HRW: Avakirina Sûriyê ya nû bêyî pirsîna xwediyên malên hilweşandî

Rastinews — HRW ragihand ku hikûmeta veguhastinê ya Sûriyê peymanên avakirina ji nû ve yên bi milyaran dolar îmze kirine. Lê belê çarçoveyeke mafan a ku dengê koçberan, tezmînata edilane û rêya gazinan a serbixwe misoger bike, tune ye.

Hikûmeta veguhastinê di Adara 2026an de planek neteweyî ya vejîna welêt eşkere kir. Piştî wê, soza alîkarî, fînans û veberhênanê ya bi milyaran dolar hat dayîn. Lê çarçoveyên hiqûqî yên ku avakirinê birêkûpêk dikin, ferz nakin ku hikûmet an pêşesazker berî pejirandina projeyan, bi civakên bandorbûyî - tevî yên hê jî koçber - re bişêwirin. Divê ev pêvajo şertên tezmînatê bi lihevkirinê diyar bike, ne bi ferzkirinê. Divê her wiha mekanîzmayeke serbixwe hebe ku niştecih bikaribin li dijî biryarên li ser mal û axên xwe gazinan bikin.

Hiba Zayadin, Şêwirmenda Payebilind a Rojhilata Navîn li HRWyê, got: «Avakirina Sûriyê hêdî pêş dikeve, lê bêyî çarçoveyeke mafan gelek Sûrî dikarin ziyan bibin. Çarçoveya hiqûqî ya ku niha tê temamkirin, wê diyar bike ka mala kê wê ji nû ve were çêkirin, gazina kê wê were nasîn û dengê kê wê were bihîstin.»

HRW di Gulana 2026an de li Sûriyê lêkolîneke deverî kir. Di vê çarçoveyê de, bi niştecihên gundê Gadfa yê li devera Îdlibê re hevdîtin kir, yên ku ji kampên koçberiyê vegeriyane. Rêxistinê her wiha bi kesekî çalakvan re hevdîtin kir, yê ku ji ber sedemên ewlehiyê nasnav venedaye. Vî kesî daxwaz kir ku Ferman Hejmar 66 were betalkirin. Wî her wiha xwest ku mafên xwedîtiyê yên li Marota City werin vegerandin.

HRWyê daxuyanî û belgeyên hikûmeta Sûriyê lêkolîn kir. Di nav de daxuyaniyên Serokomarê Sûriyê Ahmed eş-Şara yên li ser avakirinê, ku di Adara 2026an de ji hêla Ajansa Nûçeyan a Erebî ya Sûriyê (SANA) ve hatin weşandin, û Danezana Destûrî ya Adara 2025an hebûn. Rêxistinê her wiha raporên Bankaya Cîhanê, Komîteya Rizgariyê ya Navneteweyî (IRC), Rêxistina Koçberiyê ya Navneteweyî (IOM), Komîserê Bilind ê Neteweyên Yekbûyî ji bo Penaberan (UNHCR), Ofisa Hevrêziya Karên Mirovahî ya NY (OCHA), Înîsiyatîfa Reforma Ereb û The Syria Report nirxand.

Kesên ku vedigerin welatê xwe, malên xwe hilweşiyayî dibînin. Gund bêyî av, bêyî kareba û bêyî xizmeta tenduristiyê ne. Gazinên li ser xanî, ax û xwedîtiyê yên ji dema Esed mayî hê jî çareser nebûne. Projeyên avakirinê bêyî beşdariya rastî ya niştecihên bandorbûyî dest pê dikin.

Li gorî The Syria Report, li taxa Cobar a rojhilatê navenda Şamê nêzî sedî 95ê avahiyan hatine hilweşandin. Li Gadfa ya devera Îdlibê jî, niştecihên ku ji koçberiyê vegeriyane, di Gulana 2026an de ji HRWyê re gotin ku ne av a herikî, ne torgeha kareba ya çalak, ne kanalîzasyoneke têr, ne dibistaneke vekirî û ne jî xizmeteke tenduristiyê ya nêzîk heye.

Sûriye ji serdemeke pevçûnê ya bi salan derdikeve, ku li gelek deverên welêt bal bi hilweşandineke mezin a bajar, mal û binesaziyê anî.

Bankaya Cîhanê di Cotmeha 2025an de zirara fizîkî bi 108 milyar dolar texmîn kir. Lêçûna navînî ya avakirinê jî wê di navbera 140 û 345 milyar dolar de be, bi texmîna navînî ya 216 milyar dolar. Hikûmeta veguhastinê zû tevgeriya ji bo kişandina veberhênanê. Bi rakirina qedexeyên giran ên ku ji hêla Amerîka û welatên Ewropî ve bi salan hatibûn ferzkirin - qedexeyên ku veberhênan sarkiribûn û Sûrî xizantir kiribûn - hikûmetê karî ji nû ve têkiliyên dîplomatîk ava bike û sermayeya biyanî bikişîne.

Welatên Kendavê pêşengiya veberhênanan kirin. Erebistana Siûdî 6,4 milyar dolar ji bo mulk, binesazî, têlekomunîkasyon û enerjiyê soz da. Bi hevkariya Qeterê re, di Nîsana 2025an de deyna Sûriyeyê ya 15,5 milyon dolarî li Bankaya Cîhanê hat dayîn. Bi vî awayî, piştî rawestandineke 14 salan, rê ji têkiliyan re vebû. Qeterê 4 milyar dolar soz da; DP World a ku navenda wê Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî ne, mafê xebitandina Bendera Tartûsê ya 30 salan wergirt.

Ji wê demê ve, Bankaya Cîhanê projeyên bi alîkariya bêveger, zêdetir ji 1 milyar dolar, pejirandine. Fona Pereyên Navneteweyî (IMF) bernameyeke hevkariya teknîkî bi Şamê re destpê kir. Di nav hikûmetên Ewropî de, Fransa, Almanya û bi rengekî kêmtir Îtalya bûne şirîkên duqatî yên herî çalak.

Yekîtiya Ewropî (AB), ji bo alîkariya mirovahî û vejîna civakî-aborî ya 2026-2027an, 620 milyon ewro (nêzî 713 milyon dolar) soz daye. AByê ragihand ku dê di 2027an de konferansek veberhênanê li Sûriyê li dar bixe û têkiliyên xwe yên siyasî bi Sûriyeyê re xurt dike. Dewletên endamên AByê di rewşeke bihêz de ne ku bibin nimûne û bangeşê alîkarên din bikin ku çarçoveyên mafên mirovan bi awayekî bihêz têkevin pêvajoya avakirin û vejîna Sûriyeyê.

Lê belê, wek Enstîtuya Rêveberiya Global di Tebaxa 2026an de destnîşan kir, soz û ragihandin gelek ji veberhênana rastîn a li erdê pêştir in. Dayînên watedar ên deyndarên navneteweyî wê tenê piştî damezrandina çarçoveyên rêveberî û hiqûqî werin kirin.

Li gorî raporê Komîteya Rizgariyê ya Navneteweyî yê Tîrmeha 2026an, ji Kanûna 2024an ve zêdetirî 3,5 milyon penaber û koçberên navxweyî vegeriyane welatê xwe. Lê ne hemû vegerandin bi daxwaza xwe bûn. Gelekan ji ber xerabûna rewşa koçberiyê, birrîna alîkariyan, statuya hiqûqî ya nediyar û kirêyên ku nedihatin dayîn, neçar man vegerin.

Sûriye bi Peymana Navneteweyî ya Mafên Aborî, Civakî û Çandî ve girêdayî ye. Şiroveya Giştî ya Hejmar 4a peymanê, mafê xaniyekî têr wiha pênase dike: ewlehiya niştecihbûnê, gihîştina xizmetan, jîyanbarî û cîhê guncan. Sûriye her wiha bi Peymana Navneteweyî ya Mafên Sivîl û Siyasî ve girêdayî ye, ku mafê gazinkirina bibandor misoger dike. Her du peyman jî ferz dikin ku mafan bêyî cudakariya li ser bingeha nijad an olê werin parastin.

Prensîb û Rêberiyên Bingehîn ên NYê yên li ser Derxistina bi sedema Pêşketinê û Koçberiyê, diyar dikin ka berî her koçberkirina ji bo pêşketinê divê şêwir, tezmînat û pêvajoya hiqûqî çawa bin. Her wiha, Prensîbên Rêber ên NYê yên li ser Koçberiya Navxweyî û Prensîbên Pinheiro yên li ser vegerandina xanî, ax û xwedîtiyê, pîvanên zelal datînin ka divê dewlet di dema piştî pevçûnê de pêvajoyên vegerê û avakirinê çawa bi rê ve bibin.

Divê alîkarên navneteweyî piştrast bikin ku fonên wan vejîneke li gorî mafan piştgirî dikin, ne binpêkirinê. Divê şîrket û veberhêner jî berî ketina peymanên avakirinê û di dema pêkanînê de, lêpirsîna mafên mirovan bikin.

Zayadin got: «Çarçoveyên hiqûqî yên ku avakirina Sûriyeyê birêkûpêk dikin hê jî tên nivîsandin. Ev firsendek e, lê tenê heke civaka navneteweyî û hikûmeta veguhastinê wê ji bo parastina civakên bandorbûyî bi kar bînin. Vejîneke domdar bi kirina karan a rast ve girêdayî ye.»

Paşxane

Rêxistina Koçberiyê ya Navneteweyî di Cotmeha 2025an de dît ku rewşa Sûriyên vegerî hê jî qels e. Nakokiyên belav ên li ser xanî, ax û xwedîtiyê, gihîştina sînordar a xizmetên giştî û pîskirina teqemeniyan, tevgereke ewle û debara jiyanê asteng dikin.

Di nîvê 2026an de, kêmtirî sêyeka bangewaziya alîkariya mirovahî ya NYê ji bo Sûriyeyê hat dayîn. Bernameya Xwarinê ya Cîhanê ji Gulanê ve alîkariya xwarinê ya lezgîn ji nîvî kêm kir; ji 1,3 milyon kesî hat 650 hezar kesî. Li gorî nûvekirina Adarê ya Komîserê Bilind ê NY ji bo Penaberan, nêzî 5,5 milyon kes hê jî li hundirê welêt koçber in.

Valahiya di navbera soz û pêkanînê de encamên diyar li ser mafan çêdike. Niştecihên bandorbûyî bi prensîp dikarin doza xwe li dadgehên Sûriyeyê bişopînin, lê dadgeh kêmasiya çavkaniyan dijîn û ji bo piraniya nakokiyên xwedîtiyê nagihîjin. Ji bo gelek vegeran jî pêwîstiyên belgeyan asteng in. Ti riyeke pratîk a gazinkirina li dijî biryarên avakirinê nîne, û mekanîzmayeke taybet a gazinan ji bo nakokiyên avakirinê hê nehatiye avakirin.

Hin xebatên avakirinê didomin. Pira Rastanê ya li Humusê, ku alaveke aborî ya girîng e û gelek parêzgehên Sûriyeyê bi hev ve girê dide, di Hezîrana 2026an de piştî tamîrkirinê ji nû ve hat vekirin; ev tamîrkirin bi hevkariya Fona Alîkariya Mirovahî ya Sûriyeyê û Bernameya Pêşketinê ya NY (UNDP) hat fînansekirin. Pira Reşîdê ya li ser Çemê Firatê li Reqayê, piştî projeyeke çar-mehî ket xebatê di Tîrmeha 2026an de. Bankaya Cîhanê jî di 2025an de alîkariyeke 146 milyon dolarî ji bo tamîrkirina binesaziya veguhastina kareba ya neteweyî pejirand.

Her çend ev projeyên binesaziyê watedar bin jî, hewldan li hember mezinahiya pêwîstiyê kêm dimînin. Di dema pêşveçûna avakirinê de jî çarçoveyek tune ye ku misoger bike projeyên avakirinê rêzê li mafên Sûriyan bigirin.

Di avakirinê de mafên aborî, civakî û çandî

Li gorî Peymana Navneteweyî ya Mafên Aborî, Civakî û Çandî - ku Sûriye di 1969an de tê de beşdar bû - û maddeya 12emîn a Danezana Destûrî ya Adara 2025an, hikûmeta Sûriyê pêwîst e di pêvajoya avakirinê de rêzê li mafên aborî, civakî û çandî bigire, wan biparêze û bicih bîne. Ev mafan xaniyekî têr, av û paqijî, kareba, tenduristî, perwerde, xwarin û ewlehiya civakî tê de digirin. Kareba ji bo pêkanîna gelek mafên din jî, wek sîstemên av û kanalîzasyonê, saziyên tenduristiyê, dibistan û xebitandina malan, jiyanî ye. Divê hikûmet misoger bike ku hemû ev mafan bêyî cudakariya li ser bingeha nijad, ol an paşxaneyê werin garantîkirin.

Rewşên ku HRWyê li deverên vegerê belgekirine, van mafan di xetereyeke ciddî de dihêlin. Mînak, li Gadfayê niştecihan got ku ew bêyî av a herikî, torgeha kareba ya çalak, xaniyekî têr, dibistaneke vekirî û xizmeteke tenduristiyê ya nêzîk dijîn. Niştecih neçar dimînin av bi taybetî bikirin û ji bo mûçeyên mamosteyan pere berhev bikin. Ev jî lêçûna xizmetên giştî dixe ser milê malbatên ku jixwe di tengasiyeke aborî ya giran de ne.

HRWyê got divê hikûmet soz bide ku beşê herî mezin ê çavkaniyên xwe yên heyî ji bo bicihanîna tam a mafên aborî, civakî û çandî veqetîne. Divê hikûmet asta bingehîn a herî kêm a van mafan misoger bike. Divê plan û budceyên avakirinê pîvanên zelal û li gorî mafan bi kar bînin da ku windahiyên herî giran ên mafan werin çareserkirin.

Sûriye her wiha berpirsiyar e ku bêyî cudakarî rêzê li mafê xwedîtiyê bigire, tevî mulkên ku bi hev re têne xwedîtîkirin. Ev mafê bi maddeya 17an a Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan, maddeya 5(d)(v) a Peymana Navneteweyî ya Rakirina Her Cure Cudakariya Nijadî - ku Sûriye di 1969an de tê de beşdar bû - û maddeya 31emîn a Peymana Erebî ya Mafên Mirovan - ku Sûriye di 2007an de pejirand - tê parastin.

Mafê beşdariyê

Hiqûqa navneteweyî ya mafên mirovan ferz dike ku civakên ku ji avakirinê bandor dibin, berî biryarên li ser mal, ax û taxên xwe, beşdariyeke wateder pêşkêş bikin. Di nav belgeyên girêdayî de maddeya 11emîn a Peymana Navneteweyî ya Mafên Aborî, Civakî û Çandî heye, ku mafê xaniyekî têr misoger dike û tê şirovekirin ku beşdariyeke rastîn a li ser biryarên niştecihbûnê ferz dike. Her wiha Prensîb û Rêberiyên Bingehîn ên NYê yên li ser Derxistina bi sedema Pêşketinê hene, ku diyar dikin şêwir divê wateder, di dema xwe de û bikaribe encamê biguherîne. Prensîbên Rêber ên NYê yên li ser Koçberiya Navxweyî jî ferz dikin ku kesên koçber di plan û rêveberiya vegera xwe de beşdar bibin. Li Sûriyê ev pîvan nayên bicihanîn.

Serokomarê Sûriyê Ahmed eş-Şara di Adara 2026an de got ku hikûmet bi tena serê xwe nikare avakirinê li bajarên ku hilweşandin gihiştiye sedî 90 heta 100 fînanse bike. Wî got ku hikûmet li modeleke avakirinê ya bingeha veberhênanê dinêre, ku çarçoveyên wê yên hiqûqî hê jî tên temamkirin.

Lê Înîsiyatîfa Reforma Ereb, li ser bingeha 45 hevdîtinan bi niştecih, nûnerên civaka sivîl, berpirsiyar, veberhêner û kesên din re, di navbera Tîrmeha 2024an û Gulana 2026an de, dît ku biryarên avakirinê jixwe bêyî beşdariya civakê, pîvanên tezmînatê yên zelal û mekanîzmayên gazinan ên gihîştî têne standin.

Înîsiyatîfê belgekir ku vê valahiyê jixwe çawa nakokî çêkirine. Li Humus, Helep û Şamê, projeyên ku bêyî şêwirandina civakan hatin ragihandin, bal bi protesto, hin paşvekişîn û bêbaweriyeke kûrtir a li dijî desthilatdarên giştî anîn.

Li Şamê, Ferman Hejmar 66 - ku di sala 2012an de di dema Esed de derket û bikaranî ji bo koçberkirina hezaran kesan bêyî pêvajoyeke hiqûqî û bêyî tezmînateke têr - hê jî ji hêla hikûmeta veguhastinê ve nehatiye betalkirin. Waliyê Şamê di Cotmeha 2025an de sepandina fermanê rawestand, heta lêpirsîna hiqûqî biqede. Lê tu fermana serokomariyê rewşa wê ya hiqûqî çareser nekir, û projeyên ku bi vê fermanê gengaz dibin, hê jî ji veberhêneran re têne firotin.

Zagona Hejmar 10a sala 2018an, modela Ferman Hejmar 66 li seranserê welêt belav kir. Ev zagonê ferz kir ku niştecih di demeke kurt de xwedîtiya xwe îspat bikin, wekî din mafên xwe wenda dikin. Vê rewşê bi awayekî neproporsiyonel kesên ku ji ber pevçûnê koçber bûne, bandor kir.

Li gorî Înîsiyatîfa Reforma Ereb, çarçoveyên veguherîna bajarî yên dema şer - tevî projeyên Marota City û Basilia City li Şamê - ji nû ve wek firsendên veberhênanê ji bo sektora taybet an hikûmetên din têne pêşkêşkirin. Ev yek xetereya wê heye ku windakirinên mulkî yên berê meşrû bike, li şûna ku tezmînat bide. Her du proje jî ji hêla şîrketa Damascus Cham Holding ve têne rêveberkirin, şîrketeke ku di dema Esed de hat damezrandin û niha di bin hikûmeta veguhastinê de dixebite.

Di Kanûna 2025an de komîteyeke serokomariyê ji bo lêpirsîna prosedûrên Ferman Hejmar 66 hat avakirin. Di Gulana 2026an de hin biryarên tezmînatê derketin. Lê çarçoveya hiqûqî ya her du projeyan hê jî nediyar dimîne, û niştecihên bandorbûyî li benda çareseriyeke domdar in.

Li gorî The Syria Report û Al Jazeera, li Cobarê - cihê ku nêzî sedî 95ê avahiyan hatine hilweşandin - berpirsiyaran ji niştecihan re gotine ku ew bi îmkanên xwe jî nikarin ji nû ve ava bikin. Projeyeke bi piştgiriya biyanî ya pêşniyarkirî, dê ji wan re tenê xaniyekî bi qasî sedî 50ê qada mala wan a berê peyda bike.

Li gorî vê planê, xwediyên malên berê wê wek tezmînat tenê xaniyekî bi qasî sedî 50ê mezinahiya mala xwe ya kevn bistînin. Niştecihên bêyî tomarê wê tenê sedî 30ê axa xwe bistînin, bêyî ku avahiyên li ser hatine çêkirin werin nasîn. Kiracî jî tiştek nastînin.

Mafê vegera ewle û bi rûmet

Prensîbên Rêber ên NYê yên li ser Koçberiya Navxweyî û Peymana Penaberan a 1951an, dibêjin vegera koçber û penaberan divê bi daxwaza wan, ewle û bi rûmet be. Ji bo ku vegerek bi daxwaz were hesibandin, divê biryara vegerê ne ji xerabûna rewşa koçberiyê were, divê azad û agahdar be. Ewlehî tê wateya ku li cihê vegerê xaniyekî têr û xizmetên giştî hebin. Rûmet jî tê wateya ku rêzê li mafên xwedîtiyê were girtin û gazinên niştecihan bi awayekî edilane werin nirxandin. Her çend Komîserê Bilind ê NY ji bo Penaberan bêje ku rewşa aborî ya Sûriyê hê jî giran e, lez a siyasî ya ber bi vegeran ve zêde dibe.

Di dema serdana fermî ya Serokomarê Sûriyê Ahmed eş-Şara ya Berlînê de di Adara 2026an de, Sernavezîrê Almanyayê Friedrich Merz û eş-Şara hêviya hevbeş anîn ziman ku sedî 80ê Sûriyên li Almanyayê di sê salan de vegerin. Merz paşê ragihand ku ev hejmar ne armancek fermî ye, tenê hêviyek e.

Anketeke Komîserê Bilind ê NY ji bo Penaberan a Îlona 2025an destnîşan kir ku sedî 18ê penaberên Sûrî dixwazin di 12 mehan de vegerin. Nîgeraniyên ku herî zêde hatin gotin: dîtina xaniyekî, îmkanên xebatê yên sînordar, kêmasiya çavkaniyên darayî û gihîştina newekhev a xizmetên bingehîn.

Çi penaber bin çi jî koçberên navxweyî, piraniya vegeran ne bi rastî bi daxwazê ne. Birrînên fonan ên ji bo kampên bakur-rojavayê Sûriyê - tevî hilweşîna hema-hema temam a fonên alîkariya mirovahî ya Amerîkayê di 2025an de - ji niştecihên kampan re tu vebijark nehiştin, ji bilî vegera welatê xwe yê hê ne amade ye ku wan bipejirîne.

Înîsiyatîfa hikûmeta veguhastinê ya bi navê «Sûriyeya bêyî Kamp» armanc dike ku heta 2027an hemû kampên koçberan bigire. Lê belê, di civakên ku tê hêvîkirin koçber vegerin de, pir caran ne binesazî û ne jî xizmetên giştî yên ku astek jiyanê ya têr misoger bikin, hene.

HRWyê di dema serdana Gadfayê de bi sê niştecihên ku ji kampên koçberiyê vegeriyane re hevdîtin kir. Wan negihîştin av a herikî, kareba an dibistaneke çalak. Niştecihan got ku ew avê bi taybetî bi tankeran tînin û ji bo mûçeyên mamosteyan pere berhev dikin. Li şûna torgeha kareba ya ne çalak, panelên tavê yên takekesî li ser avahiyan hatine danîn.

Serokê Meclîsa Şaredariya Gadfayê Nureddin Osman got berî şer 8,500 kes li gund dijiyan, herî kêm pênc dibistan û nexweşxaneyek ku xizmet dida herêmê hebû. Li gorî Osman, niha texmînî 13 hezar kes li gund dijîn û ji nêzî 1500 xaniyan tenê 7 banê wan ê betonî heye. Gelek niştecih xêwên xwe li ser cihê malên xwe yên berê an li ser avahiyên zirarî yên bêyî banî çêkirine.

Osman got: «Piştî hilweşîna Esed vegeriyam, lê min tiştek nedît, ne jî odeyeke ji bo vehesînê. Ji ber vê yekê pênc-şeş meh din careke din çûm koçberiyê. Di dawiyê de bi hevjîna xwe re vegeriyam; em di odeyekê de dijîn ku ne metbex û ne jî serşokê heye. Em bi hêviya ku Xwedê saziyekê an kesekî bişîne alîkariya me bike, vegeriyan.»

Suheyb el-Osman, niştecihekî Gadfayê yê ku vê dawiyê bi 13 endamên malbata xwe re vegeriyaye - tê de sê zarokên seqet - got: «Piştî bi salan koçberiyê, dema vegeriyam mal, min mal bi tevahî wêran dît. Em ji her tiştê ku ji bo jiyaneke bi rûmet pêwîst e bêpar in: av, kanalîzasyon, kareba, xizmeta tenduristiyê. Tiştê ku herî zêde min tengav kir, ew bû ku xala tenduristiyê ya herî nêzîk 50 kîlometre dûr e û tu erebeya min tune ye.»

HRWyê got divê hikûmeta veguhastinê pêdiviya vegerandina xizmetên giştî ne wek qonaxeke paşerojê ya avakirinê, lê wek berpirsiyariyeke mafan a lezgîn bibîne.

Mafê gazinkirina bibandor

Mafê gazinkirina bibandor, ku Peymana Navneteweyî ya Mafên Sivîl û Siyasî misoger dike, mekanîzmayên gihîştî, serbixwe û pêkanbar ferz dike, da ku kesên mafên wan di dema avakirinê de hatine binpêkirin bikaribin tezmînatê bixwazin. Çarçoveya avakirinê ya Sûriyê hê jî van mekanîzmayan peyda nake. Ji bo civakên ku bi biryarên li ser ax, mal û taxên xwe re rû bi rû dimînin, tu kanaleke fermî û serbixwe ya gazinkirinê tune ye. Li şûna wê, ew berê xwe didin protestoyên li kolanan, zextên medyaya civakî û navbeynkariya siyasî. Tê ragihandin ku niştecihên Cobar, Marota û Basilia City jî heman rê girtine.

Çalakvanekî ku daxwaza betalkirina Ferman Hejmar 66 û vegerandina mafên xwedîtiyê yên niştecihên Marota City li Şamê dike, di 20ê Hezîranê de ji HRWyê re got ku serlêdanên wan ên bi rêyên fermî bêbersiv mane. Berpirsiyaran çend caran bêsiaqetiya siyasî û tunebûna Meclîsa Gel wek sedema dereng man nîşan dabûn. Meclîsa Gel di Tîrmehê de dest bi xebatê kir.

Çalakvanî got: «Paşê em şok bûn dema me bihîst ku şîrketa Damascus Cham Holding ji veberhênerên Kendavê re firsendên veberhênanê pêşkêş dike, tevî firotina axên me. Me bi wezîrê edaletê re hevdîtin kir; wî soz da ku dosya me bighîne serokomariyê. Ev tenê wek soz ma, tu gav neçû pêş.»

Pêşniyar

Ji hikûmeta veguhastinê ya Sûriyê re:

• Misoger kirina ku mafên ku bi maddeya 12an a Danezana Destûrî ya Adara 2025an hatine garantîkirin - tevî hemû mafên di peymanên navneteweyî yên mafên mirovan de ku Sûriyê pejirandine - bi tevahî di pêvajoyên avakirin û vejînê de werin cih bicih kirin. Pejirandina rêbernameyeke demkî ku ferz dike hemû sazgehên dewletê yên di avakirinê de beşdar, van berpirsiyariyan bêyî cudakariya li ser bingeha nijad, ol an raya siyasî bicih bînin.

• Zêdekirina mercên girêdayî yên beşdariya civakê li çarçoveyên hiqûqî û pêvajoyên plansaziyê, berî ku her projeyeke avakirinê were pejirandin, peyman were girêdan an ji veberhêneran re were pêşkêşkirin.

• Dîtina koçberkirinê di avakirinê de wek riya dawî; pêşdibûn dana vegerandin û vegerê ji bo hemû koçberan. Li cihên ku vegerandin ne gengaz e, danîna pîvanên tezmînatê yên zelal û edilane - li gorî bikaranîn û niştecihbûna rastîn - ji bo hemûyên ku ji ber avakirinê koçber bûne, tevî niştecihên bêyî tomar û kiracîyan.

• Danîna rawestandinekê li ser hilweşandinan li cihên ku rêkxistinên xwedîtî û tezmînatê nehatine eşkerekirin an ji hêla niştecihan ve nehatine pejirandin.

• Betalkirin an lêpirsîna serbixwe ya Ferman Hejmar 66 û Zagona Hejmar 10a 2018an - ku hukmên fermanê li seranserê Sûriyê belav kir - û nirxandina ka çi vegerandin ji niştecihên bandorbûyî re tê deyndarî.

• Avakirina mekanîzmayên gazinan ên gihîştî û serbixwe ji bo hemû projeyên avakirinê.

• Misoger kirina ku pêvajoyên avakirinê bi edaleta demê veguhastinê ya di warê xanî, ax û xwedîtiyê de girêdayî bin.

• Dîtina vegerandina xizmetên giştî - av, paqijî, kareba, dibistan û tenduristî - li herêmên ku vegereke çalak lê heye, wek pêşengiyeke lezgîn, ne wek qonaxeke paşerojê ya avakirinê.

Ji alîkar û veberhênerên navneteweyî re:

• Kirina lihevhatina bi mafan re wek merceke girêdayî ya fînansekirina avakirinê, tevî şêwirandina civakan, parastina xwedîtiyê û peydakirina mekanîzmayên gazinan.

• Ferzkirina nirxandina bandora mafên mirovan berî fînansekirina projeyan li deverên ku koçberî nehatiye çareserkirin an xwedîtî nakok e.

• Bikaranîna konferansa veberhênanê ya AB-Sûriye ya nêzîk, da ku pîvanên mafan bibin pêşmerc, ne mijareke paşê were fikirîn. Teşwîqkirina şîrketên beşdar ku çarçoveyên lêpirsîna mafên mirovan bipejirînin.

• Hevrêzkirin bi alîkarên din ên navneteweyî re, da ku fînansekirina avakirinê li hemû kanalên duqatî û piralî bi awayekî domdar bi mercê lihevhatina mafan ve were girêdan.

• Ferzkirina ku her plansaziyeke siyasî ya vegerê mercên vegera bi daxwaz, ewle û bi rûmet bicih bîne.

• Ji xeynî veberhênana sermayeyê, fînansekirina peydakirina xizmetên giştî jî; domandina fonên alîkariya mirovahî di dema mezinbûna avakirinê de.

Ji saziyên fînansê yên navneteweyî re:

• Ferzkirina nirxandineke pêşwext a bandora sazûmankirina darayî, taybetkirinê an baca bikaranînê li ser mafên mirovan, da ku ev nebin sedema cudakariyê, paşvekişîneke neheq çênekin û tu kes ji asta bingehîn a mafên av, tenduristî, xanî û mafên din bêpar nemîne.

• Misoger kirina ku bernameyên fînans û piştgiriya teknîkî, nirxandina bandora mafên mirovan û parastina xanî, ax û xwedîtiyê wek mercên bingehîn - ne alîkar - bihewînin.

• Piştgirîkirina avakirina mekanîzmayeke serbixwe ya çareseriya nakokiyên xwedîtiyê, wek beşek ji bernameyên reforma rêveberiyê.

Ji şîrket û aktorên darayî re:

• Kirina lêpirsîna mafên mirovan berî ketina peymanên avakirinê, tevî pêwîstiya çareserkirina xwedîtiyên nakok û berxwedana civakî.

• Daxwazkirina delîlên hebûna şêwirandina civakê û mekanîzmayên gazinan, berî veberhênanê.

• Ketina peymanên ku ax an xwedîtiyê tê de hene, tenê heke mekanîzmayên ku dê gazinên ax û xwedîtiyê yên civakên bandorbûyî - li gorî guncaniyê bi tezmînat û dayîna axeke cîgir jî - çareser bikin, hebin.