Plana rakirina çekan a Bexdayê: Hebûna PKKê li Iraqê bû mijara danûstandinê

Rastinews — Serokwezîrê Iraqê Elî Fêlih Zeydî di hevpeyvîna xwe ya bi New York Times re de behsa planê kir. Ev plan ji bo bidawîkirina avahiyên leşkerî yên serbixwe yên komên çekdar ên bi piştgiriya Îranê hatiye amadekirin. Zeydî beşa vê planê ya li ser Tirkiye û PKKê jî rave kir.

Zeydî, rakirina çekên derveyî dewletê li Iraqê ji bo hukûmetê ne wek tercîhek, lê wek neçariyekê binav kir:

«Ev ne mesela vebijarkê ye. Ev neçarî ye.» Zeydî got, berî niha jî hin berpirsiyarên Iraqî heman armanc ragihandibûn, lê paşê gav paşve avêtin. Wî got: «Yên din jî behs kirin, lê paşê gav paşve avêtin. Ber bi zext û fikarên din ketin. Ji bo min ev mesele, digel gendeliyê, meseleya rûmetê ye.»

Qonaxa yekem 90 roj e, armanc 30ê Hezîrana 2027an e

Li gorî plana Zeydî, rakirina çekan dê ne bi carekê, lê bi qonaxan pêk were.

Di destpêkê de qonaxek 90 rojî tê pêşbînîkirin. Di vê demê de komên çekdar dê tu êrîşan nekin. Li hember vê, dê garantî bê dan ku hêzên DYA jî êrîşî van koman nekin.

Piştî qonaxa 90 rojî, radestkirina çekên şervanan bi dewleta Iraqê re dest pê dike.

Zeydî got ew dixwaze pêvajo heta 30ê Hezîrana 2027an biqede. Lê komên çekdar zext dikin ku dem heta dawiya 2027an bê dayîn wan.

Zeydî di havînê de yekem car xwestibû çek heta 30ê Îlona 2026an bên radestkirin. Ev dîrok ji bo vekişîna dawîn a leşkerên DYA yên li Iraqê hatibû destnîşankirin. Lê komên bihêz ên bi piştgiriya Îranê vê danezanê red kirin. Ji ber vê yekê, Bexdayê 30ê Îlonê ji bo bidawîkirina rakirina çekan derxist.

Hukûmetê komîteyek danûstandinê ava kir. 30ê Îlonê bû dîroka ku bernameya nû ya rakirina çekan tê ragihandin û qonaxa yekem a 90 rojî dest pê dike. Komên çekdar mercek danîn:

Leşkerên Tirk jî divê ji Iraqê derkevin. Beşa balkêş a hevpeyvîna New York Times ji bo Tirkiyeyê, mercên ku komên bi piştgiriya Îranê ji bo danîna çekan datînin pêş in.

Vekişîna leşkerên DYA ji Iraqê ji demek dirêj ve yek ji xwestekên bingehîn ên van koman bû. Lê di demeke dawî de mercan berfireh bûn.

Komên girêdayî Îranê, xwestin ku leşkerên Tirk jî ji axa Iraqê derkevin. Di nav mercên din ên van şervanan de bidawîbûna hebûna PKKê li Iraqê jî heye. Hin kom herwiha li ser statuya Pêşmerge û mafên Heşdî Şeibî mercan datînin pêş. Tirkiye jî hebûna xwe ya leşkerî li Bakurê Iraqê bi hincetê şerê li dijî PKKê didomîne.

Li gorî nêrîna Enqereyê, vekişîna leşkerê Tirk bi rakirina kampên PKKê yên Bakurê Iraqê û tunekirina çekên wê ve girêdayî ye.

Bi vî awayî, di plana rakirina çekan a Bexdayê de sê mijarên bi hev ve girêdayî derdikevin holê: danîna çekan a şervanên Iraqî yên bi piştgiriya Îranê, vekişîna leşkerên Tirk ji Iraqê, û bidawîbûna hebûna çekdar a PKKê li Iraqê.

Zeydî: Em li peymanek digerin ku bi Tirkiyeyê re ji bo vekişînê were çêkirin

Zeydî ji New York Times re got Bexda hewl dide ku li ser vê mijarê bi Tirkiyeyê re bigihîje peymanekê.

Zeydî bîr xist ku Tirkiyeyê gotiye hebûna leşkerî ya li Iraqê ji bo şerê li dijî PKKê pêwîst e. Wî rave kir ku Enqere vekişînê bi paqijkirina kampên PKKê yên Bakurê Iraqê û çekên wê ve girêdide.

Zeydî got hukûmeta Iraqê, ji bo bersivdana vê xwesteka Tirkiyeyê, li ser danerêyek dixebite ku hêzên çekdar ên Kurd ên herêmî têxe nav pergala ewlehiyê ya fermî ya Iraqê.

Serokwezîrê Iraqê got di lêgerîna peymanê ya bi Tirkiyeyê re de, pêşxistina têkiliyên aborî ya di navbera her du welatan de jî bikar aniye. Iraqê îsal peymanek yeksalî îmze kir. Armanc zêdekirina hinardekirina neftê bo Tirkiyeyê bû, li ser xeta boriya heyî. Zeydî got Bexda dixwaze kapasîteya vê xetê zêde bike.

Wî heftiya borî, di serdana xwe ya Fransa û Almanyayê de, ragihand ku pêşniyar kiriye xetên boriya nû yên ku dikarin nefta Iraqê rasterast, ji ser Tirkiyeyê, bigihînin Ewropayê.

Gava yekem a bi bandor li Şengalê: YBŞ çekên xwe radestî dewletê dike

Dema ku ev hesabê Tirkiye-PKK-Iraqê dihat gengeşekirin, li Şengalê pêşkeftinek bi bandor çêbû.

Zeydî piştî civîna xwe ya 11ê Îlonê bi rêveberên Îtîlafa Doza Êzîdiyan û Yekîneyên Berxwedana Şengalê (YBŞ) re, ragihand ku YBŞê dê dest bi radestkirina çekên xwe yên dewleta Iraqê bike.

Zeydî got li Şengalê destûr nayê dayîn ku li derveyî dewletê rayeke leşkerî û ewlehiyê ya cuda hebe. Wî got Çiyayê Şengalê tevahî dê bikeve bin rayeya îdarî û ewlehiyê ya hukûmeta federal.

Wî got: «Ku çek tenê di destê dewletê de bin û biryara ewlehiyê yek be, ji bo parastina gelê navçeyê, aramî û pêşeroja herêmê bingehek sereke ye.»

Plan wateya derxistina tevahiya endamên YBŞê ji pergala ewlehiyê nade.

Rewşa hiqûqî ya endamên YBŞê û avahiya wê ya jinan YJŞê dê ji nû ve bê rêkxistin. Ewên ku şertan pêk tînin, dê ne wek endamên avahiyên çekdar ên heyî, lê li gorî qanûnên Iraqê bikevin nav saziyên ewlehiyê yên fermî.

Zeydî got: «Dewlet dê mafên û fedakariyên endamên YBŞ û YJŞê biparêze, bi rêya rêkxistina rewşa wan û tevlêkirina wan ên ku şertan pêk tînin, li gorî qanûnan, di saziyên ewlehiyê yên fermî yên Iraqê de.»

Tirkiye YBŞê wek avahiya PKKê ya li Şengalê dibîne

YBŞ, piştî êrîşa DAIŞê ya sala 2014an li Şengalê, ji aliyê şervanên Êzîdî ve hatiye avakirin. Ew yek ji avahiyên çekdar ên wê demê ye.

Hêzên PKKê di dema êrîşa DAIŞê de hatin Şengalê û di avakirina YBŞê de bandor bûn. YBŞ înkar dike ku beşek ji PKKê ye ji hêla rêxistinî ve. Lê belê, di gelek çavkaniyên navneteweyî de wek avahiyeke girêdayî PKKê tê binavkirin.

Tirkiye jî YBŞê wek şaxa PKKê ya li Şengalê dibîne. Wê di salên borî de operasyonên leşkerî li dijî rêveberên YBŞê û mewzîên wê pêk anîne.

Bexdayê û Herêma Kurdistanê di sala 2020an de Peymana Şengalê îmze kiribûn. Li gorî wê peymanê, dê avahiyên çekdar ên derveyî dewletê ji navçeyê bên derxistin. Rola avahiyên girêdayî PKKê li Şengalê jî dê bidawî bibe. Lê hukmên vê peymanê bi tevahî nehatin cîbicîkirin.

Fermandarê Giştî yê Artêşê Yarallah li Şengalê

YBŞê ragihandibû dê çekên xwe radest bike. 11 roj şûnde, di 22ê Îlonê de, şandiyek asta bilind a leşkerî û ewlehiyê çû Şengalê. Serokatiya vê şandiyê Fermandarê Giştî yê Artêşa Iraqê, Orgeneral Ebdulemîr Yarallah, kir.

Wezareta Parastinê ya Iraqê ragihand ku armanca vê serdanê du tişt bûn. Yek jê bidawîkirina dosya ewlehiyê ya Şengalê bû. A din jî nirxandina rewşa yekîneyên leşkerî yên li herêmê bû.

Li gorî çapemeniya Iraqê, Yarallah her wiha serokatiya komîsyona ewlehiyê ya bilind a ji bo Şengalê hatiye avakirin dike.

Di şandiyê de, ji xeynî artêşa Iraqê, rêveberên Heşdî Şeibî jî hebûn. Di hevdîtinan de sê mijar hatin gengeşekirin. Yek jê tevlêbûna YBŞê û komên din ên Şengalê di saziyên ewlehiyê yên fermî de bû. Ya duyem radestkirina çekan bi dewletê re bû. Ya sêyem jî bidawîbûna dîmena çekdar a derveyî dewletê li navçeyê bû.

Zeydî: Rêxistinên şervan ên serbixwe namînin

Plana welat-berfireh a ku Zeydî ji New York Times re rave kir, rêbazek mîna model a Şengalê pêşniyar dike.

Xebatên Bexdayê bi taybetî li ser çar komên bihêz ên bi piştgiriya Îranê ne. Ev kom li dijî danîna çekan û ketina bin kontrola dewletê ya tevahî berxwedan didin.

Zeydî got armanca wî ew e ku hebûna van şervanan a wek rêxistinên serbixwe bê xelasîkirin. Endam dikarin bi awayekî takekesî tevlî Heşdî Şeibî bibin. Lê ew nikarin bi navên rêxistinên xwe yên heyî çalakiyên çekdar bidomînin. Fermandariyeke wan a serbixwe jî nikare bimîne.

Zeydî got komên ku di dawiya vê demê de hîn jî bi navên şervanan çalak bin, dê wek «li derveyî qanûnê» bêne dîtin.

Li gorî plana hukûmeta Iraqê, piştî qonaxa 90 rojî ya bêyî êrîşan ku ji 30ê Îlonê pê ve dest pê dike, radestkirina çekan dê dest pê bike. Armanc ew e ku heta 30ê Hezîrana 2027an, hem avahiyên şervan ên serbixwe yên bi piştgiriya Îranê hem jî hêzên çekdar ên derveyî dewletê bêne tunekirin.

Pêvajoya radestkirina çekan û tevlêbûna YBŞê ya li Şengalê, yek ji gavên ku berî danezana vê salnameya welat-berfireh li dewrê hatiye bicihkirin bû.

Çavkanî: Serbestiyet