve tê vegotin. Lazar ne tenê kesek dîrokî ye. Ew dibe sembola qurbanî, lehengî, windahî û rûmeta neteweyî. Di dema Slobodan Milošević de, ev vegotina dîrokî ji nû ve hat vejandin. Têkçûna paşerojê, bi gotarên tehdîd û tolhildana îro hat girêdan. Bi vî awayî, bûyerek ku sedsal berê qewimiye, bû çavkaniyek ku hirs, dijminatî û tundiya siyasî ya îro meşrû dike. Mirov hatin baweranîn ku ew ne tenê endamên heman welat in. Ew mîratgirên heman birînê ne û li hember heman dijmin in.

Dewleta neteweyî bi vî awayî ne tenê sînoran diyar dike. Ew sînorên agahî, bîranîn û hestên mirovan jî dikişîne. Diyar dike kî leheng e, kî dijmin e. Diyar dike kîjan bûyer wek serkeftin, kîjan wek trawma tê bîranîn. Bi milyonan mirov, ên ku tu carî hev nedîtine, tên baweranîn ku ew xwediyê heman welat in. Tên baweranîn ku çarenûsek hevpar parve dikin. Tên baweranîn ku hewce ye, dema lazim be, jiyana xwe bidin ji bo vê bûyera xeyalî. Çêbûna vê hesta biratiya neteweyî, tenê bi vegotina hin dîrokan pêk nayê. Li gel dîroka hatiye vegotin, dîrok û çîrokên din jî hene, yên ku hatine bêdengkirin, reşkirin, ji bîr kirin an ji bîr xistin. Bîra neteweyî ne tenê diyar dike ka çi tê bîranîn. Ew jî diyar dike ka çi tê jibîrkirin. Kî wek leheng, kî wek xayîn; kî wek qurban, kî wek tehdît tê nîşandan, bi vê bîra hilbijartî tê avakirin. Mînak, di vegotina fermî de Sabiha Gökçen dibe leheng, lê Seyit Rıza dibe xayîn. Bi vî awayî, aliyên cihê yên heman bûyera dîrokî wekhev nayên dîtin. Nêrîna dewletê dibe navend. Tecrubeya hatiye tepeserkirin diçe bêdengiyê. Loma dewleta neteweyî ne tenê dîrokek hevpar vedibêje. Ew rejîmek jibîrkirinê ya hevpar jî çêdike. Dema fêrî mirovan dike ka çi bi bîr bînin, ew jî diyar dike ka kîjan êş neyê dîtin, kîjan deng neyê bihîstin û kîjan çîrok wek dîroka rewa neyê hesibandin.

Hizra mirov bi awayê peresînê li gel komên biçûk xwe li hev kiriye. Baweriyê, girêdanê û hevdepariyê di wan komên biçûk de hîn bûye. Di serdema nûjen de, ev meyla kevn ber bi komên mezin û razber, wek netewe, ve tê rakişandin. Girêdana komê ya biçûk, ya ku di têkiliyên rû bi rû de hatiye avakirin, tê veguherandin. Bi dibistan, medya, vegotinên dîrokî, çîrokên lehengiyê, trawmayên hilbijartî, ala û merasiman, dibe nasnameyek komeke mezin a ku bi milyonan mirov digire nav xwe. Bi vî awayî, civakek ne biyolojîk, lê bi awayê dîrokî û siyasî hatiye avakirin, di hizra mirovan de dibe tiştekî gelekî rastîn, hestiyar û tiştekî ku mirov amade ne ji bo wê bimirin, dema lazim be.