Dosyeya Musa Anter: 72 sal jiyan, 11,5 sal girtîgeh, kuştinek 34 salan e çareser nebûye

Rastinews — Nivîskar û rojnamevanê kurd Musa Anter (Apê Musa) di 20ê Îlona 1992an de li taxa Seyrantepeyê ya Amedê bi çekan hat kuştin. Ew wê demê 72 salî bû. 11,5 salên jiyana xwe di girtîgehê de derbas kiribû. Ji ber helbestek bi kurdî bi îdamê hat darizandin. Di du derbeyên leşkerî de hat girtin. Di demeke ku kurdî ji qada giştî hatibû derxistin de, ferhengeke kurdî-tirkî amade kiribû.

Ev dosye jiyana Anter, nîzama hiqûqî ya wê serdemê û prosesa dadwerî ya 34 salan a piştî kuştinê bi hev re dide ber çav. Armanc ew e ku were nîşandan bê çawa ne tenê kuştinek, lê zimanek û kevneşopiyek rojnamegeriyê hatiye cezakirin.

Ji Zivingê heta Stenbolê

Anter di sala 1920an de li gundê Zivingê (Eskîmagara) yê Nisêbînê ya Mêrdînê ji dayik bû. Bavê xwe di zaroktiyê de winda kir. Diya wî Fesla Xanim muxtara gund bû.

Dibistana seretayî li Mêrdînê xwend. Navîn û lîse li Adanayê, di xwendingehê de temam kir. Piştre çû Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Stenbolê, lê xwendina xwe nîvco hişt. Li Stenbolê bi xwendekar û rewşenbîrên kurd re têkilî danî.

Yekem car di salên xwendekariyê de, di serdema Dêrsimê ya 1937-1938an de hat girtin. Li gorî hin çavkaniyan, bi îdiaya heqareta diya Mustafa Kemal Ataturk kiriye, 45 rojan girtî ma. Ji bo xwendekarên kurd ên xizan ên çûne Stenbolê, Yurta Dicle, Firat û Keçan ava kir. Di Şark Postası û Dicle Kaynagi de dest bi nivîsandinê kir.

1959: Helbestek, daxwaza îdamekê

Anter bi Canip Yildirim û Yusuf Azizoglu re li Amedê rojnameya Îleri Yurt derxist. Helbesta wî ya kurdî «Qimil» di sala 1959an de li vir hat weşandin. Vê helbestê bandoreke mezin çêkir. Ev henekek siyasî bû. Bi navê kêzika qimil, ya li başûrrojhilat çandiniyan ziwa dike, terkkirina gundiyan bi çarenûsa xwe re rexne dikir.

Di 17ê Berfanbara 1959an de 50 rewşenbîr û xwendekarên kurd hatin girtin. Dozger îdam xwest. Sûcdar li şaneyên Herbiyeyê hatin girtin. Ji nav girtiyan Mehmet Emin Batu di şaneyê de ji ber tuberkulozê jiyana xwe ji dest da. Ji ber vê yekê doz di dîrokê de wek «Doza 49an» hat qeydkirin.

Piştî derbeya 27ê Gulana 1960an efûyek derket. Anter ji vê efûyê sûd wergirt û hat berdan.

Salên 1960î: Rêxistin, hilbijartin, ferheng

Piştî ku ji girtîgehê derket, Anter di kovarên Deng, Barış Dunyasi û Yön de nivîsî. Di sala 1963an de di «Doza 23an» de hat darizandin û careke din ket girtîgehê. Li gorî Rudawê, bi Mustafa Remzi Bucak, Yusuf Azizoglu, Ziya Şerefhanoglu û Faik Bucak re komeleyeke kurdî jî ava kir.

Di hilbijartinên 1965an de ji bo Mêrdînê bû berendamê Partiya Karkerên Tirkiyeyê (TÎP). Ji ber guhertineke berendamiyê ya di dawiyê de çêbû, wek serbixwe ket hilbijartinê. Di sala 1967an de Ferhenga Kurdî-Tirkî hat weşandin. Tê gotin heman salê hatiye sirgûnkirin.

Anter yek ji avakarên Ojaxên Çandê yên Rojhilat ên Şoreşger (DDKO) bû. Di sala 1970an de di Doza DDKO'yê de hat darizandin.

Du derbe, du girtin

Di 12ê Adara 1971an de careke din hat girtin. 3 salan li Girtîgeha Leşkerî ya Seyrantepeyê ma. Piştî derbeya 12ê Îlona 1980an, bi îdiaya propagandaya «kurdperweriyê» hat girtin û şandin Girtîgeha Nisêbînê. Piştî salekê hat berdan.

Anter di tevahiya jiyana xwe de li girtîgehên Mamak, Sultanahmet, Balmumcu, Seyrantepe û Nisêbînê ma. Tê gotin dema wî ya girtîgehê bi tevahî 11,5 sal e. Ji ber nivîs û ramanên xwe gelek caran ket lêpirsînê.

Bi zimanekî qedexe nivîsandina ferhengekê

Di serdema Anter de kurdî ne tenê pirsgirêkeke çandî bû, qedexeyeke hiqûqî jî bû. Rejîma 12ê Îlonê di 19ê Cotmeha 1983an de Qanûna hejmar 2932 derxist, li ser weşanên bi zimanên ji bilî tirkî. Ev qanûn diyarkirin û weşandina raman bi zimanên ji bilî zimanê fermî yê yekem qedexe kir. Bi vê pênaseyê kurdî de facto bû zimanek qedexe.

Li gorî Komeleya Mafên Mirovan (İHD), bi vê qanûnê kurdî heta di jiyana taybet de jî hatibû qedexekirin. Qanûn di Nîsana 1991an de hat rakirin. Lê li gorî İHD'ê, li gorî Destûrê hîna jî tirkî tena zimanê fermî ye. Di perwerdehiyê, medyayê û jiyana siyasî de gelek sînordarî li ser bikaranîna zimanên din hene.

Xebata ferhenga kurdî ya Anter di bin siya van qedexeyan de hat kirin.

1990-1992: HEP, MKM û Ozgur Gundem

Anter yek ji 81 endamên damezrîner ên Partiya Karê Gel (HEP) bû, ku di sala 1990an de hat avakirin. Pêşengiya avakirina Navenda Çanda Mezopotamyayê (1991) û Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê (1992) kir. Pirtûkên wî yên wek Hatıralarım (1991) û Vakayiname (1992) hatin weşandin.

Berî mirina xwe li Ozgur Gundem û Yeni Ulke dinivîsî. Ozgur Gundem di 30ê Gulana 1992an de dest bi weşanê kiribû, di 14ê Nîsana 1994an de hatibû girtin. Rojname valakirina gundan, kuştinên bêyî dadê û îdiayên îşkenceyê ya di girtinê de dianî rojevê.

Demsala mirinê: 1992

Sala ku Anter tê de hat kuştin, sala ku mirin li parêzgehên kurdan bûbû tiştekî asayî bû. Li gorî lîsteya Komeleya Rojnamevanên Tirkiyeyê, ji 14 rojnamevanên ku di sala 1992an de hatin kuştin, 13 li parêzgehên rojhilat û başûrrojhilat hatin kuştin.

Li gorî raporên İHD'ê, hejmara muxalifên ku li parêzgehên kurdan bûne qurbanên kuştinên bi kesên nenas, di 1992an de 362, di 1993an de 467, di 1994an de 423 bû. Beşek berbiçav ji qurbaniyan siyasetmedar, rojnamevan û rewşenbîrên di tevgera siyasî ya kurd de bûn.

Nivîsa piştî mirina Huseyin Deniz

Xwarzayê wî Huseyin Deniz, ku muxbir û nivîskarê Ozgur Gundem bû, di 9ê Tebaxa 1992an de di êrîşeke çekdarî de jiyana xwe ji dest da. Anter di 13ê Tebaxa 1992an de di nivîsara xwe de li ser wî nivîsî. Nivîsî nikare bêje «tu mirî». Got gotina wê wê wisa hîs bike, tu bi xwe ew kuştiye.

Bi gotina «Ez xalê te me», got heta sax e wê li şûna wî binivîse. Got heke ew jî bê kuştin, wê bigihîje wî.

38 roj piştî vê nivîsê, Anter hat kuştin.

20ê Îlona 1992an: Seyrantepe

Anter di 20ê Îlona 1992an de ji bo Festîvala Çand û Hunerê li Amed bû. Rojê beşdarî festîvalê bû, pirtûkên xwe îmze kir. Êvarê li Seyrantepeyê, Kolana 442an a Taxa Cumhuriyetê, bi xwarzayê xwe Orhan Miroglu re rastî êrîşeke çekdarî hat. Anter jiyana xwe ji dest da, Miroglu birîndar bû.

Kurê Anter, Dicle Anter, û parêzerê malbatê Selim Okçuoglu, dibêjin piştî kuştinê demeke dirêj gavên bibandor di lêpirsînê de neçûne avêtin.

Lêpirsîn: Ji «Kesê Nenas» heta Susurlukê

Lêpirsîna ku Dadgeha Ewlehiya Dewletê ya Amedê destpê kiribû, bi salan «kesê wê nenas» ma. Bi daxwaza Serokwezîrê wê demê Mesut Yilmaz, Rapora Susurluk ya Serokê Desteya Teftîşê ya Serokwezîrtiyê Kutlu Savaş amade kiribû. Rapor got kuştin ji aliyê Mahmut Yildirim ê bi navê kod «Yeşîl» ve hatiye plankirin û pêkanîn.

Lêpirsîneke bibandor pêk nehat. Ji ber vê yekê, malbata Anter di 22ê Sibata 2000î de serî li Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) da. DMME biryar da ku mafê jiyanê, hem ji aliyê madî hem jî ji aliyê prosedurê ve hatiye binpêkirin. Di biryarê de hat diyarkirin ku delîlên cidî hene ku kuştin bi zanebûna karmendên dewletê pêk hatiye. Delîlên wek Rapora Susurluk ji aliyê rayedaran ve nehatine bikaranîn. Tirkiye hat mehkûmkirina tezmînatê.

Îtîrafên Aygan û vekirina 2009an

Îtîrafên Abdulkadir Aygan (Aziz Turan), ku li Swêdê dijî, di sala 2004an de li Ulkede Ozgur Gundem bi sernavê «Ev e Tîma ku Apê Musa Kuştiye» hatin weşandin. Aygan got di tîma JÎTEM'ê ya kuştin pêkanî de bûye. Got kuştin ji aliyê Mahmut Yildirim ve hatiye plankirin. Li dijî xwediyê rojnameyê û gerînendeyê nivîsê yê berpirsiyar, ku îtîraf kiribûn nûçe, doz hat vekirin.

Serdozgeriya Giştî ya Bijare ya Amedê, di sala 2009an de îtîrafên Aygan wek «îxbar» hesiband. Dosye 17 sal piştî kuştinê careke din hat vekirin. Li dijî Cemil Isik, Ali Ozansoy, Aygan, Hamit Yildirim û Mahmut Yildirim biryara girtinê derket. Hamit Yildirim di 29ê Hezîrana 2012an de li Şirnexê hat girtin.

Doza ku du meh berî navbihurînê hat vekirin

Doz, du meh berî navbihurînê, di sala 2013an de hat vekirin. Îdianame di 5ê Tîrmeha 2013an de ji aliyê Dadgeha Cezayê Giran a 7. ya Amedê ve hat pejirandin. Ji bo Mahmut Yildirim, Aygan, Albayê teqawît Savaş Gevrekçi û Hamit Yildirim, cezayê hetahetayî yê giran hate xwestin. Herwiha 20 sal girtîgeh jî hate xwestin. Sûcdarî «kuştina mirovan bi plansaziyê» û «teşwîqkirina gel ber bi serhildana çekdarî ve» bûn.

Doz di sala 2015an de bi sedema «ewlehiyê» ber bi Enqereyê ve hat guhastin. Bi doza sereke ya JÎTEM'ê ya 11 sûcdaran re hat yekxistin. Hejmara sûcdaran zêde bû, sûcdarên revî nehatin girtin. Îfadeya Aygan ya li Swêdê nehat wergirtin. Parêzerê malbata Anter, Selim Okçuoglu, xwest dosyeya nêzîkî navbihurînê ji doza sereke were veqetandin. Dadgeha Cezayê Giran a 6. ya Enqereyê vê daxwazê red kir.

Di dîwana ku sê meh berî navbihurînê hat kirin de, serokê dadgehê got hîna ji Wezareta Edaletê bersiv ji bo nameya nûnertiyê ya Aygan a li derveyî welat nehatiye. Got ji bo nameyên fermana girtinê ya Mahmut Yildirim, Muhsin Gul û Mehmet Zahit Karadeniz jî bersiv nehatiye. Dîwan ji bo 20ê Hezîranê hat paşxistin.

21ê Îlona 2022an: Navbihurîn

Dadgeha Cezayê Giran a 6. ya Enqereyê di 21ê Îlona 2022an de, roja piştî salvegera mirina Anter, doz ji ber navbihurînê betal kir. Dadgehê got kuştina Anter û Ayten Ozturk di sala 1992an de pêk hatiye. Wek sedem destnîşan kir ku maweya navbihurînê ya 30 salan a di Qanûna Cezayê Tirkiyeyê ya hejmar 765 de temam bûye. Doza JÎTEM'ê bi hejmareke esasî ya cuda berdewam kir.

Malbata Anter û hiqûqnasan digotin divê kuştin wek «sûc li dijî mirovahiyê» were hesibandin û ji navbihurînê dernekeve. Dadgehê li gorî nêrîna dozgeriyê biryar da.

Hat ragihandin ku piştî biryarê dosye çû qonaxa îstînafê. Rewşa niha ya vê qonaxê ji aliyê Rastî ve nehatiye piştrastkirin.

Navenda Bîrê: Deh doz, encamek

Parêzer Esra Kiliç, ji Bernameya Xebatên Hiqûqî ya Navenda Bîrê, di daxuyaniya xwe ya 2024an de got deh dozên li ser sûcên salên 1990î bi navbihurîn û berdanê encam bûne. Got du doz jî di bin xetereya navbihurînê de ne. Parastvanê mafên mirovan Ozturk Turkdogan jî got divê kuştina Anter di çarçoveya «sûc li dijî mirovahiyê» de were dîtin.

Tebaxa 2026an: Serîlêdana vekirina dîsa

Keça Anter, Rahşan Yorozlu, bi rêya parêzerê xwe Bişar Abdi Alinak, di Tebaxa 2026an de serî li vekirina dîsa ya doza ku di 2022an de ji navbihurînê ketibû, da. Di dilekçeyê de hat xwestin ku lêkolînên di lêpirsîn û doz de mane neqedandî werin temamkirin. Hat xwestin delîlên madî yên di dosyeyê de bi rêbazên zanistiya edlî û lêkolîna kriminal a rojane careke din werin nirxandin.

Sala 34an: «Ji bo aştiyê divê kuştinên bi kesên nenas werin ronîkirin»

Komeleya Rojnamevanên Dicle Firatê (DFG) pêşengiya bîranînê kir. Bîranîn îro li kolana ku Anter tê de hat kuştin hat lidarxistin. Malbat, rojnamevan û nûnerên partiyên siyasî û saziyên civaka sivîl tê de beşdar bûn. Bîranîna duyem, saet 16.00an, li ser gora wî ya li Taxa Akarsu (Sitîlîlê) ya Nisêbînê wê were kirin.

Endamê DFG'ê Fahrettin Kiliç got sazên li pişt kuştinê hîna jî derneketine holê. Kiliç got di van rojên ku aştî tê axaftin de, divê kuştinên bi kesên nenas werin ronîkirin.

Hevserokê berê yê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê, Selçuk Mizrakli, got heke ên ku Anter kuştine hîna azad bin, ev edaleteke neqediyayî ye. Zêde kir ku bêyî edaletê, aştî nabe. Kurê Anter, Dicle Anter, jî got malbat wê her sal bîranînê bidomîne.

DEM Partî jî di «Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk» de xwest ku bi raboriyê re rû bi rû were mayîn. Partiyê got berpirsên kuştinên «faîlê wan diyar», nemaze kuştina Anter, divê hesabê xwe bidin.

Derdê Anter û «xetên sor» ên îro

Mijara ku Anter emrê xwe daye wê, kurdî bû. Şêwirmendê Serokkomarê Tirkiyeyê Mehmet Uçum, îro di AA Analîzê de nivîsî. Di nav «xetên sor» ên destûra bingehîn a nû de, tirkî wek zimanê fermî û zimanê perwerdeya mecbûrî rêz kir. Kurdî di lîsteyê de cih negirt.

Madeya 42an a Destûra Bingehîn a 1982an jî diyar dike ku ji bilî tirkî, ti ziman wek zimanê zikmakî li welatiyên tirk li dibistanan nayê hînkirin.

Li Rojava jî kurdî tenê wek dersa hilbijartî ya 3 saetan hatiye naskirin. Xwendekarên Rojava ji bo perwerdeya bi zimanê zikmakî yê kurdî derketibûn kolanan.