Rapor: Di salekê de 193 karker jiyana xwe winda kirin, mirina zarokan zêde dibe
Li Tirkiyeyê di meha cotmehê de bi kêmanî 193 karker di dema xebatê de jiyana xwe winda kirin. Li gorî rapora Meclîsa Tenduristî û Ewlehiya Kar a Karkeran, di deh mehên pêşî yên salê de hejmara mirinan gihîşt 1.930î. Li Fabrîkaya HABAŞ a li Aliağayê teqîneke mezin çêbû, 17 karker mirin. Lê dîsa jî hilberîn li fabrîkayê nesekinî.
RastinewsLi gorî Rapora Kuştinên Kar a Cotmeha 2026an, ya ku ji aliyê Meclîsa Tenduristî û Ewlehiya Kar (İSİG) ve hat weşandin, di cotmehê de bi kêmanî 193 karker di dema xebatê de mirin. Di deh mehên pêşî yên salê de hejmara giştî gihîşt kêmî 1.930î. Di roja ku rapor hat weşandin de, li Fabrîkaya Hesin û Pola HABAŞ a li Aliağaya İzmirê teqîneke mezin çêbû. Hejmara mirinan di vê teqînê de gihîşt 17î.
Komkujiya HABAŞ: «Soma ya Sîstema Îstismarê ya di Fabrîkayan de»
Hat bibîranîn ku ji ber teqîn û agirê li Fabrîkaya Hesin û Pola HABAŞ a li Aliağaya İzmirê, 17 karker mirin. 12 karker jî birîndar bûn, yek ji wan bi awayekî giran. Meclîsa İSİG got ku ev faciye wek kêmasiyeke teknîkî ya rasthatî nayê derbaskirin. Wan got: «Eger piştî vê komkujiyê em tenê peyvên vala wek 'bila sedem bêne lêkolîn', 'bila lêpirsîneke bibandor bê kirin' û 'bila berpirsiyar bêne dîtin' bibêjin, tiştek nayê çareser kirin. Ev tenê wextderbaskirin e. Ev komkujî Soma ya sîstema îstismarê ya di fabrîkayan de ye.»
Di rapora ku balê dikişîne ser astengiya rejîma îstismar û zextê ya di karxanê de, ev rastî hatine xistin pêş:
Hate qeydkirin ku di karxanê de ji salên dirêj ve karkerên bi şîftên giran ên rojane 12 saetan dixebitîn. Ev sîstem ji ber nebûna kontrolê hatiye teşwîqkirin.
Hat bibîranîn ku di du hefteyên berî komkujiyê de, du karkerên din bi navê Hakan Doğan û Eyüp Eğinli di qezayên kar de mirin. Lê dîsa jî hilberîn qet nesekinî.
Hat destnîşankirin ku tewereya teqînê ewqas mezin bû, karkerên Smart Solar ên ku li herêmê di berxwedanê de bûn jî ew hîs kirin. Lê dîsa jî, tevî mirina 17 karkeran, çerxên fabrîkayê nesekinîn.
Hat ragihandin ku hinek roj berî bûyerê, pankarteke Yekîtiya Karkerên Ege li dîwarê fabrîkayê hatibû daliqandin. Li ser wê nivîsî bû: «Li HABAŞê qezaya kar! Êdî Bes e! Ji bo Jiyanê Xwe Birêxistin Bikin û Têbikoşin!» Îdarê vê pankartê zû û bi lez rakir. Piştî teqînê, nûnerên karkeran li ber Nexweşxaneya Dewletê ya Aliağayê reaksiyon nîşan dan. Polîsên Şerê Terorê ew girtin.
Di daxuyaniyê de hat gotin: «Pirsgirêka me pergala kapîtalîst e. Ev pergal karkerên madenan di binê axê de dike komir, karkerên metalê jî di fabrîkayan de dike metalê herîkber. Divê herî kêm xwediyê karxanê, yê ku ji vê pergalê wek Qarûn dewlemend bûye, bê darizandin. Divê wezîrên ku domdariya vê pergalê misoger dikin, bi taybetî Wezîrê Kar, îstifa bikin. Ji bo em hesab bipirsin, ji bo em bijîn, divê em xwe birêxistin bikin û têbikoşin.» Hat xwestin ku berpirsiyar li gorî hukmên qestê (kuştina bi zanebûn) bêne darizandin.
Di binê 14 salî de zêdebûna çar qatî, di emeklîtiyê de xebata heta mirinê
Daneyên meha cotmehê, dabeşbûna qezayên kar li gorî komên temenî, derxistin holê ku valahiyeke kûr heye. Ji 175 karkerên ku temenê wan diyar bû, 68 kes, ango nêzîkî %39, ji du komên qels bûn. Ev kom jî zarokên di navbera 0-17 salî de û karkerên 50 salî û bijor in. Her du kom jî li ser tixûbên temenê xebatê ne. Dema meha cotmeha 2025an û ya 2026an bên berawirdkirin, hejmara giştî ya qezayên kar ji 169î gihîşt 193î. Ev zêdebûneke %14,2 e.
Hejmara giştî ya mirina zarokên karker ji 8 (cotmeha 2025an) gihîşt 9 (cotmeha 2026an). Lê valahiya rastîn di qada temenî de çêbû: mirina zarokên 14 salî û biçûktir ji 1î gihîşt 4î, ango çar qat zêde bû. Di komê 15-17 salî de 5 zarok û karkerên ciwan mirin. Di rapor de hat destnîşankirin ku bi saya MESEM îstismara zarokan tê rewakirin. Ji bilî vê, zarokên koçber ên ku bêqeyd di tarim û avahîsaziyê de dixebitin jî dimirin. Mirina wan bi gotinên wek «li avahiyê leyîstiye», «hatibû dîtina bavê xwe» tê veşartin.
Mirina karkerên 50 salî û bijor, di her du salan de jî nêzîkî sêyeka hejmara giştî pêk anî. Di cotmeha 2025an de 60 karkerên 50 salî û bijor mirin, di 2026an de ev hejmar bû 59. Di komê 50-64 salî de mirin ji 46î gihîşt 51î. Ev yek nîşan dide ku mûçeyên emeklîtiyê di binê sînorê birçîbûnê de ne. Ji ber vê yekê, bi milyonan welatî neçar in ku di şert û mercên pîşesaziya giran, tarim û şantiyeyan de bixebitin. Di komê 65 salî û bijor de, 8 karker di dema xebatê de mirin.
Zêdebûna herî mezin li ser hêza xebatê ya sereke, ango koma temenî 30-49 salî, çêbû. Mirin ji 61î gihîşt 74î, ango zêdebûneke %21,3. Di komê 18-29 salî de 33 mirin hat qeydkirin. Hejmara karkerên ku nasname an temenê wan nehatiye dîyarkirin ji 8î gihîşt 18î. Ev zêdebûneke %125 e. Ev rewş qebareya xebata koçberên bêdenetîm nîşan dide.
%94 ê karkerên mirî ne endamê sendîka ne
Di cotmehê de qezaya herî zêde bi 74 mirinan di sektora pîşesaziyê de qewimî. Li pey wê, di avahîsaziyê de 42, di tarim de 40 û di sektora xizmetê de 37 karker mirin. Li gorî dabeşbûna qadên kar; di Tarim û Daristanê de 40 karker (19 karker, 21 cotkar) mirin. Di Avahîsazî û Rê de 38, di Veguhastinê de 23, di Keştî/Dok/Benderê de 17, di Konaklan û Kêfxweşiyê de 15, di Madenê de 12, di Metalê de 12 û di Şaredarî/Karên Giştî de 10 karker jiyana xwe winda kirin. Hat gotin ku di veguhastinê de saetên dirêj ên xebatê û erebeyên bêbinat mirinan zêde dikin. Herwiha hat qeydkirin ku di herêma şer a Deryaya Reş de, di keştiyên kompaniyên bingeha wan Tirkiye de dixebitin, 13 karkerên behrî mirin.
Di sedemên sereke yên mirinê de, pelçiqîn û herikîna axê (43 karker) di rêza pêşî de ye. Li pey wê qezayên trafîk û servîsê (35 karker) û ketina ji bilindahiyê (30 karker) tên. Ji ber lezgîniya zêde ya xebatê, 20 karker ji ber krîza dil û xwînrevîna mejî mirin. 16 karker ji ber tundiya li cîhê kar, 9 karker ji ber teqîn û şewitandinê, 9 karker jî ji ber şoka elektrîkê mirin.
Li gorî nûçeya Evrensel, ji kesên mirî 167î (%87) karker û memûrên mûçegir in. Rêjeya cotkar û esnafên ku bi navê xwe dixebitin %13 e (26 kes). Hat qeydkirin ku di salên pêşî yên tutina rapor de ev balans %80 bi %20 bû. Niha ev balans li dijî mûçegiran xira bûye.
Herî kêm 182 (%94) ji karkerên mirî ne endamê sendîka ne. Tenê 11 karker (%6) sendîkalî bûn. Di rapor de hatiye belgekirin ku 15 karkerên jin di karên bêqeyd ên tarim û paqijiyê de mirin. Herwiha herî kêm 25 karkerên koçber, 17 ji wan Sûrî, jiyana xwe winda kirin. Di deh mehên pêşî yên 2026an de, hejmara mirinan li gorî mehan ev e: Rêbendan 155, Sibat 129, Adar 151, Nîsan 190, Gulan 214, Hezîran 228, Tîrmeh 216, Tebax 227, Îlon 227 û Cotmeh 193.