Şahap Eraslan: Rêzgirtina Mirî, Destpêka Mirovbûnê

RastinewsMirovahî bi Definkirinê Dest Pê Dike
Bêguman mirovbûn bi definkirina miriyan dest pê dike. Di xwezayê de laşê ajalên mirî dibe xwarina ajalên din. Ew têkeve nav gera xwezayê. Lê mirov cuda ye. Ew miriyê xwe vedişêre, dişewitîne an jî ji bo wî cihekî taybet vedihewîne. Bi vî awayî ew bi awayekî sembolîk ji gera xwezayê vediqete. Dibe ku yek ji şikestinên mezin ên pêşî di rêza xwezayê de bi definkirinê dest pê dike.
Paşê definkirin dibe rîtuel. Piştî mirinê şîn tê girtin, gor tên çêkirin, merasîmên bîranînê tên lidarxistin. Avabûna çandê jî li ser van rîtuelan ava dibe. Rîtuelên li ser mirinê li gor çandan cuda dibin. Lê rêzgirtina ji mirî, cendek û gorê, yek ji nirxên herî kevnar ên mirovahiyê ye.
Di şer de jî dijminên ku hevdû dikujin, carinan agirbestê radigihînin. Ew wisa miriyên xwe vedişêrin. Mafê ku wan dema sax bûn ji hev re nedidîtin, piştî mirinê dinasin. Çimkî mirin tixûbekî tîne bîra mirovan. Divê heta dijminahî jî ji wî tixûbî neborin.
Rêzgirtina ji mirî, nîşana mirovbûnê ye.
Rêzgirtina Mirî, Destpêka Mirovbûnê…
Antîgone û Mafê Şînê
Trajediya Antîgoneyê ya Sofokles jî heman tixûbşikestinê vedibêje. Kral Kreon qedexe dike ku Polînikes - kurê Edîpos ê li dijî wî şer kiriye - bê definkirin. Ew ne tenê piştî mirinê li wî hukim dike. Ew bi windakirina mafê definkirinê, rûmeta wî jî wenda dike. Lê Antîgone li dijî qanûna kral radiweste û xwişka xwe vedişêre. Çimkî ji bo wê mafê definkirina birayê wê, berî fermana dewletê tê. Antîgone bi vedişartina birayê xwe, dixwaze rûmeta mirovahî ya jê stendî vegerîne.
Judith Butler jî di berhema xwe ya bi navê Îdiaya Antîgoneyê de vê mijarê nîqaş dike. Ew li gor vê trajediyê, têkiliya di navbera şîngirtinê, xizmbûnê, nasîna civakî û bûyîna bireser de vedikole. Şîna kê tê girtin? Mirina kê tê nasîn? Kî wek mirov tê qebûlkirin? Ev her sê pirs bi hev ve girêdayî ne. Nedîtina mirovekî wek hêjayê definkirin û şînê, awayekî înkarkirina hebûna wî ya civakî û mafê nasînê ye.
Loma rêzgirtina ji gorê, tenê rêzgirtina ji mirî nîne. Ew her weha rêzgirtina nasîna mirov wek bireser, rêzgirtina çand û şaristaniyê ye.
Bêrêzîya li Mirî: Nemirovîtî
Bêrêzîya li mirî, ajalîtî nîne. Em neheqiyê li ajalan nekin. Ev, nemirovîtî ye. Ev înkarkirina wan nirxên e, ku me di pêvajoya mirovbûnê de ava kirine - nirxên çand û şaristaniyê. Carinan ez li ser êrîşên li goran dixwînim. Ez dijminahiya li hember hestiyên miriyan, kevirên gorê û bîranînên wan dibînim. Mirov ne tenê ji dijminê xwe yê sax, ji mirina wî jî heyf hildide. Ew li miriyê êrîş dike, her çend baş dizane ku ew êdî nikare xwe bipareze.
Rêzgirtina Mirî, Destpêka Mirovbûnê…
Li Ser Miriyan Hukumdarî Kirin
Ez tiştên li ser cenazeya dayika Aysel Tuglukê hatine kirin, tînim bîra xwe. Mafê definkirina dayika mirovekî jî dikare bibe mijara dijminahiyê…
Ev nûçeyekî gelekî tarî ye. Em îro jî rastî wî tiştî tên, ku Antîgoneyê hezar sal berê li dijî wê rabû. Ew xwesteka hikûmdariyê ye: Dixwaze heta li ser mirina dijminê xwe jî hukim bike. Yûhakirina dayika Berkîn Elvan di mîtîngekê de ne mesela asayî ye. Ew şikestinek e di şaristaniyê de. Çimkî heke civakek destûr nede ku miriyên wê bi aramî bimînin, ne tenê gor têne tehrîbkirin. Nirxên çandî û exlaqî yên mirovahiyê bi hezaran salan ava kirine jî têne hilweşandin. Bi gotineke din, tiştên li pey mirina Berkîn Elvan hatine gotin, bêexlaqî ne…
Derveyîkirina Wijdanê
Li Tirkiyeyê gelek zilm û neheqî qewimîne. Dijminahî li hember miriyan û goran jî heye. Civak li hember van tiştan bêhest maye. Em li ber van rastiyan carinan heman pirsê dipirsin: Çawa mirov dikarin ewqas bêwijdan bibin?
Lê belê em dibînin ku mirovên em sûcdarê bêwijdaniyê dikin, carinan gelekî dilovan in jî. Erdogan dayika Berkîn Elvan li mîtîngekê dixe yûhakirinê. Lê ew ji bo zarokekî li Misrê hatiye kuştin, dikare hêstiran birijîne. Netewparêzên Tirk ji zilma li ser Tirkên Uygur hêrs dibin. Lê dibe ku heman hestiyariyê ji bo zilma li ser Kurdan nîşan nedin. Yên ku li cihekî ji bo mirina zarokan digirîn, li cihekî din dikarin kuştina zarokan rewa bibînin.
Baş e, ev mirov dilovan in an bêwijdan in? Wijdanê wan heye an na?
Bi baweriya min mesele ne tenê hebûn an tunebûna wijdanê ye. Mesele ew e, ka wijdan li ku tê bicihkirin û li hember derdê kê tevdigere.
Li vir em dikarin ji sê mekanîzmayan behs bikin. Ev sê mekanîzma bi hev ve girêdayî ne: derveyîkirina wijdanê, empatiya hilbijartî û radestkirina berpirsiyariya exlaqî. Wijdan, hukimdana exlaqî ye ku mirov di nav xwe de dike. Mirov ne tenê tevgerên kesên din, tevgerên xwe jî dikare bihukimîne. Di dawiya rojê de em li ser kiryarên xwe difikirin. Dema em neheqiyê li kesekî dikin, em dikarin sûc, şerm an fedîtiyê hest bikin. Wijdan ferz dike ku mirov xwe jî bipirse.
Lê hinek mirov vê hukimdana hundirîn radestî desthilatekî derveyî dikin. Ew li şûna wijdanê, îdeolojî, dewlet, millet, dîn an nirxên xwe yên pîroz bi cih dikin. Bi vî awayî ew êdî ne bi hukimdana xwe ya exlaqî diyar dikin. Ew bi pîvanên komê xwe diyar dikin ka tişt rast e an şaş e. Ya ku ez jê re dibêjim derveyîkirina wijdanê, tam ev e.
Mînak, dema mirovek dibêje «Ez ji bo welat her tiştî dikim», ew xerabiyên bi navê welat hatine kirin nepirse. Dema li kesekî «terorîst» tê gotin, dibe ku neheqiyên li wî kesî êdî wek neheqî neyên dîtin. Çimkî mexdûr ji sînorên hestiyariya exlaqî derketiye. Mekanîzmayek wisa jî bi riya dîn dikare bixebite. Mirov li hember hevdînên xwe gelekî dilovan e, lê dikare zilma li ser kesên baweriyeke din rewa bibîne. Dema ew dibêje «Dînê me wisa ferman dike», ew berpirsiyariya exlaqî ya tevgera xwe jî radestî desthilatekî derveyî dike. Li vir pirsgirêk, dîn an xwedîtiya komê bi xwe nîne. Pirsgirêk ew e, ku ev xwedîtî li şûna wijdanê yê takekesî tê danîn.
Empatiya Hilbijartî
Em li wê elaleta ku li Madimakê şewitandina mirovan temaşe kir, bifikirin. Hinek ji wan mirovan rojek din ji bo mirina zarokekî din bi rastî dikarîn bigirîn. Ew dikarîn ji zarokên xwe re dilovanî nîşan bidin, ji derdê nêzîkên xwe kûr bêzar bibin. Lê li hember derdê mirovên li Madimakê şewitî, wan heman hestiyarî nîşan nedan. Çimkî di çavê wan de, ew mirov ji sînorên hevgirtina exlaqî hatibûn derxistin. Li vir empatiya hilbijartî dikeve nav kar. Mirov qabiliyeta hestkirina derdê yên din bi tevahî wenda nekiriye. Lê ew vê qabiliyetê tenê li hember hinek mirov, hinek nasname û hinek komên taybet bi kar tîne. Xwedîtiya komê diyar dike ku derdê kê were dîtin, derdê kê were paşguhkirin. Pirsa Butlerê li vir dîsa li pêşberî me ye: Şîna kê tê girtin?
Ji bo ku em vê nakokiyê fehm bikin, têgîna narsîsîzma kolektîf jî girîng e. Di narsîsîzma kolektîf de, mirov komê xwe pîroz dike. Ew nirxa xwe jî li ser mezinahiya wê komê ava dike. Ew rexneya li ser komê xwe weka êrîşekî li ser xwe hîs dike. Bi vî awayî dîtina xerabiyên komê xwe, dibe ezmûnekî ku nirxa xwebûna wî tehdît dike.
Radestkirina Berpirsiyariya Exlaqî
Mekanîzma sêyem, radestkirina berpirsiyariya exlaqî ye. Mirov li şûna ku berpirsiyariya xerabiya xwe hilde ser xwe, wê radestî desthilatekî dike. Mirov dibêje: «Dewlet wisa dixwaze.» An «Berjewendiyên welat wiha ferz dikin.» An «Dînê me wisa ferman dike.» An «Fermana ku ji me re hatibû, ev bû.» Bi vî awayî ew kiryara xwe ji pirskirina exlaqî derdixe.
Encameke girîng a vê mekanîzmayê jî ew e ku pêşiya hişmendî û hesta sûcdariyê tê girtin. Çimkî hesta sûcdariyê ferz dike ku mirov kiryara xwe wek şaşî bihejmêre û berpirsiyariya wê hilde ser xwe. Lê mirovê ku wijdana xwe girêdayî desthilatekî derveyî dike, dikare kiryara xwe ji mijara hukimdana xwe ya exlaqî derxe. Dema mirovek dibêje «Ez fermana Xwedê bicih tînim», ew guhertinek çêdike. Ew êdî xwe ne wek failê xerabiyê, lê wek bicihkerê fermaneke pîroz dibîne. Dema ew dibêje «Min ji bo welat kir», heman mekanîzma dixebite. Ji ber ku welat pîroz tê hesibandin, kiryara bi navê welat hatiye kirin jî para xwe ji pîrozbûnê distîne. Bi vî awayî ne kiryar bi xwe, lê armanca ku ji bo wê hatiye kirin, dibe diyarker. Armancek ku pîroz tê hesibandin, dikare xerabiya bi navê wê armancê hatiye kirin jî pîroz bike. Di rewşeke wisa de, ne ku mirov sûcdariyê hîs neke, lê dikare bi xerabiya xwe jî serfiraz bibe. Çimkî ew xwe ne wek sûcdar dibîne. Ew xwe wek mirovekî fezîlet dibîne: Mirovekî ku erkê xwe bicih tîne. Mirovekî ku ji bo miletê xwe xizmet dike an li fermana Xwedê gerdiş dike.
Wijdana Berevajîbûyî
Tunebûna hesta sûcdariyê li vir, nîşan nade ku wijdan bi tevahî tune ye. Pîvanên wijdanê hatine guhertin. Mirov dikare ne ji ber xerabiyê, lê ji ber ku li dijî fermanên desthilatê rawestiyaye, sûcdariyê hîs bike. Zererê gihandina mirovekî wî aciz nake, lê bêsadiqiya li hember komê xwe dikare sûcdariyeke giran li wî çêbike. Bi vî awayî fonksiyona wijdanê berevajî dibe. Mirov dikare ne ji ber xerabiyê, lê ji ber redkirina xerabiyê xwe sûcdar hîs bike. Ev, dibe ku encama herî xeternak a derveyîkirina wijdanê be. Çimkî wijdan êdî ne kontrolek hundirîn e ku pêşiya xerabiyê digire. Ew dibe mekanîzmayek ku xerabiyê rewa dike. Li vir wijdan bi tevahî wenda nebûye. Tiştekî xeternaktir qewimiye: Wijdan ji hukimdana exlaqî ya gerdûnî derketiye û ketiye xizmeta xwedîtiya komê û desthilatê.
Ceribandina Rastîn a Wijdanê
Lê ceribandina rastîn a wijdanê, ne dilovaniya me li hember mirovên me hez dikin e. Ew helwesta me ye li hember neheqiyên li ser mirovên ne ji komê me. Mirovên em bi ramanên wan nehemdem in, hetta yên em wek dijmin dibînin.
Xemgîniya mirovekî ji bo zarokê xwe, bi tena serê xwe nîşan nade ku ew xwedî wijdan e. Girîna wî ji bo derdê miletê xwe jî wisa ye. Dilovaniya wî li hember hevdînên xwe jî wisa ye. Ev dikarin encama hestên xurt ên xwedîtiyê jî bin. Wijdan, qabiliyeta li dijî komê xwe, îdeolojiya xwe, baweriya xwe û dewleta xwe rawestiyanê ye, gava hewce be. Ya ku Antîgoneyê li dijî qanûna Kreon kir, tam ev e. Çimkî wijdan, kesekî din ji me re negot ka tişta rast çi ye. Wijdan ew e ku em tiştên em bawer dikin rast in jî, ji aliyê exlaqî ve bipirsin.
Rêzgirtina Mirî û Wijdan
Derveyîkirina wijdanê, empatiya hilbijartî û radestkirina berpirsiyariya exlaqî, sê mekanîzma ne ku hevdû temam dikin. Di ya pêşî de mirov pîvana xwe ya exlaqî, girêdide desthilatekî derveyî xwe. Di ya duyem de ew dilovaniya xwe tenê bi hinek mirovan sînordar dike. Di ya sêyem de jî ew ji hildana berpirsiyariya xerabiya xwe direve.
Dema van sê mekanîzmayan bi hev re tevlîhev bibin, mirov ne tenê li hember derdê yên din bêhest dibe. Ew ji rûbarûbûna bi encamên exlaqî yên kiryarên xwe jî dûr dikeve. Hesta sûcdariyê dikare çênebe, çima ku kiryar ji destpêkê ve wek pîroz, pêwîst û rewa hatiye pênasekirin.
Bi vî awayî mirov li aliyekî dibêje ez dilovan im, li aliyê din dikare parêzvanê zilmê be. Dibe ku ev yek ji awayên herî xeternak ên xerabiyê be. Mesele ne ku mirov hay ji xerabiya xwe nebe. Mesele ew e, ku ew xerabiya xwe wek erkeke exlaqî dibîne.
Rêzgirtina Mirî, Destpêka Mirovbûnê…
Mirovek êrîşî gorekî dike. An rê li ber cenazeyekî digire. An dayika şîngirtî dixe yûhakirinê. Ev mirov jî bi piranî xwe ne wek bêwijdan dibîne. Ew xwe wek yekî erkê xwe bicih tîne, dibîne.
Rêzgirtin ji mirî, nîşana mirovbûnê ye. Rêzgirtin ji gorê, ne tenê rêzgirtina mirî ye. Ew her weha rêzgirtina şîna zindiyan, nasîna mirov wek bireser û rêzgirtina şaristaniyê ye. Bêrêzîya li mirî jî, xatirxwestina mirov bi mirovahiya xwe ye.
Ramanên di vê nivîsê de yên nivîskarê wê ne; dibe ku bi siyaseta weşanê ya Rastinews re bihev bikin, dibe ku nekin. Rastinews platformeke azad e ku ji ramanên cuda re vekirî ye.
