29 sal piştî axaftina Yaşar Kemal a Frankfurtê: Ji Kurdan re dîsa demokrasiyek «perçe bi perçe»

Rastinews —

Sala 1997an, Yaşar Kemal ji Almanyayê gazî Tirkiyeyê kiribû. Wî got israra li ser dewleta yekgirtî, hem Kurd hem jî Tirk xizan kiriye. Îro Enqere behsa pêvajoyeke nû dike. Lê pirsa wê axaftinê hê jî bêbersiv e.

Sala 1997an, Yaşar Kemal ji Almanyayê gazî Tirkiyeyê kiribû. Wî got demokrasî nayê perçekirin. Lê riya ku îro li ber Kurdan tê danîn, tam berevajî vê ye. Mafek were stendin, paşê ji bo mafekî din, nifş bi nifş dîsa bikeve rê.

Cotmeha 1997an, li Paulskirchya Frankfurtê, Yaşar Kemal Xelata Aşitiyê ya Yekîtiya Pirtûkfiroşên Alman standibû. Li ber wî, cîhana wêjeyê ya Ewropayê rûniştibû. Lê muxatabê rastîn ê axaftinê ne di salonê de bû. Ew çend hezar kîlometre dûr bû. Dewlet bû. Du sal berê, ji ber hevpeyivînek bi Spiegel re, wê dewletê ew li Dadgeha Ewlekariya Dewletê darizandibû.

Îro meriv perçeyek ji wê axaftinê ji nû ve bixwîne, tiştê ku meriv aciz dike ne kevnbûna gotinan e. Ev e ku ew çiqas hindik kevn bûne.

Mesele ne «lîsteya qedexeyan» bû, mesele mentaliyet bû

Yaşar Kemal axaftina xwe ne bi Kurdan, bi Anatolyayê dest pê dike. Ew xetek dikişîne ji fîlozofên Miletê heta Homeros. Û tîne bîra me ku van axan di dîrokê de ne bi zimanek û çandek bijîn. Van axan bi dehan ziman û çandan jîn kiriye, ku hev xwedî kirine.

Paşê îdiaya xwe ya sereke datîne holê. Israra Komarê ya li ser dewleta yekgirtî xwest Tirkî bike zimanê serdest ê yekane. Lê bi vê yekê, wê Tirkî jî xizan kiriye. Eger Kurdî, Lazkî, Çerkezî, Erebî û Suryanî serbest bimana, wê van zimanan hem hev, hem jî Tirkî dewlemend bikirana.

Yaşar Kemal, mafê Kurdan ne wek «qenciyek» an «daxwazeke kêmneteweyan» dibîne. Ew qedexekirina zimanan wek windakirina dewlemendiya çandî ya tevahiya welêt dixwîne.

Mentiqê tirsê

Tespîta herî balkêş a axaftinê, sedema berxwedana dewletê li hember Kurdî ye. Li gorî Yaşar Kemal, mentiqê rêveberiyê hêsan e: «Eger em azadiyê bidin zimanê we û çanda we, dûre veqetîn tê.»

Ev tirs, sedema şerekî bû ku sala 1997an jixwe diwanzdeh sal bû didomiya. Îro heman tirs, bi awayekî din hatiye guhertin, lê hê jî li ser masê ye. Dema daxwaza perwerdeya bi zimanê zikmakî tê gotin, bersiv wek berê ye: Pêşî ewlekarî, paşê belkî maf.

Şûna tevahiyê, perçeyek piçûk

Belkî hevoka herî kurt û herî giran a axaftina Yaşar Kemal ev bû: «Demokrasî tiştekî tevahî ye.»

Ev hevok, ji bo xwendina rewşa ku îro li ber Kurdan tê danîn pîvanek dide me. Ji aliyekî ve xebata destûrê, hiştina çekan, teslîmbûna şervanan û berdana girtiyên nexweş hene. Ji aliyê din ve, daxwaza perwerdeya bi zimanê zikmakî hatiye kêmkirin, bûye dersek hilbijartî.

Bila em bibêjin ku hemû ev hatin qebûlkirin. Bila em bibêjin ku çek bêdeng bûn, deriyên girtîgehan hinekî vebûn û Kurdî wek dersek çend saetan di hefteyê de li dibistanan ma. Paşê wê çi biqewime?

Li vir, perspektîfa pêşerojê ya ku ji Kurdan re tê pêşkêşkirin eşkere dibe: Ji bo mafekî din dîsa têkoşîn. Li sendîkayan, li partiyan, li meydanan, li sindoqan. Cara din dê dayik, ciwan û zarokên Kurd ji bo «demokratîkbûna Tirkiyeyê ya bêtir» werin seferber kirin. Ji bo mafekî zimanî deh sal, ji bo desthilatiyeke herêmî deh sal, ji bo madeyeke destûrê deh sal din.

Tevî ku têkoşîna çekdarî tune be jî, rewş naguhere: Şerekî demokrasiyê yê ku dê sî, çil, belkî pêncî salan bidome, perçe bi perçe û parî bi parî pêşve biçe.

Heman çerx, amûrên cuda

Ne bi tenê dewlet berpirsê vê rewşê ye. Beşek girîng ê siyaseta Kurdan jî, bi taybetî PKK û kadroyên wê yên siyasî, bi salan bi heman rêbazê tevgeriya. Li şûna daxwazeke statû û mafê tevahî, her serdem li pey qezencên qismî yên ku dihatin ser masê hate meşîn. Her qezenc bû destpêka têkoşîna piştî xwe, lê tu carî bi garantiyeke domdar nehat girêdan.

Pêvajoya bi navê «Tirkiyeya Bêterorê» jî Kurdan berbi heman cihî ve dikişîne. Behsa hiştina çekan tê kirin, lê behsa vê nayê kirin ku piştî çekan, Kurd dê bi kîjan mafan re bi garantiya destûrê xwedî bibin. Takwîm li ser ewlekariyê hatiye avakirin, lê ji bo mafan takwîmek tune.

Ev ne rewşeke taybet a Tirkiyeyê ye. Li her coxrafyaya ku Kurd lê dijîn, çerxeke wek hev dixebite. Qezenc bi îradeya rêveberiyên navendî ve girêdayî dimînin. Û gava ba yê siyasî biguhere, wê çi biqewime?

Pirsa Yaşar Kemal

Yaşar Kemal, wê rojê li Frankfurtê, axaftina xwe bi vê baweriyê xelas kir ku Tirkiye dê zû an dereng bighêje demokrasiyeke rastîn. Lê tiştê ku wî bi «rastîn» qest dikir, ne mafên perçe bi perçe belavbûyî bûn. Ew rêxistineke tevahî bû, ku tê de ziman, çand û gel wekhev bûn.

Ji wê rojê heta niha 29 sal derbas bûne. Pirsa ku divê îro bê pirsîn, ne dema qedandina pêvajoyê ye. Pirsa rastîn ev e: Ma Kurd ji vê pêvajoyê bi garantiyekê derdikevin, garantiyeke ku êdî hewce nake nifş bi nifş têbikoşin? An na dê dîsa li ber destpêka çil salên nû bisekinin?

Her gav ku bêyî bersiva vê pirsê tê avêtin, tê wateya ku ew demokrasiya ku Yaşar Kemal wek tevahî binav kiribû, careke din ji bo Kurdan bibe perçe-perçe û bi teqsîtan.