Şahap Eraslan: Tirkiyelî…

Rastinews — Nasnameyên ku Didine Me

Em di serdemek weha de dijîn. Dê û bav navê zarokên xwe datînin. Lê gava mirov mezin dibe, heke bi vî navî xwe nas neke, dikare navê xwe biguhere. Navê ku beriya me hatiye dayîn, qeder nîne. Ne hewce ye em heta dawiya jiyana xwe wî navî hilgirin. Mirov, heke bi zayenda ku di bûyînê de lê hatiye kirin xwe nas neke, dikare zayenda xwe biguhere. Dikare li gorî nasnameya zayenda xwe jiyanek ava bike. Bülent Ersoy jî, ê ku em li ser televîzyonan lê dikin çepik, nimûneyeke naskirî ye.
Mirov dikare têkiliya xwe bi çanda ku tê de hatiye dinyayê, bi baweriyên ku jê re hatine veguhastin, û bi girêdayîbûnên xwe re ji nû ve diyar bike. Dikare van bipejirîne, biguhere an jî red bike. Ne hewce ye ku gotina kesên beriya me hatine an jî gotina xwediyên desthilatê li ser me, bibe sînorê gotina me li ser xwe. Zarokek ku di malbateke Elewî de hatiye dinyayê û bi nasnameya Elewîtiyê mezin bûye, dikare paşê Sunîtiyê bipejirîne. Kesek ku wek Misilman hatiye mezinkirin, dikare baweriya xwe berde û bibe ateîst. Mirov dikare nasnameya ku ji malbata xwe wergirtiye, heta ya ku carekê bi can qebûl kiriye jî, paşê bipirse û dev jê berde. Ev ku nasnameyek ji zaroktiya me ve hatiye veguhastin, wateya wê ev nîne ku em her û her bi wê ve girêdayî bimînin.

Eslê Me Qedera Nasnameya Me Ye?

Ez dema ku bi zarokên nifşê çaremîn li Almanyayê dixebitim jî, rastî nimûneyên vê tiştî têm. Gava ez dipirsim «Tu xwe çawa hîs dikî, çawa binav dikî?», hinek dibêjin: «Ez Alman im, eslê min Tirk e.» Nabêje «Ez Tirk im»; Tirkbûnê ji bo ravekirina eslê malbata xwe bikar tîne, ne ji bo nasnameya xwe. Ne jî tenê dibêje «Ez welatiyê Almanyayê me»; dibêje «Ez Alman im.» Têkiliya xwe bi Almanyayê re, ne wek welatîtiyek hiqûqî, lê wek girêdayîbûnek dijî.

Bê guman di nifşê çaremîn de kesên dibêjin «Ez Tirk im» jî hene. Girêdana wan bi Tirkiyeyê re heye; ew bi vê nasnameyê re xwe nas dikin û wê dikin a xwe. Îro hinek Kurdên ku em difikirin asîmîle bûne jî dibêjin «Em Tirk in»; carinan ji Tirkan bêtir Tirkahiyê dikin. Lê hinek dibêjin «Ez ne Tirk im, ez Kurd im.» Hinek dibêjin «Ez Alman im.» Hinek jî dibêjin «Ez Tirkekî welatiyê Almanyayê me.» Tiştê ku ez datînim ber çavan ne zorek ji derve ye. Ev maka mafê mirovan e ku di pêvajoyekê de, bi rengek hundirîn xwe nas bikin û binav bikin.

Gava em ji kesekî ku dibêje «Ez Alman im» re dibêjin «Na, tu Tirk î», em çi dikin? Em gotina wî li ser girêdayîbûna xwe betal dikin. Em eslê wî ji bo wî dikin nasnameyeke neguherbar. Lê belê têkiliya mirov bi eslê xwe re jî dikare biguhere. Cihê ku malbata wî jê hatiye, nediyar nake ku ew bibe kî an jî xwe gihîştiyê ku bihesibîne. Lê gava mesele dibe ku kesek bêje «Ez Tirkiyelî me», em vê mafê dest pê dikin nîqaş dikin. Dibêjin «Na, tu Tirk î.» Çima? Ji ber ku kesên beriya me weha navandine? Ji ber ku xwediyên desthilatê weha dîtine guncan?

Her gava em li ser vê mesele biaxivin, tavilê dibêjin: «Alman nabêje Almanyayî me, Fransî jî nabêje Fransayî me.» Weke ku em ê li gorî awayê axaftina Almanan an Fransiyan biryar bidin ka mirov çawa dikare xwe binav bike. Çima navê ku yekî din ji bo xwe bikar tîne, diyar bike ka ez çawa pêwîst e xwe binav bikim?

Navên ku Şaşiyan Dane

Nimûneyên din jî van in:

Werin em li ser gelên xwecihî yên Amerîkayê bifikirin. Em gelên ku ziman, dîrok, çand û navên wan ji hev cihê ne, di bin navekî ku ji derve hatiye dayîn de kom dikin. Kristof Kolomb çalîskar bû ku ji rojava ber bi Asyayê ve biçe. Gava gihîşte parzemîna Amerîkayê, texmîn kir ku ew Giravên Hindî ne. Navê «Hindî» yê ku li gelên rastî hatine dan, ji vê şaşiyê çêbû. Peyva «Indianer» ya almanî jî hêj şopa vê dîrokê hildigire. Şaşiya cografî ya Ewropiyan, bû navê gelên ku rastî wan hatin. Şaşbûyî ew bi xwe bûn; lê navê şaşiya wan li ser kesên din ma.

Mesele li vir ne tenê şaşiyeke cografî ye. Navê ku Kolomb li gelan kir, ne ji wî derket ka ew çawa xwe binav dikin. Ji texmîna wî derket ka bawer dikir gihîştiye ku derê. Mantiqê vê navlêkirinê ne ev e ku bipirse «Hûn kî ne, hûn ji xwe re çi dibêjin?» Li şûna wê dibêje: «Ez ji we re weha dibêjim; ji vir şûnde hûn ev in.» Şaşiya xwe dike nasnameya kesekî din. Kesê li hember xwe wek subjeyek ku dikare bi navê xwe biaxive, qebûl nake. Dixwaze bi xwe biryar bide ka ew kî ye.

Em jî, tevî ku di navbera gelên xwecihî yên Amerîkayê de gelek cûdahiyên çand, ziman û awayê jiyanê hene, ji wan re «Hindiyê Sor» dibêjin. Li şûna navên rastî yên mirovan, lêqedandina ku li ser rengê çerman ji derve hatiye çêkirin, datînin. Bi awayekî wekhev, ji herkesê ku em li gorî şikla çavên wî difikirin ji Asyaya Rojhilat e, dibêjin «Çînî.» Em hewce nabînin bizanibin ka kesê li hember me ji ku hatiye, girêdayî kîjan gel e, xwe çawa binav dike. Li gorî dirûvê wî biryar didin ka ew kî ye. Ev tevgerên nijadperest in; gelên cuda wek hev dihesibînin û mirov tenê li ser taybetiyên laşî dadigirin.

Pirraniya mirovên xwecihî tercîh dikin ku bi navê rastî yê gelê xwe bên binavkirin. Bê guman, dibe ku mirov bi dem navekî ji derve hatî jî bipejirîne. Lê yê ku dê li ser vê biryar bide dîsa ew bi xwe ne. Berbelavbûna navekî, wateya wê ev nîne ku her kesê bi wî navî tê binavkirin pêwîst e wî qebûl bike. Diyarker ne ew e ku em ji wan re çi dibêjin, lê ew e ku ew ji xwe re çi dibêjin.

Werin em li ser gelên Aborîjin ên Awustralyayê jî bifikirin. Etîketên wek «hov», «barbar», «mirovxwar» ku kolonyalîstên rojavayî li wan kirin, ne ravekirina wî bûn ka ew gel xwe çawa binav dikin. Van gotinan tenê diyar dikirin ka kolonyalîst dixwestin wan çawa bibînin û nîşan bidin. Li şûna ku guhdariya mirovên xwedî nav, ziman û çandên rastî bikin, mafê binavkirina wan ji xwe re didîtin.

Bê guman, navê gelekî û etîketeke biçûkxistî ya li ser wî hatî kirin, ne heman tişt in. Lê li vir daxwazek hevpar a desthilatê heye ku ez dixwazim balê bikişînim ser wê: «Ez ji te çêtir dizanim tu kî yî. Ez te binav dikim.»

Tirk jî Tirkiyelî ne… Mîna Kurdan…

Etnolog Sven Sauter di pirtûka xwe ya bi navê «Wir sind „Frankfurter Türken“» (Em Tirkên Frankfurtê ne) de, girêdana ciwanên eslê Tirk bi bajarê ku lê dijîn re dinirxîne. Gotina «Tirkên Frankfurtê» îmkan dide ku girêdayîbûna herêmî û esl di heman nasnameyê de bicivin. Bi texmîna min, ev gotin cudahiya di navbera xwedîbûna cihekî û hilgirtina nasnameya piraniya wî cihî de jî eşkere dike. Kesên dibêjin «Em Tirkên Frankfurtê ne», Frankfurtê, jiyana xwe ya li wir û bi awayekî jî Almanyayê xwedî li xwe dikin. Lê li hember vê girêdayîbûnê, dev berdana nasnameya Tirkbûna xwe an qebûlkirina Almanbûna li ser wan hatî ferzkirin pêwîst nabînin. Frankfurtîbûn û Tirkbûn, dikarin di jiyana heman kesî de cem hev cih bibînin. Ev ku kesê dibêje «Ez Alman im, eslê min Tirk e» û kesê dibêje «Ez Tirkekî Frankfurtê me» dikarin tercîhên cuda bikin, naveroka mesele nîşan dide. Ne hewce ye her kes bi eslê xwe û cihê ku lê dijî re heman têkiliyê ava bike.

Ev ku Kurd an gelên din ên ne-Tirk ji xwe re «Tirkiyelî» dibêjin, nîşan dide ku wan bi Tirkiyeyê re girêdanek ava kiriye. Dikarîbûn xwe wek «Em Asyaya Pêş in» an jî «Em Anatolî ne» jî binav bikin. Lê gava dibêjin «Em Tirkiyelî ne», derdixin holê ku Tirkiyeyê wek qada jiyan û girêdayîbûna hevpar pejirandine. Di vê gotinê de ne tenê îtîrazek heye ku dibêje ew ne Tirk in. Xwedîlêkirinek jî heye ku dibêje ew girêdayî Tirkiyeyê ne.

Ji vî alî ve, gotina «Tirkên Frankfurtê» û «Tirkiyelîtî» dişibihin hev. Tirkên Frankfurtê, bêyî ku dev ji nasnameya xwe ya Tirk berdin, bi Frankfurtê re girêdanek ava dikin. Kurdên dibêjin «Em Tirkiyelî ne» jî, bêyî ku dev ji Kurdbûna xwe berdin, bi Tirkiyeyê, ango bi jiyana hevpar a bi Tirkan re parve dikin, girêdanek ava dikin. Li hember vê girêdanê, ji wan xwestina ku bibin Tirk, wateya wê ev e ku hevparî ya wan tenê bi şertê dev berdana nasnameya xwe were qebûlkirin. Lê îmkana jiyana hevpar bi tam li vir e: Bêyî ku meriv bibe wek hev, meriv dikare girêdayî heman cihî be. Mirov dikare welatê ku lê dijî bipejirîne, beşdarî jiyana wî ya hevpar bibe, û dîsa jî Kurd bimîne. Girêdayîbûn bi Tirkiyeyê re, hewceyî Tirkbûnê nake. Tirk jî Tirkiyelî ne, Kurd jî. Ev girêdayîbûna hevpar ne hewce ye cudahiyên di navbera wan de ji holê rake.

Dorpêçkirina Nasnameyê ji Hundir

Tiştê ku em jê re dibêjin nasname, bi taybetî nasname û girêdayîbûnên çandî, di pêvajoyekê de çê dibin. Mirov bi pejirandinê, bi nasînê, bi daxwazê û bi avakirina têkiliyan digel kesên din, nasnameyekê dike ya xwe. Ne her tiştê ji derve tê bi awayekî bêdeng werdigire; bi ezmûn û hestên xwe re têkiliyekê ava dike. Cihgirtina girêdayîbûnekê di cîhana hundir a mirov de, û bi zorê qebûlkirina wê, ne heman tişt in.

Kesên bi nexweşên psîkiyatrîk dixebitin rastî rewşekê tên: Di hin nexweşiyan de mirov dikare xwe wek kesekî din bihesibîne, ji nasnameya ku derdor pê dizane cuda. Mînak, dikare bawer bike ku ew Cüneyt Arkın an jî Îsa ye. Li vir, di navbera awayê ku kes ji hundir xwe dijî û awayê ku ji derve tê nasîn de, cudahiyeke kûr heye. Bê guman, ez vê rewşa klînîkî û berxwedana li hember ferzkirina nasnameyê wek heman tişt nabînim. Bi vê nimûneyê, ya ku ez dixwazim bêjim ev e: Jiyana nasnameya hundirîn a mirov bixweber li gel navê ji derve hatî dayîn nagire hev.

Di navbera cîhana hundir û cîhana derve ya mirov de sînorekî derûnî heye. Ev sînor ne dîwarekî girtî ye li hember têkiliyê; mirov bi tiştên ji derve re têkiliyê ava dike, hinekan dipejirîne, hinekan diguherîne, hinekan red dike. Lê pêvajoyên derûnî yên li ser ka ew çi dike ya xwe hene. Gotina kesekî ji derve ya «Tu ev î», wê nasnameyê bixweber li hundir çênake.

Gava zorê tê nav vê yekê, gava tê gotin «Pêwîst e tu xwe weha hîs bikî, weha binav bikî», êdî em nikarin tenê qal ji veguhastina nasnameyekê bikin. Li vir hewldaneke daxilkirina cîhana hundirîn a mirov ji derve heye. Kesên din dixwazin biryar bidin ka kes çawa xwe hest bike, bi çi re xwe nas bike û xwe girêdayî ku bihesibîne. Bi vî wateyê, ferzkirina nasnameyê dikare wek hewldaneke dagirkirina psîkolojîk were hesibandin.

Aliyê dagirker ê zorkirina Kurdan ku xwe wek Tirk binav bikin jî li vir e. Tê xwestin ku li tenişta nasnameya Kurd a kesê dijî, bêyî razîbûna wî, Tirkbûnek were danîn. Û ev ferzkirin bi pêşniyarkirina du girêdayîbûnên li ba hev nemaye. Gava mebesta wê guhertina Kurdbûnê ji hundir an jî betalkirina wê be, dibe dorpêçkirin. Pirsgirêk ev nîne ku kesek ji yek girêdayîbûnê zêdetir hebe. Pirsgirêk ev e ku kesên din li şûna wî biryar bidin ka ew ê kîjan girêdayîbûnê bijî.

Ev zorkirin ne tenê diyar dike ka Kurd ê çawa bijî. Ji hundir jî diyar dike ka ew ê xwe çawa hest bike, ka ê çawa bêje kî ye. Hewl dide bikeve nav têkiliya kesî bi xwe re. Danîna navekî din li şûna navê ku mirov bi xwe li nasnameya xwe kiriye, destbirina mafê axaftinê ya wî li ser ezmûna xwe ye. Dîtina îtîraza Kurdên li hember vê ferzkirinê berxwedêr tenê wek mijûlbûn bi peyvekê, îankirina vê alî ya mesele ye.

Li vir mirov li hember dagirkirina cîhana xwe ya hundir radiwestin. Mafê biryardana li ser xwe diparêzin û sînorên xwe nîşan didin. Gotina «Tu nikarî biryar bidî ka ez çawa xwe binav dikim», parastina qada derûnî ya mirov bi xwe ye.

Kesê ku mafê binavkirina Kurdan li ba xwe dibîne, salahiyeta axaftina bi navê wan jî dixe destê xwe. Li şûna pirsa «Tu kî yî?», hukmê «Ez dizanim tu kî yî» tê. Gotina Kurd li ser xwe, ji binavkirineke rastî ya ku divê bê qebûlkirin, tê derxistin. Wek şaşiyekê tê dîtin ku divê bê rastkirin. Tiştê li vir dibe hedef, vîna kesî ya binavkirina hebûna xwe ye. Bi vî wateyê, ferzkirina nasnameyê dikare wek destwerdaneke armanca wê rûxandina xweyîtiya Kurd û şikandina vîna wî be, were hesibandin.

Heke ez dibêjim «Ez Tirkiyelî me», bi israr ji min re nebêjin «Na, tu Tirk î.» Em çi nîqaş dikin li vir? Nasnameya jorîn, nasnameya binî, nasnameya kêlekê, nasnameya rastgir, nasnameya çepgir… Ev dabeşkirin ji ku salahiyetê didin we ku hûn binavkirina min a li ser xwe betal bikin? Hûn dikarin ji xwe re Tirk bibêjin. Îtîraza min ne li ser binavkirina we ya xwe ye; li ser ev e ku hûn xwe pêwîst dihesibînin min jî bi heman rengî binav bikin. Çima girêdayîbûna we ji bo min bibe neçarî?

Çepgirî Tenê Mesela Şorbeyê ye?

Hinek çepgir jî dibêjin: «Te gotibe Tirk, te gotibe Tirkiyelî, çi girîngiya wê heye? Girîng çareserkirina pirsgirêka birçîbûnê ye.» Tenê kesên çepgiriyê wek mesela şorbeyê dibînin dikarin weha bifikirin. Bê guman divê pirsgirêka birçîbûnê were çareserkirin. Lê têrkirina zikê mirov, salahiyeta piçûkxistina mafê wî yê binavkirina xwe nade kesî. Mirovan hewce ne bi nan, bi azadî, û bi hebûna bi navê xwe û nasnameya xwe jî. Gotina «Pêşî zikê te têr bibe, paşê em li ser kî tiyê yê te diaxivin», xwestina ji kesê nasname lê hatî ferzkirin e ku hêj demekê li vê ferzkirinê bisebire. Çepgirî hewceyî parastina rûmeta mirov û mafê wî yê axaftinê li ser jiyana xwe jî dike, qasî nan.

Ev gotegotek naskirî ye… Me ji jinan re jî negot «hinekî din didanên xwe tengî hev bikin, di sosyalîzmê de em (mêran) pirsgirêkên we çareser dikin»?

Tundiya Zimanî jî Rast e

Tiştê ku ez dixwazim li vir bêjim ev e: Binavkirina mirovan bi navekî ku ew napejirînin, tevî îtîraza wan, awayekî tundiyê ye. Îsrarkirin li ser kesekî bi «Na, tu ev î», her çend ew bibêje «Ez xwe weha nas nakim», îankirina mafê wî yê axaftinê li ser nasnameya xwe ye. Dîtina mafê binavkirina kesekî din li ba xwe, avakirina hiyerarşiyekê ye. Kesê binav dike xwe datîne jor, kesê tê binavkirin jî datîne pozîsyoneke jêrîn ku gotina wî ne hewce ye. Yek dibe yê ku biryar dide ka kî ye; yê din dibe ê ku li ser wî biryar tê dayîn. «Gotina te ya li ser xwe ne girîng e; gotina min a li ser te derbasdar e.»

Li vir tundiyeke sembolîk û zimanî heye. Lê sembolîkbûna wê, wateya wê ev nîne ku ev tundî ne rast e. Înkarkirina domdar a nasname û girêdayîbûna mirov, destbirina mafê axaftina wî bi navê xwe, zordestiyek e ku di jiyanê de bandorên rastîn hene. Gava ev ferzkirin dikeve nav dezgehan û polîtîkayên dewletê, dikare bibe amûra cudakariyê, asîmîlasyona bi zorê û tundiya laşî jî.

Me nimûneyeke dilhiş a vê di Nazîzmê de dît. Nazî Cihûtî îcad nekirin; lê diyar kirin ka kî dê wek Cihû were hesibandin, ne li gorî baweriyên mirovan bi xwe, lê li gorî pîvanên nijadperest. Mirovên ku xwe wek Cihû nas nakirin jî xistin nav vê dabeşkirinê. Desthilatê salahiyeta diyarkirina kî tiyê mirov li ba xwe dît û ev binavkirin kir amûra zordariyê.

Ne her navlêkirina şaş bi serê xwe faşîzm e; ne jî her ferzkirina nasnameyê dîrokî heman tişt e. Lê bi bêdengkirina îtîraza kesekî gotina «Ne tu, ez biryar didim ka tu kî yî», yek ji mantiqên bingehîn ê serdestiya faşîst e. Çimkî tiştê li vir tê redkirin ne tenê navek e; mafê mirov e yê axaftinê li ser nasname û girêdayîbûna xwe.

Vekirina Qadek ji bo «Em»ê Hevpar

Qada ku gotina «Tirkiyelîtî» dikare veke, bîra min dixîne ramanên Winnicott yên li ser tiştê derbasbûnê û qada derbasbûnê. Li vir ez li gorî têgehên wî şibandinekê çêdikim: «Tirkiyelîtî» dikare di navbera nasnameya kesî û girêdayîbûna hevpar de qadeke navbeynî çêbike. Dikare wek celebek nasnameya derbasbûnê were hesibandin. Lê derbasbûna li vir, derbasbûna ji Kurdbûnê ber bi Tirkbûnê ve nîne. Ev qada parastina nasnameya xwe û bi kesên din re avakirina jiyaneke hevpar e. Avakirina vê qadê jî hewceyî naskirina azadiya kesî ya binavkirina xwe dike.

Ev qad hem ya me ye, hem jî ne tenê ya me ye. Li wir tiştek ji xwe dibînin; lê cih jî dikin ku yên din jî tiştek ji xwe bibînin. Di «em»ê hevpar de, «em»ê me yê xwe jî dewam dike jiyanê. «Em»ê Kurdan û «em»ê Tirkan, bêyî ku hev ji holê rakin, dikarin di «em»ekî berfirehtir de cem hev bibin.

Di hevpariyeke weha de, cudahiya «em û hûn» bi tevahî winda nabe. Hebûna cudahiyan nema dibe asteng ji bo jiyana hevpar. Mirovên ku em jê re dibêjin «hûn», dikarin bi nasnameya xwe jî parek ji «em»ê hevpar bin.

Dibe ku mesele ev e: Berî ku em ji her kesî bixwazin heman «em»ê bêje, pêşî em bipirsin ka di «em»a me de cih ji bo kesên din bi nasnameya wan heye an na. Çimkî li cihê ku mirov dikare bi navê xwe biaxive, bi navê ku bi xwe daniye hebe, zemînê hevpariyeke bixwazî çê dibe.

Em fehm dikin ku mirov dikare navên li ser xwe hatine guhere, zayenda xwe biguhere, baweriyên xwe û girêdayîbûnên xwe ji nû ve diyar bike. Lê çima em qebûl nakin ku kesek bibêje «Ez Tirkiyelî me»?

Îtîraza min bi tam li ser vê ye. Ne hewce ye ez ji we destûrê bistînim ji bo ku xwe binav bikim.