9 sal li ser referandûma serxwebûna Kurdistanê derbas bûn

Rastinews — Referandûma serxwebûnê ya 25’ê Îlonê, yek ji qonaxên herî girîng ên dîroka siyasî ya nêzîk a Herêma Federal a Kurdistanê ye. Ev referandûm niha di salvegera xwe ya 9. de ye.

Di 25’ê Îlona 2017’an de, li Herêma Federal a Kurdistanê û li hin herêmên kurdistanî yên bi statûyeke nakok — bi taybetî Kerkûk — sindoq hatin danîn.

Di referandûmê de ev pirs ji dengderan hat kirin: «Hûn dixwazin Herêma Kurdistanê û herêmên kurdistanî yên derveyî rêveberiya Herêmê bibin dewleteke serbixwe?»

Biryara referandûmê di 7’ê Hezîranê de hat standin

Rêça ber bi referandûmê ve, bi civîna di 7’ê Hezîrana 2017’an de li Hewlêrê hat lidarxistin, fermî bû.

Di civîna ku bi serokatiya wê demê Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî pêk hat, bi beşdariya berpirsên hikûmetê û nûnerên partî û aliyên siyasî, biryar hat standin ku referandûma serxwebûnê di 25’ê Îlona 2017’an de bê kirin.

Parlamentoya Kurdistanê jî di civîna xwe ya 15’ê Îlonê de bi piraniya dengan piştgirî da lidarxistina referandûmê.

Biryara referandûmê di demeke ku nakokiyên di navbera Hewlêr û Bexdayê de li ser budçe, neft, îdareya çavkaniyên xwezayî, parvekirina desthilatiyê û statûya herêmên nakok ên di çarçoveya xala 140’an a Destûra Iraqê de didomiyan, hat standin.

Li gorî xala 140’an a Destûra Iraqê, pêdivî bû pêvajoya diyarkirina statûya herêmên nakok heta dawiya sala 2007’an biqede. Lê ev pêvajo neqediya. Bi taybetî statûya Kerkûkê wek yek ji sernavên bingehîn ên nakokiya Hewlêr û Bexdayê ma.

% 92,73’an ji sindoqê «Erê» derket

Di 25’ê Îlona 2017’an de bi milyonan dengder çûn ber sindoqan.

Li gorî encamên fermî yên hatine eşkerekirin, ji 4 milyon û 581 hezar û 255 dengderên tomarkirî, 3 milyon û 305 hezar û 925 kes tevlî referandûmê bûn. Rêjeya beşdariyê % 72,16 bû.

Ji dengên derbasdar, 2 milyon û 861 hezar û 471 kes, ango % 92,73, ji bo serxwebûnê «Erê» got. 224 hezar û 464 dengder jî «Na» dan.

Referandûm ne bi tenê wateya ragihandina serxwebûnê dida. Rêveberiya wê demê ya Herêma Kurdistanê encam wek desthilatiyeke siyasî ya ji gel hatiye standin nirxand, ji bo destpêkirina danûstandinan bi Bexdayê re li ser serxwebûnê.

Bexda referandûm nas nekir

Hikûmeta Federal a Iraqê referandûm red kir û encama wê nas nekir. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û gelek welatên din jî li dijî dema referandûmê derketin û gazî danûstandinê di navbera Hewlêr û Bexdayê de kirin.

Piştî referandûmê pêwendiyên Hewlêr-Bexda zû teng bûn.

Dadgeha Federal a Bilind a Iraqê di Mijdara 2017’an de biryar da ku referandûm li dijî Destûra Iraqê ye û encamên wê ne xwedî bingeheke hiqûqî ne.

16’ê Cotmehê û Kerkûk

Nêzîkî sê hefte piştî referandûmê, di 16’ê Cotmeha 2017’an de hêzên federal ên Iraqê û Heşdî Şabî berbi Kerkûk û derdorê ve pêşve çûn.

Hêzên Pêşmerge ji Kerkûk û ji hin herêmên nakok vekişiyan. Guherîna kontrolê li Kerkûkê bû yek ji pêşketinên herî girîng ên piştî referandûmê.

Piştî 16’ê Cotmehê, kontrola Herêma Kurdistanê ya li ser hin herêmên nakok — ku ji 2014’an ve di destê Pêşmerge de bûn — bi awayekî berbiçav guherî.

Ev pêşketin nakokiyên siyasî û aborî yên berî referandûmê di navbera Hewlêr û Bexdayê de bir qonaxeke nû.

Ji 25’ê Îlonê heta îro

Piştî referandûmê dewleteke serbixwe ya Kurdistanê ava nebû. Pêwendiyên Hewlêr-Bexda di salên pêş de careke din bûn zemîna danûstandinê, lê budçe, neft, mûçe, desthilatiyên federal û statûya herêmên nakok wek sernavên bingehîn ên navbera her du aliyan ma.

Lê belê, encama ku di 25’ê Îlona 2017’an de ji sindoqê derket, li dîroka siyasî ya nêzîk a Herêma Federal a Kurdistanê wek xaleke referansê ma.

Îro, di 25’ê Îlona 2026’an de, li ser referandûmê bi tam 9 sal derbas bûne.

Neh sal berê, ji 3,3 milyon zêdetir dengderên çûyî ber sindoqê, % 92,73’an ji bo serxwebûnê «Erê» got. Her çend referandûm neanciya avakirina dewleteke serbixwe jî, 25’ê Îlonê di dîroka siyasî ya nêzîk a Kurdistanê de wek roja ku daxwaza serxwebûnê gihaşt sindoqê, cihê xwe diparêze.