Adile Hanım: Gelê ji axa xwe hatiye qetandin, niha dersa avhewayê distîne: DEM Partî bingeha Kurd ber bi ku ve dibe?

Rastinews — Li Entalyayê du komcivîn hene. Ya yekem, ya dewletan e. Konferansa Neteweyên Yekbûyî ya Guherîna Avhewayê, COP31, vê hefteyê li bin mêvandariya Tirkiyeyê berdewam e. Ya duyem, ya «gelan» e. Komcivîna Gelan a Avhewayê di 14-18'ê Mijdarê de li Entalyayê tê lidarxistin. Ev komcivîn xwe wek alternatîf dibîne, bi vê gotinê: «li derveyî COP31».

DEM Partî bi tevahî giraniya xwe dixe vê komcivîna duyem. Li ser posterê partiyê, li tenişta Hevseroka Giştî Tülay Hatimoğulları, 16 nav hene. Parlamenterên Mûşê, Wanê, Bitlîsê, Agiriyê, Colemêrgê û Elihê jî di lîsteyê de ne. Komîsyona Ekolojiyê ya partiyê ragihand ku krîza avhewayê ji têkiliyên îstismara kapîtalîst çêdibe. Di komcivînê de kargehek bi navê «Sotemeniya Şer» jî dê hebe.

Li ser kaxezê tiştekî meriv lê îtîraz bike tune. Krîza avhewayê rastîn e. Îtîraza min ne li ser avhewayê ye, li ser dema wê û alîyê wê ye.

Li salek û nîvê borî binêrin. Pêvajoya «Tirkiyeya Bêterorê», bi banga Abdullah Ocalan dest pê kir, bi dewletê re tê meşandin. Di vê pêvajoyê de daxwazên ku raya giştî ya Kurdan bi dehan salan hilgirtiye, yek bi yek bêdeng man. Perwerdeya bi zimanê zikmakî, garantiya makezagonê, xweseriyê, statûyê... Hema bêje kesî êdî van daxwazan li ser kursî an ekranê nade ziman.

Niha çi tê dayîn wê bingehê? Ekolojî.

Ekranên ku ji bo Kurdan diweşînin, wek ku bi yek pêl hatibin vekirin, tije bernameyên ekolojiyê bûne. Banga «Em li Komcivîna Gelan a Avhewayê li hev bicivin» bûye parçeyek asayî ya weşanan. Em ji bo perwerdeya Kurdî tiştekî bi vî rengî ne dîtin. Em ji bo şaredariyên ku kayûm li wan dan, kampanyayek weşanê bi vî rengî jî ne dîtin.

Pirsa resen ev e: Ji gelekî ku ji axa xwe hatiye qetandin re, gotina «Xwedî li axa xwe derkeve» çi wateyê dide?

Ev gel bi daxwaza xwe axa xwe nehişt. Di salên 1990î de gundên Kurdan yek bi yek hatin valakirin. Rapora IHD ya sala 1993an lîsteyek weşand. Di wê lîsteyê de 874 gund û mezre hebûn. Ew gund di wê salê de bi kêmasî an bi tevahî hatibûn valakirin. Heta dawiya 1993an, navçeyên wek Silopî, Şirnex û Eruh ji xeynî gundekî korucî, hemû gundên xwe wenda kiribûn.

Li Licê û Pasûrê rewş hê giran bû. Li van her du navçeyan hema bêje gundek bi cih nemabû. Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê salan şûnda li ser dosyaya Licê biryar da. Dadgehê di sala 2004an de biryar da ku Tirkiyeyê, ji ber tahrîbkirina mal û xaniyan ji aliyê hêzên ewlehiyê ve û tunebûna rêya serlêdana bi bandor, Peymana Ewropî binpê kiriye.

Hejmar hê jî nîqaşbar in. Barroya Amedê got ku di navbera 1990 û 1997an de 3 211 gund û mezre hatine valakirin. Hejmara Komîsyona Lêkolîna Mafên Mirovan a TBMM'ê 3 688 e.

Daristanên Dêrsimê birînek cuda ne. Di îlon û mijdara 1994an de, Dêrsimê 399 gund hebûn. Nêzîkî sisê yek jê, 137 gund, di operasyonên leşkerî de bi kêmasî hatin valakirin an hatin şewitandin. Lêkolînerên Zanîngeha Lund'ê salan şûnda şewatên daristanên Dêrsimê lêkolîn kirin. Encam destnîşan dike ku di navbera pevçûn û şewatan de têkiliyek watedar heye.

Gundî di navbera du êrişan de ma. Dema şerê gerîla dest pê kir, hem PKK hem jî dewlet ji gundiyan xwest alî hilbijêrin. Yê ku alî hilnebijart jî, yê ku hilbijart jî, axa xwe wenda kir.

Yê ku axa xwe wenda kir, ket kêleka bajêr. Hejmara niştecihên Amedê, ku di jimartina 1990î de 380 hezar bû, di 1994an de gihîşt 1 mîlyonî. Mersin ji 422 hezarî gihîşt 1 mîlyonî, Adana ji 927 hezarî gihîşt 2 mîlyonî. Li pişt vê zêdebûnê çîrokek pêşketinê tune bû. Avahiyên qaçax hebûn, bêkarî hebû.

Piştre keda Kurdan bû keda herî erzan a Tirkiyeyê.

Li baxçeyên fındiqan binêrin. Li gor lêkolîna Komeleya Destekê ji bo Jiyanê ya sala 2014an, du ji sê karkerên werzî yên çandiniyê bi zimanê Kurdî diaxivin. Ji Riha heta Çukurovayê, ji Konya heta Karadenîzê, li pişt her dirûnê malbatên Kurd hene. Malbatên ku di kon de dimînin, bi kamyonan rê dikin, zarokên xwe li şûna dibistanê dibin zevî.

Ev karker ne tenê têne îstismarkirin, lê têne lêdan jî. Di 4ê Îlona 2020an de, 16 karkerên Kurd ji navçeya Mazıdağê ya Mêrdînê ber bi Sakaryayê ve diçûn. Ew rastî êrîşa xwedîkar û gundiyan hatin. Li gor gotina karkeran, xwedîkar ji wan re gotiye «kerîkê kûçikan». Di sala 2018an de li Sakaryayê, Kadir Sakçı yê 39 salî, ji ber ku li ser kolanê bi Kurdî axivîbû, rastî êrîşê hat û jiyana xwe wenda kir.

Sê meh berê heman rewş dîsa qewimî. Ji Cizîr û Silopî zêdetirî 70 karker û malbatên wan hebûn. Ew ji bo berhevkirina fındiqan çûbûn gundê Bektaşlı yê girêdayî navçeya Alaplı ya Zonguldakê. Di 22-23'ê Tebaxê de, di du rojan de du caran rastî êrîşa bi kevir û gopalan hatin. Di wêneyan de dihat dîtin ku zarokên li ser kamyonê piçûk rûniştine jî bi kevir û gopalan hatine hedefgirtin.

Li şantiyeyê rewş ne cuda ye. Di sala 2017an de li Nallıhanê, karkerên li avahiya TOKÎ'yê dixebitîn piranî Kurdên Çewlîgê bûn. Ew rastî êrîşa komeke nêzîkî 100 kesî hatin. Komê yek ji karkeran ji balkona avahiyê avêt jêr. Li Bodrumê sê karker ji navçeya Kurtalanê ya Sêrtê hebûn. Ew li şantiyeyê bi Kurdî axivîn. Ji ber vê yekê, rastî êrîşa tifinga pompalî, kêrên mezin û darikên hesin hatin.

Navê wan kesên ku ji îskeleyê dikevin, gelek caran nayê weşandin jî. Li gor daneyên ÎSÎG, di pênc mehên pêşîn ên 2026an de bi kêmanî 835 karker jiyana xwe wenda kirine. Sektorên ku mirin lê herî zêde ye, avahîsazî û çandinî ne.

Kargehên qûmkirina kotan jî hene. Di salên 2000î de, li kargehên bin derenceyê yên Stenbolê, ciwanan bi qûm kot kevin kir, cegera xwe li wir hişt. Ji ber nexweşiya silikozê, hejmara mirinên ji navçeya Karlıovayê ya Çewlîgê, vê salê di gulanê de gihîşte 32 kesî. Ji navçeyekê bi tenê, 32 ciwan li gorê ne.

Niha vê tabloyê li tenişta kursiya Entalyayê deyne. Gundê vî gelî hatiye şewitandin. Zarokên wî li fındiqan hatine lêdan. Hinek ji îskeleyê ketine, hinek cegera xwe li kargeha kotan hiştine. Niha lê tê gotin: «Xwedî li hewa, avê û axa xwe derkevin.» Mîna ku wan bi xwe ew gund valakiribin. Mîna ku ew ji dilxweşiyê ber bi rêyên Karadenîzê ve çûbin.

Hevokekê ji axaftina komcivînê bîra xwe bînin: «Heke pîşesaziya we ya mezin û şîrketên we yên mezin tunebin, hewceyî bi neftê jî namîne.» Ev hevokek rast e. Lê li Kurdistanê pîşesaziyeke mezin tune. Tiştê ku ji Kurdistanê re ma, bûn karkerê herî erzan ê wê pîşesaziyê. Pirsgirêka parêzgehên Kurdan ne derxistina karbonê ye. Pirsgirêk ev in: gundên şewitî, daristanên qutkirî, bendav, kevirberan û çandiniya xilaskirî. Bi gotinekê, dîsa siyaset e.

Dûrxistina ekolojiyê ji pirsgirêka Kurd û kirina wê sernivîsekê gerdûnî, rêya herî xweş e ji bo nekirina behsa pirsgirêka Kurd. Kes nabêje «Em ji perwerdeya Kurdî dev berdan.» Lê tenê êdî tiştekî din tê axaftin. Bingeh tê mijûlkirin, hêza wê ber bi aliyekî din ve tê rakêşan.

Encama ku ez ji vê tabloyê derdixim ev e. Komcivîna Entalyayê ji civîneke avhewayê bêtir e. Hewldanek e ji bo guhertina ferhenga daxwazên subjeya siyasî ya Kurd. Li şûna mafên neteweyî, «gel» tê gotin; li şûna statûyê, «warên jiyanê» tê gotin; li şûna Kurdistanê, «gerstêrk» tê gotin.

Ekolojî pirsgirêka Kurdan jî ye. Lê bîra ekolojîk a vî gelî bi berfan dest pê nake, bi gundê wî yê şewitî dest pê dike. Kursiyeke avhewayê ku behsa mafê vegerê ya gundên valakirî, daristanên Dêrsimê û karkerê li fındiqan hatiye lêdan nake, serhatiya Kurdan nade zanîn. Wê li ser datîne.