Nameya Jan Îlhan Kizilhan ji Bafil Talabanî re: «Ne hewce ye dewletên cîran Kurdistanê hilweşînin, bes e li benda perçebûna me bimînin»
Psîkolog Prof. Dr. Jan Îlhan Kizilhan nameyeke vekirî ji serokê YNK Bafil Talabanî re nivîsî. Kizilhan got ku di pêvajoya ji Bakur heta Rojava de, destkeftiyên Kurdan her tim ne bi tankan hatine standin. Wî got ev kêmasî carinan bi peyman, bi soz û bi sebrê qewimiye. Wî her wiha got ku dor niha hatiye ser yekîtiya Herêma Kurdistanê, û ev tişt wî ditirsîne.

RastinewsPsîkolog Prof. Dr. Jan Îlhan Kizilhan salane bi jin û zarokên ku ji qirkirina Êzidiyan filitîbûn re xebitiye. Niha wî bi nameyeke tûj tevli krîza hukûmetê ya Herêma Kurdistanê bûye. Vê krîzê du sal in çareser nabe. Nameya wî ji kurê Celal Talabanî, serokê YNK Bafil Talabanî re ye.
Kizilhan nivîsî ku gotinên Talabanî Hewlêr û Silêmanî wekî du îdareyên cuda, du Kurdistanên cuda nîşan didin. Wî got mafê boykot û îtîrazê yê partiyê dibîne. Lê belê vê hevokê wî ji kûrahî hejandiye.
Beşa herî giran a nameyê li dawiyê ye. Kizilhan van rewşan li tenişta hev danî: tesfiyekirina PKKê, tevlêbûna HSD'ê di tebaxê de bi avahiyên Şamê re, û niha gumana li ser yekîtiya Herêma Kurdistanê. Wî got: «Ne hewce ye hêzên cîran Kurdistana Iraqê ji holê rakin. Bes e ew li benda perçebûna me bi destê xwe bimînin.»
Rexneya Kizilhan bes ji bo YNKê nîn e. Wî ji rêveberiya Hewlêrê re jî got, ku du sal in hukûmet ava nake: «Hêza ku nayê parvekirin, li dilên din bêhêvîtiyê çêdike.»
Metna tam a nameya Kizilhan, ku li Rûdawê hat weşandin:
Ez ji Almanyayê, ji Silêmanî gelek dûr, ji we re dinivîsim. Lê belê ev çend roj e raman û dilê min li wir e. Ez vê nameyê ne wekî siyasetmedar dinivîsim. Ez endamê tu partiyeke siyasî nînim. Ez tenê bi navê xwe û bi vîcdana xwe diaxivim. Ez wekî zanyar û psîkologek dinivîsim ku zêdetirî 30 salên jiyana xwe digel qurbanên şer, derbiderî û qirkirinê derbas kiriye. Her wiha ez wekî Kurdek dinivîsim. Van rojên dawî, ez hîs dikim ew tirsa kevn vedigere. Min digot ew tirs qediyaye û winda bûye.
Dilsoziya ku min da ev name binivîsim, dibe ku ji naskirina bavê te tê. Her wiha ez bawer dikim tu amade yî guhdarî bikî, her çend gotin dijwar be bibihîzî.
Her çend du sal li ser hilbijartinan derbas bûne jî, Herêma Kurdistanê hê hukûmeteke nû nîn e. Dema parlamento destpêka mijdarê civiya, partiya te ji hukûmetê kişiya. We ragihand ku hûn vê parlamentoyê nas nakin. Bi eşkereyî bibêjim: ez mafê îtîraz û muxalefeta siyasî ya partiya te nepirsim. Îtîraz, boykot û vekişîn amûrên demokratîk in. Kesên ku van amûran bi kar tînin, dev ji demokrasiyê bernadin. Berevajî, ew mafên xwe yên demokratîk bi kar tînin. Partiyek ku du sal tiştek nebûbe li ber çavên xwe dîtibe, mafê wê heye dengê xwe bilind bike. Lê tiştek din bû sedema xemgîniya min. Li destpêkê min dixwest vê rewşê mafdar bibînim. Lê gotina te, ya ku her tişt di binê siyê de hişt, ji kûrahî min hejand. Gotina te ev bû: «Tiştê ku ew li wir (li tixûbên Hewlêrê) dikin, em jî li vir (li tixûbên Silêmanî) dikin.» Ev gotin tabloyek nîşan dide: Silêmanî di destê partiyekê de ye, Hewlêr jî di destê ya din de. Ev tablo du îdare, du rastî û du Kurdistan diyar dike. Ewî jî li ser erdeke ku meriv dikare bi tenê tiliya xwe li ser nexşeya cîhanê veşêre.
Bihêle ez ji te re vebêjim çima gotinên te ev qas kûr li min bandor kirin. Ez û Mam Celal cara pêşî berî bi qasî 30 salan li Beyrûtê rastî hev hatin. Paşê me li Londinê û li cihên din ên cîhanê jî hevdîtin kirin. Ez wê demê xortekî bûm. Serê min tijî pirs bû. Ez ne pê bawer bûm ez ê çi bikim. Mam Celal wê demê jî kesayetiyeke biryardar a dîroka Kurdan bû. Piştî sohbeteke dirêj li Londinê, wî ez hembêz kir, rûyê min maç kir. Û got ku bi perwerde û lêkolînên xwe xizmeta gelê xwe bikim. Mam Celal ne wek siyasetmedarekî axivî. Wî wek bavekî axivî, yê ku berpirsiyariyê dixe ser milê mirov. Min ew gav qet ji bîr nekir. Ew hest her li gel min ma. Ew di salên perwerdeya min de, di lêkolînên min de hat. Ew di hevpeyvînên min bi jin û zarokên Êzidî re, piştî qirkirina Şengalê, jî hat. Û ew di wan şevan de hat, ku min nedizanî dilopên êşê çawa bikim peyv. Îro jî ez li ser trawmayên gelê xwe dinivîsim. Di her hevoka min de, perçeyek ji wê hembêzkirina bavê te hest dibe.
Mam Celal yek ji kesên herî giring ê jiyana min bû, û hê jî ye. Ne ji ber postên wî yên siyasî, lê ji ber awayê wî yê rûbirûbûna dijwariyên jiyanê. Dema mirov salane di jiyaneke dijwar de bûn, ew dikaribû bikene. Ew dikaribû bêyî ku ji şexsiyeta xwe dev berde bi rikêberên xwe re biaxive. Wî ne li dewrên hilbijartinê, lê li nifşên pêşerojê difikirî. Ji her tiştî bêtir, bavê te dizanibû perçebûn çi tê wateyê. Çimkî wî bi xwe ew jiyaye û êşa wê kişandiye. Sala 1986an, wî ji bo yekbûna Kurdan li hember rejima Bexdayê, destê xwe da Îdrîs Barzanî. Sala 1998an, wî bi Mesûd Barzanî re Peymana Washingtonê îmze kir. Ev peyman bû alîkar ku şerê navxweyî yê Kurdan biqede. Bavê te paşê jî roleke mezin lîst di yekkirina du îdareyên Hewlêr û Silêmanî de. Mam Celal tenê bi tixûbên Kurdistana Iraqê nedima. Destpêka salên 90î, wî navbeynkariya di navbera Serokomarê Tirkiyê Turgut Ozal û Abdullah Ocalan de kir. Wê demê li Enqereyê hindik kes dikaribûn cesaret bikin biaxivin bi Kurdan re. Mam Celal wê demê fikrek pêşkêşî cîhanê kir: «Pirsgirêka Kurdan a li Tirkiyê, divê ne bi çek, lê li ser maseya danûstandinê çareser bibe.» Ev fikr heta roja îro zindî ma, heta pêvajoyên aştiyê yên vê serdemê jî. Mam Celal bi vî awayî tiştekî kêm-dîtî yê çanda siyasî ya me nîşan da: Mezinahî ne di israrkirina li ser rastbûna xwe de ye. Mezinahî di dîtina wêneyê mezin de ye, her di wê gavê de jî ku tu rast î.
Dibe ku tu ji xwe dipirsî çima tenê hevokek di nakokiyeke siyasî de dikare ev qas tişt bilivîne. Bersiv ne di siyaseta rojane de ye, lê di rihê gelekî de ye. Çi li Silêmanî çi li Londinê ji dayik bûne, em Kurd barê dîrokekê hildigirin. Ev dîrok bi zext, windabûn û hêviyên şikestî yên nifşan şekil girtiye. Şêx Seîd û Dersîm, Komara Kurdistana Mahabadê ya ku nehate hiştin salek jî bijî, Xiyaneta Cezayîrê ya sala 1975an, Enfal û Helebce, Şengal û Kobanê, Kerkûk û Efrîn ya cotmeha 2017an... Ev nav wek beşên pirtûkeke dîrokê li tenişta hev naweste. Ew mîna çînên kevir in, yên li ser hev hatine. Ew tev li hev dibin. Ew ji bapîr û dapîran derbasî dê û bavan dibin, û ji wan jî derbasî zarokan dibin.
Gelekî ku çend caran dîtiye hêviyên wî di şevekê de hatine şikandin, awakî taybet ê guman û hişyariyê pêş dixe. Her lerzîn jê re wek erdhejek tê hîskirin. Birêz Talabanî, ev histerî nîn e. Ev bîra gelekî ye, ê ku fêm kiriye ku piştî şahiyê, bi gelemperî, felaket tê. Ev birîn di nav gelê me de qet bi tevahî çênabe. Ew herî zêde li wê derê kûr dibe, dema Kurd li hember Kurd disekine. Îro kî li ser du îdareyên cuda li Silêmanî û Hewlêrê biaxive, tam vê birînê radike.
Ez dizanim Herêma Kurdistanê di Iraqa îro de bêkêmasî nîn e. Rûşwetxwarî hene, pevçûnên hêzê hene, neheqî hene yên ku divê bi eşkereyî bêne axaftin. Min jî di dirêjahiya jiyana xwe de ev tişt gotine. Lê belê, ji bo milyonan Kurd, ev herêm ji avahiyeke îdarî zêdetir e. Ev herêm delîla wê ye ku em dikarin xwe bi xwe bi rê ve bibin. Ew delîla parlamentoyeke bi Kurdî ye. Ew delîla zankoyên ku zarokên Kurd dîroka xwe tê de bixwînin e. Û ew delîla alayeke ye, ku tu kes ji ber wê nakeve hepsê. Di dermankirina trawmayê de pirensîbek heye ku ez pirr caran bi kar tînim. Berî em destê xwe bidin birînên kesekî ku trawmayeke giran dîtiye, em pêşî tiştekî dikin. Em bi hev re cihekî ewle ava dikin. Ew ê li wir xwe veşêre dema bîranîn wî giran dibin. Bêyî vê cihê ewle, baştir bûn ne gengaz e. Ji bo gelekî bi tevahî, Herêma Kurdistanê bûye bendereke ewle. Zarok û xortên Kurd ên li Berlînê, li Washingtonê, li Qamişlo, li Amedê û li Mahabadê, li vê herêmê dinêrin. Ew li wir bersiva vê pirsê dibînin: «Gelo ji bo Kurdan jiyaneke din a ji revê û êşê wêdetir heye?» Her kesê ku vê herêmê bixe xeterê, bendera ewle ya gelekî birîndar wêran dike. Ji ber vê yekê, her çend tu û partiya te li vê rêyê neheqî bibînin jî, divê ev herêm bê parastin. Ev ne mesela kesek an partiyekê ye; ev mesela hêviya çil milyon Kurdan e.
Ev hêvî vê salê hê zêdetir kêm bû û ez dixwazim tiştekî ku mehan min xemgîn kiriye bi te parve bikim. Ez ne kesekî ku li pêş her bûyerê komployekê digere. Ez wek zanyar bi daxuyaniyên hêsan bawer nakim. Lê ez wek psîkolog dizanim ka ezmûnên zilm û xiyanetê çawa bandoreke mezin li ser hestiyariya me ya li hember tehdîtên nû dikin. Lêbelê ez nikarim bûyerên van rojên dawî pişt guh bikim. Li Tirkiyê, PKK daxuyaniya tesfiyekirina xwe da. Gelek ji me, ez jî di nav de, ev gav wek gaveke pêwist û rast bi dilxweşî pêşwazî kir, bi hêviya ku siyaset dê li şûna çekan bimîne. Rojava destpêka vê salê bû bin zextek giran a leşkerî. Di tebaxê de, HSD wek rêxistineke leşkerî ya serbixwe hate tesfiyekirin û têxistin nav avahiyên dewleta Sûriyê. Pêşeroja xweserbûna Kurdan hê jî di nezelaliyê de maye. Ev ezmûna siyasî, ya ku gelek xortên Kurd li çar aliyê cîhanê bi hêvî lê dinêrîn, forma xwe ya kevn winda kir. Ne diyar e ji destkeftiyên wê çi dê bimîne. Herêma Kurdistanê cihê bi tenê ye ku Kurdan tê de astekî berçav ê xweseriyê standine. Niha, tenê çend hefte şûnda, yekîtiya wê jî bûye mijara gumanê. Her yek ji van bûyeran dîrok û sedema xwe ya taybet heye. Lê dema ez wan li tenişta hev datînim, ez ditirsim ku wêneyeke mezintir derkeve holê: Destkeftiyên Kurdan ên dehsalê dawî, yek piştî yê din, tên standin. Ev ne her tim bi tankan e; carinan bi peyman, bi soz û bi sebrê ye. Ez nizanim ev wêne beşek ji planeke bi mebest e an na. Wêne her tim ne bi plansaz in, lê yên ku van wêneyan serîda nagirin, rojekê dê şaş bimînin.
Ez dizanim siyaset li Rojhilata Navîn çiqas dijwar e. Min li vê herêmê ewqas xebitiye ku ez bêguneh nînim. Ez dizanim zexta Bexda, Tehran, Enqere û Şamê çi ye. Ev zext, li ser te û li ser her kesê ku li Kurdistanê berpirsiyarî hilgirtiye giraniyekê çêdike. Lê dîrokê ders dayê, dersekê ku divê em ji bîr nekin: Dewletên li dora me ji hêla îdeolojîk ve ji hev cuda ne. Ew baweriya xwe bi hev nakin, bi hev re şer dikin û li hevalbendên cuda digerin. Lê fikra civakeke Kurdî ya bihêz, ya mafê xwebiryardana siyasî heye, her tim ji aliyê van paytextan ve hatiye redkirin. Çi berjewendiyên wan çiqas cuda bin jî, ferq nake. Hukûmetên van welatan gelek soz didin û dikarin îmtiyazan bidin serokên siyasî yên hemû aliyan. Ji ber vê yekê divê em pêşeroja xwe bi sozên van paytextan ve girêdayî nekin. Divê em bi xwe berjewendiyên gelê xwe temsîl bikin û biparêzin. Ne hewce ye hêzên cîran Kurdistana Iraqê ji holê rakin; bes e ew li benda perçebûna me bi destê xwe bimînin.
Mam Celal ji me hemûyan re mîrateke neteweyî hişt. Wî berpirsiyariya parastina vê mîrateyê jî radestî te û birayê te Kubad kir. Ez dizanim ev mîrat barek giran e. Zarokên mirovên mezin, bareke du qat hildigirin: hêviya gelekî û siya navekî ku her gav li ser wê tê pîvan. Ev ne hêsan e û carinan jî neheqî ye. Serê salê, Kubad Talabanî bîr xist ku divê em ji wan nakokiyên kevn, yên ku zirar daye rewşa Kurdan, ders bigirin. Ew rast dibêje û divê ev fêhm ne bes mesaja serê salê bimîne. Mafê te ye xwe bi rêyên demokratîk li hember Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) û partiyên din ên Kurdistanî biparêzî. Ez ji te naxwazim bêdeng bimînî an neheqiyan qebûl bikî. Ez tenê ji te dixwazim bifikirî ka peyvên te di nav me de çi çêdikin: li qurbanên Helebceyê, yên ku hê jî bi bîranînên êrîşa kîmyewî ya sala 1988an dijîn; li xwendekarên Dihok û Silêmanî, yên ku her êvar ji xwe dipirsin ka ez li van bajaran bimînim an biçim; li wî xortê Kurd ê li Almanyayê, ê ku bi serbilindî ji hevalên xwe re qala welatekî dike ku hema hema heye... Birêz Talabanî, tu ne bi tenê yî. Lê belê hêviyên me ji te mezin in, çimkî em dizanin tu ji ku derê têyî.
Ev rêz tenê ji bo te nînin. Ew her wiha ji bo wan kesan in ku li Hewlêrê hukumdarî dikin û hêz di destê xwe de digirin. Du sal hukûmet ava nekirin ne nîşaneya hêzê ye. Hêza ku nayê parvekirin, li yên din bêhêvîtiyê çêdike. Û bêhêvîtî her tim rêyeke derketinê dibîne. Berpirsiyariya rêveberan, ji ya îtîrazkeran kêmtir nîn e; berevajî, zêdetir e. Divê PDK jî ji xwe bipirse ka biryarên wê çawa bandorê li dilê vî gelî dike. Divê ew bifikire ka ew bi xwe amade ye destê xwe dirêj bike, berî yên din destê xwe li Kurdistanê dirêj bikin.
Ji ber vê yekê, mijaran bi birayên xwe yên li PDKê re nîqaş bikin, gotûbêj bikin. Li parlamentoyê, li medyayê, li kolanan û li ser maseya danûstandinê, pêşbaziyê bikin. Ji bo tiştê ku hûn bawer dikin edilkar e, têbikoşin. Ev beşek ji demokrasiyê ye. Demokrasiyeke bêyî nîqaş û pevçûn, demokrasî nîn e. Lê divê ev pevçûn qet zirarê nede Kurdistanê. Ne girîng e kî dixwaze zirarê bide Kurdistanê, ji hundir an ji derve be. Tu siyasetmedarê Kurd nebe navbeynkarê vê zirarê.
Pirraniya mitleq a Kurdên li Kurdistanê û li derveyî welat, perçebûneke nû naxwazin. Ev name ne li ser kî rast e an kî çewt e. Ev name li ser mayîna Herêma Kurdistanê ye, çimkî ew hêviya me ya tenê ye. Birêz Talabanî, tu dikarî texmîn bikî ez çi hîs dikim, dema ez alaya Kurdistanê nîşanî zarokên xwe didim? An dema ez tiliya xwe li ser nexşeyê li Kurdistanê datînim? Tu dikarî xeyal bikî ez çi hîs dikim, dema ez ne mecbûr im ji zarokên xwe re qala welatekî wendayî bikim? Lê belê, dema ez cihekî rastî (Herêma Kurdistanê) nîşanî wan didim? Tu dikarî bahozên hundirê wî Kurdî texmîn bikî? Ew Kurdê ku cara pêşî tê Hewlêr an Silêmanî. Ew her tiştî bi Kurdî dibîne û dibihîze: tabelayên kolanan, dengên bazarê, stranên ji pencereyan, zimanê mamoste û polîsan. Gelek kes di wan gavan de digirîn, lê ne ji xemgîniyê. Tiştên ku em ji zarokên xwe re li ser Kurdistanê, berxwedanê, wêrekiyê û azadiyê dibêjin, ne çîrokeke serê xewê ye. Berevajî, ew piştî nifşan, cara pêşî rastiyek e. Nehêlin xewnên me werin şikandin. Heke ne ji bo me mezinên ku pir tişt wenda kirine be jî, ji bo zarokên me û zarokên wan, vê yekê nehêlin.
Van rojan ez pirr caran li wê hembêzkirinê li Londinê difikirim. Mirovekî mezin, xortekî ku hindik nas dikir hembêz kir. Wî berpirsiyariyeke ji xwe gelek mezintir danî ser milên wî. Ew Mam Celal bû.
Wî bawer dikir gelekî ku ewqas tişt wenda kiriye, divê di dawiyê de xwe wenda neke. Divê Kurdistan bimîne. Divê Kurdistan, li Silêmanî û Hewlêrê, li Qamişlo û Amedê, li Mahabad û Berlînê, ji bo zarokên me jêdera rûmet, serbilindî û hêviyê bimîne. Ev mîrata bavê te ye, û niha mîrata te ye.
Bi rêz ji bîranîna Mam Celal re...
Dr. Jan Îlhan Kizilhan psîkolog, nivîskar û weşanvan e. Ew pisporê psîkotrawmatolojiyê, trawmayê, şer û terorê ye. Her wiha ew di warên psîkiyatriya navçandî, psîkoterapî û koçberiyê de jî pispor e.
