Hebûna PKK'ê li Iraqê dibe mijara danûstandinê di plana bêçekkirinê ya Bexdayê de

Rastinews — Serokwezîrê Iraqê Ali Falih Zeydi, di hevpeyvîna xwe ya bi New York Times re de, li ser plana betalkirina sazîyên leşkerî yên komên çekdar ên nêzê Îranê axivî. Wî her weha behsa girêdana vê planê bi Tirkiye û PKK'ê ve kir.

Zeydi got, ji bo hukûmeta wî tesfiyekirina çekên derveyî dewletê ne tercîheke, lê mecbûrîyetek e:

«Ev ne mijareke daxwazî ye. Ev mecbûrîyetek e.» Zeydi got, berê jî gelek rêveberên Iraqê behsa heman armancê kiribûn, lê paşê gav paşve avêtibûn. Wî got: «Yên din jî behsa vê yekê kirin, paşê gav paşve avêtin. Ber bi zext û fikaran ketin. Ji bo min, ev mijar, tevî gendeliyê, mijareke rûmetê ye.»

Qonaxa yekem 90 roj, armanc 30ê Hezîrana 2027an

Li gorî plana ku Zeydi ragihand, bêçekkirin ne bi carekê, lê bi qonaxan pêk tê.

Berê ji bo 90 rojan qonaxek tê plankirin. Di vê demê de komên çekdar tu êrîşî li dar naxin. Li hemberê vê, dê garantî bê dayîn ku hêzên Amerîkayê jî êrîşî van koman nekin.

Piştî 90 rojan, milîs dê çekên xwe radestî dewleta Iraqê bikin.

Zeydi got, dixwaze pêvajo heta 30ê Hezîrana 2027an biqede. Lê komên çekdar dixwazin ku heta dawiya 2027an dem bê dayîn wan.

Zeydi di havînê de yekem car xwestibû ku çek heta 30ê Îlona 2026an bêne radestkirin. Ew dîrok ji bo derketina dawîn a leşkerên Amerîkayê ji Iraqê hatibû destnîşankirin. Lê komên bihêz ên nêzê Îranê ev bername red kir. Ji ber vê, Bexda 30ê Îlonê ji rola dîroka dawîkirina bêçekkirinê derxist.

Hikûmetê komîsyoneke danûstandinê ava kir. Îdî 30ê Îlonê bû dîroka ku dê tabloya nû ya bêçekkirinê bê ragihandin û qonaxa yekem a 90 rojan dê dest pê bike. Milîsan şert danîn: divê leşkerên Tirk jî ji Iraqê derkevin. Beşa balkêş a hevpeyvîna New York Times ji bo Tirkiyeyê, şertên ku milîsên nêzê Îranê ji bo dev jê berdana çekan datînin pêş, ye.

Ji demek dirêj ve, derketina leşkerên Amerîkayê ji Iraqê yek ji daxwazên bingehîn ên van koman bû. Lê di dema dawî de şert firehtir bûn.

Komên girêdayî Îranê dest bi daxwaza derketina leşkerên Tirk ji axa Iraqê jî kirin. Di nav şertên din ên milîsan de, dawîlêanîna hebûna PKK'ê li Iraqê jî heye. Hin kom herwiha daxwazên li ser statuya Pêşmerge û mafên Heşdî Şeibî datînin pêş. Tirkiye jî hebûna xwe ya leşkerî li Bakurê Iraqê bi sedema tekoşîna dijî PKK'ê didomîne.

Li gorî nêzîkatiya Enqereyê, derketina leşkerên Tirk bi hilweşandina kampên PKK'ê yên li Bakurê Iraqê û tesfiyekirina çekên wê ve girêdayî ye.

Bi vî awayî di plana bêçekkirinê ya Bexdayê de sê mijar derdikevin holê, ku bi hev ve girêdayî ne: dev jê berdana çekên milîsên Iraqî yên nêzê Îranê, derketina leşkerên Tirk ji Iraqê û dawîlêanîna hebûna çekdarî ya PKK'ê li Iraqê.

Zeydi: Em ji bo derketinê li peymanekê digerin bi Tirkiyeyê re

Zeydi ji New York Times re got, Bexda hewl dide ku li ser vê mijarê bi Tirkiyeyê re bigihîje peymanekê.

Zeydi bîr xist ku Tirkiyeyê gotiye hebûna leşkerên wê li Iraqê ji bo tekoşîna dijî PKK'ê pêwîst e. Wî got, Enqere derketina xwe bi paqijkirina kampên PKK'ê yên Bakurê Iraqê û çekên wê ve girê dide.

Zeydi got, hikûmeta Iraqê ji bo bicihanîna vê daxwaza Tirkiyeyê li ser tabloyeke tevlêkirina hêzên çekdar ên Kurdî yên herêmî di nav pêkhateya ewlekariyê ya fermî ya Iraqê de jî dixebite.

Serokwezîrê Iraqê got, di lêgerîna peymanê ya bi Tirkiyeyê re de, pêşxistina têkiliyên aborî yên di navbera her du welatan de jî bikar tîne. Vê salê Iraqê ji bo zêdekirina hinardekirina neftê bi hattê boriya heyî re bi Tirkiyeyê re peymaneke yeksalî çêkir. Zeydi got, Bexda dixwaze qapasîteya vê hattê bilind bike.

Wî ragihand ku di serdanên xwe yên hefteya borî ya Fransa û Almanyayê de jî hatên nû yên boriyê pêşniyaz kiriye, ku dikarin neftê Iraqê bi rêya Tirkiyeyê rasterast bighînin Ewropayê.

Li Şengalê gava yekem a beloq: YBŞ çekên xwe radestî dewletê dike

Dema ku ev tabloya Tirkiye-PKK-Iraq tê nîqaşkirin, li Şengalê pêşketineke beloq çêbû.

Zeydi piştî civîna xwe ya bi rêveberên Îtîlafa Doza Êzîdiyan û Yekîneyên Berxwedana Şengalê (YBŞ) re, ku di 11ê Îlonê de çêbû, ragihand: YBŞ dê dest bi radestkirina çekên xwe yên dewleta Iraqê bike.

Zeydi got, li Şengalê dê destûr nede rayeke leşkerî û ewlekariyê ya derveyî dewletê. Wî got Çiyayê Şengalê dê bi tevahî bikeve bin desthilata îdarî û ewlekariyê ya hikûmeta federal.

Wî got: «Ev bingehek sereke ye ku çek tenê di destê dewletê de bin û biryara ewlekariyê yek bibe. Ev ji bo parastina gelê navçeyê, misogerkirina aramiyê û pêşeroja herêmê pêwîst e.»

Plan tê wê wateyê nayê ku hemû endamên YBŞ ji pergala ewlekariyê bêne derxistin.

Rewşa hiqûqî ya endamên YBŞ û saziya jinan a YJŞ dê ji nû ve bê rêkkirin. Yên ku şertên pêwîst bicih tînin, ne wek endamên sazîya xwe ya çekdar a heyî, lê li gorî qanûnên Iraqê dê bikevin nav sazîyên ewlekariyê yên fermî yên Iraqê.

Zeydi got: «Dewlet, bi ji nû ve rêkkirina rewşa wan û bi tevlêkirina yên ku şertan bicih tînin di sazîyên ewlekariyê yên fermî yên Iraqê de, dê mafên û fedakariyên endamên YBŞ û YJŞ misoger bike.»

Tirkiye YBŞ'ê wek pêkhateya PKK'ê ya Şengalê dibîne

YBŞ, piştî êrîşa IŞÎD'ê ya li Şengalê di sala 2014an de, yek ji sazîyên çekdar ên ku şervanên Êzîdî ava kirin e.

Hêzên PKK'ê di dema êrîşa IŞÎD'ê de hatibûn Şengalê û di avabûna YBŞ'ê de bandor kiribûn. YBŞ red dike ku bi awayekî rêxistinî perçeyekî PKK'ê ye. Lê belê di çend çavkaniyên navneteweyî de wek sazîyeke girêdayî PKK'ê tê binavkirin.

Tirkiye jî YBŞ'ê wek şaxa Şengalê ya PKK'ê qebûl dike. Di salên borî de operasyonên leşkerî li dijî rêveberên YBŞ û mewzîên wê pêk anî.

Bexda û Hikûmeta Herêma Kurdistanê di Peymana Şengalê ya sala 2020an de li ser derxistina sazîyên çekdar ên derveyî dewletê ji navçeyê û dawîlêanîna rola sazîyên girêdayî PKK'ê li Şengalê li hev kiribûn. Lê ev xala peymanê bi tevahî nehat cîbicîkirin.

Serokê Giştî yê Leşkerî Yarallah li Şengalê

11 roj piştî ku hat ragihandin YBŞ dê çekên xwe radestî bike, di 22ê Îlonê de, şandeke bilind a leşkerî û ewlekariyê, bi serokatiya Serokê Giştî yê Leşkerî ê Iraqê Orgeneral Ebdulemîr Yarallah, çû Şengalê.

Wezareta Parastina Iraqê ragihand, ev serdan ji bo bidawîkirina dosya ewlekariyê ya Şengalê û nirxandina rewşa yekîneyên li herêmê hatiye kirin.

Li gorî medyaya Iraqê, Yarallah her weha serokatiya komîsyona ewlekariyê ya bilind a ji bo Şengalê hatî avakirin jî dike.

Di şandê de, ji xeynî artêşa Iraqê, rêveberên Heşdî Şeibî jî hene. Di civînan de tevlêbûna YBŞ û komên din ên Şengalê di sazîyên ewlekariyê yên fermî de, radestkirina çekan dewletê û dawîlêanîna dîmena çekdariya derveyî dewletê li navçeyê tên nîqaşkirin.

Zeydi: Sazîyên milîs ên serbixwe namînin

Plana welatî ya ku Zeydi ji New York Times re ragihand jî rêbazeke mîna model a Şengalê pêşbîn dike.

Xebatên Bexdayê bi taybetî li ser çar komên bihêz ên nêzê Îranê ne, yên ku berxwedanê nîşan didin li hember dev jê berdana çekan an ketina bin kontrola dewletê ya bi tevahî.

Zeydi got, armanc ew e ku hebûna van milîsan wek sazîyên serbixwe bê xilaskirin. Endam dikarin bi awayekî takekesî tevlî Heşdî Şeibî bibin. Lê ew ê nikaribin bi navên sazîya xwe ya heyî û bi pêkhateyên fermandariyê yên serbixwe çalakiya çekdarî bidomînin.

Zeydi got, di dawiya demê de komên ku hîn jî di bin navên milîs de çalak dibin, dê wek «derveyî qanûnê» bêne hesibandin.

Li gorî plana hikûmeta Iraqê, piştî qonaxa 90 rojan a bênêrîşiyê, ku ji 30ê Îlonê dest pê dike, radestkirina çekan dê dest pê bike. Hewl tê dayîn ku di 30ê Hezîrana 2027an de hem tesfiyekirina sazîyên milîs ên serbixwe yên nêzê Îranê, hem jî ya hêzên çekdar ên derveyî dewletê biqede.

Pêvajoya radestkirina çekan û tevlêbûnê, ku li Şengalê ji bo YBŞ hatiye destpêkirin, yek ji gavên ku berî tabloya welatî li erdê hatine cîbicîkirin bû.