Zazakî di xetereyê de: «Polîtîkayên asîmîlasyonê zimanê me anî ber tunebûnê»
Zimannas û nivîskar Mesut Asmên Keskin, li ser rewşa îroyîn a Zazakî, polîtîkayên asîmîlasyonê yên li hember vî zimanî û Zazakî ji alî zimannasiyê ve, ji malpera Navenda Çanda Zaza re nirxandinên balkêş kir.
PARVE BIKE
Rastinews — Zimannas û nivîskar Mesut Asmên Keskin, li ser rewşa îroyîn a Zazakî axivî. Wî li ser polîtîkayên asîmîlasyonê yên li hember vî zimanî jî sekinî. Herwiha ji alî zimannasiyê ve nirxandin li ser Zazakî kir. Keskin van gotinên balkêş da malpera Navenda Çanda Zaza. Wî got, divê ji bo parastina zimên gavên lezgîn werin avêtin.
Keskin li ser koka û taybetmendiyên avaniya Zazakî jî nirxandin kir. Wî behsa zextên li ser vî zimanî kir. Keskin got, polîtîkayên bi sedsalan berdewam kirine, Zazakî ji qada giştî derxistiye. Wî weha got:
«Heta axaftvanên zimanekî xwedî li zimanê xwe dernekevin û wî di her qada jiyanê de bi kar neynin, tunebûna wî bi destwerdanên derve re neçarî ye. Îro Zazakî tenê di nav malê de maye. Ev rewş nayê qebûlkirin.»
Keskin got, xebatên akademîk û derfetên perwerdeya nûjen ji bo Zazakî girîng in. Wî got, ji bo zarokên nifşên nû zimanê dayikê fêr bibin, berpirsiyarî li ser malbat û saziyên herêmî ye. Di dewama hevpeyvînê de pêşketina wêjeya Zazakî û asta lêkolînên zimanî jî hat gotûbêjkirin.
Hevpeyvîna bi tevahî wiha ye:
Em dikarin te nas bikin? Ji bo xwendevanên me, tu dikarî bi kurtî xwe bidî nasîn?
Ma be xêr di, silav! Eleqeya we û xwestina we ya ji bo hevpeyvînê gelek kêfxweş kirim. Min hevpeyvînên we yên berê jî bi heyecan û eleqe xwendin. Spas ji bo keda û hewldana we.
Ez li Stenbolê ji malbateke Pilemûriyan ji dayik bûm. Ji temenê xwe yê 2 salî ve li Almanyayê dijîm. Min di sala 1993an de dest bi mijûlbûna dûrûdirêj a bi zimanê xwe yê dayikê, Zazakî, kir. Berê min bi awayekî amator beşdarî lêkolînên li ser Zazakî bû. Ev lêkolîn li Zanîngeha Goethe ya Frankfurtê dihatin kirin. Min di xebatên rastnivîsê û ferhengê de jî cih girt.
Di navbera salên 1995 û 2000î de min di redaksiyona kovara Ware de xebitî. Ware kovareke ziman û çandê bû, bi Zazakî, Tirkî û Almanî derdiket. Di sala 1999an de me, çend nivîskar û xwendekarên zanîngehê, malpera www.zazaki.de ava kir. Min bi navê Asmêno Bêwayir gelek gotar, wergêr û berhevokên li ser Zazakî di Ware, Tija Sodıri, ZazaPress, Miraz, Piltan û gelek kovar û malperên din de weşandin. Min hin pirtûkên helbest, çîrok û romanên Zazakî jî redakte kirin.
Ez ji endamên damezrîner ên Enstitüyê Zazaki me. Ev enstîtu di sala 2002an de li Frankfurtê hat avakirin. Ez hê jî di rêveberiya wê de cih digirim. Ji sala 1999an û pê ve min li komeleyan, di navbera 2006 û 2020î de li Zanîngeha Goethe ya Frankfurtê, û salên piştre bi rêya online, dersên Zazakî dan. Piştî 2020î jî min dersên xwe yên online domandin. Ji xeynî vê, ji sala 2019an ve ez ji bo diranpizişk û dermanfiroşên biyanî kursên Almanî yên asta C1ê didim.
Min perwerdeya xwe ya Endezyariya Makîneyê dikir. Piştî pêşî-lîsansê, min di sala 2005an de derbasî beşa Zimannasiya Hindû-Ewropî ya Berawirdî ya Zanîngeha Goethe ya Frankfurtê bûm. Min di sala 2009an de bi teza xwe ya lîsansa bilind (Master of Arts), bi navê «Li ser Avaniya Zaravayî ya Zazakî», qedand. Min demekê di heman beşê de wek lêkolînerê alîkar xebitî. Min li Almanya, Awistriya, Dêrsim, Çewligê, Rewanê û Parîsê di sempozyum û konferansên li ser Zazakî de, herwiha di gelek çalakiyan de gotar pêşkêş kirin.
Min berhema Antoine de Saint-Exupéry, Şahzadeyê Biçûk, wergerand Zazakî; bi navê Şazadeo Qıckek (2009) hat weşandin. Herwiha min du pirtûkên dersa Zazakî weşandin: Zonê Ma Zanena? (2012) bi rave û şiroveyên Almanî, û Şıma Zazaki zanenê? (2017), ku bi têgihiştineke ziman-nivîskî ya li jor zaravayan û bi Tirkî hatibû amadekirin.
Di van salan de min di redaksiyona kovarên MA, Vengê Welatê Zazayan, Piltan û Zaza u Zazaki de xebitî. Niha ez edîtoriya malpera www.zazaki.de û carinan a Wîkîpediya Zazakî didomînim. Ez di redaksiyona ferhenga Zazakî-Tirkî ya ku Enstitüyê Zazaki amade dike de jî cih digirim. Ferhenga me di sala 2025an de hat weşandin; çapa Tirkî-Zazakî di gava amadekirinê de ye.
Ez li Zanîngeha Goethe ya Frankfurtê xebatên xwe yên doktorayê û etîmolojiyê didomînim. Pirtûka min a bi Almanî, li ser zimannasiya civakî û etnolojiyê, bi navê Identitätsdynamik und Ethnizität der Zaza-sprachigen Bevölkerung zwischen Fremdzuschreibung und Selbstverortung («Dînamîka Nasnameyê û Etnîsîteya Axaftvanên Zazakî: Di Navbera Binavkirina Derve û Cihgirtina Xwe de») di sala 2025an de hat weşandin.
Em hewl bidin li ser Zazakî nexşeyeke coxrafyaya Zaza derxin? Tu dikarî behsa coxrafyaya kevintirîn a Zaza û rewşa wê ya îro bikî? Ji Zazakiya Bakur û ya Navîn tê axaftin; em dikarin behsa cudahî û hevbeşiyên wan bikin?
Zazakî li herêma jorîn a Firat û Dîcleyê, li Rojhilata Anadoliyê tê axaftin. Bi qasî 4 heta 6 mîlyon axaftvanên wê hene. Ji hêla hejmarî ve, li Anadoliyê piştî Tirkî û Kurdî, ew zimanê sêyem ê herî pir tê axaftin e. Ji ber koçên hundirîn ên pêncî salên dawî û koçberî û penaberiya bo Ewropayê, bi taybetî Almanyayê, îro civateke dîasporayê ya girîng jî vî zimanî zindî digire.
Zazakî li herêma xwe yekîtiyeke coxrafî nîşan dide. Bi awayekî çak li Hundirê-Dêrsimê, Çewligê, Xarpêtê, Erzîncanê û bakurê Amedê tê axaftin. Ji xeynî vê, ji Sêwazê heta Erzirûmê, ji Mûşê heta Semsûrê, li deverekê fireh de zaravayên cihêreng ên vî zimanî jî hene.
Beşek girîng ê xebatên min ên akademîk li ser pêşketina dîrokî ya Zazakî ye. Lêkolînên zimannasiyê nîşan didin ku Zazakî di nav zimanên Îranî yên Nû de cihekî xweser digire. Bi taybetî tê qebûlkirin ku Zazakî ji hêla dîrokî ve nêzîkî Partkî ye, û hin taybetmendiyên gelek kevn parastine. Lê carinan tê gotin ku Zazakî rasterast, her çend zimanekî xizm be jî, dişibe zimanê Avestayê an jê hatiye. Ev tişt ji hêla zanistî ve rast nîne.
Zazakî bi zimanên Îranî yên Bakur-Rojava re, wek Beluçî, Goranî, Tatiya Başûr, Sengiserî, Mazenderanî, Gîlekî, Talişî û Simnanî, taybetmendiyên hevbeş ên girîng parve dike. Ev hevşibîn di nav daneyên zimannasî de ne, ku teoriya Deylem li ser koka Zazan piştrast dikin. Lê belê em nikarin bi tenê bibêjin Zazakî kengî gihîştiye coxrafyaya xwe ya îro. Dibe ku ew ji dema Împaratoriya Partan ve, ango bi kêmî 2200 sal berê, li vê herêmê hebûye. Dibe jî ku bi koçekê ji herêma Deylemê di sedsala 9an de belav bûye. Bi baweriya min, cudahî û zaravayên girîng ên Zazakî nîşan didin ku ew demeke dirêj e li vê coxrafyaya çiyayî heye.
Ji hêla avaniya ziman ve, digel zaravayên veguhastinê û perîferiyê, Zazakî di sê zaravayên bingehîn de tê dabeşkirin: Zazakiya Bakur, ya Navîn û ya Başûr. Ev dabeşkirin ne tenê li gorî deng û rêzimanê ye. Ew her wiha li gorî cudahiyên dîrokî û kêm-zêde civakî-çandî ye. Her çend di navbera zaravayan de hin cudahî hebin jî, kesên ku zimên baş dizanin di axaftina rojane de dikarin hev fam bikin. Bi taybetî di navbera axaftvanên ku bi zaravayên cuda re nas in de, hevfamkirin gelek bilind e.
Ji hêla zimannasiyê ve, taybetmendiyên bingehîn ên ku Zazakî ji zimanên xizm cuda dikin çi ne? Peyv û rêzimana Zazakî li ser awayê têgihiştin û vegotina cîhanê ya axaftvanan çi dibêjin me?
Ji bo zimanên Îranî di heman komê de werin dabeşkirin, rêbazek heye. Ev rêbaz têkiliyên di navbera van zimanan de li gorî deng, şêwe û peyvan lêkolîn dike. Lê ev ne li gorî rewşa wan a îro (synchronic) ye. Ew li gorî pêşketina wan a dîrokî (diachronic) ye. Ango, taybetmendiyên cudakar, bi taybetî ji hêla dengnasiyê ve, di gelek qonaxên dîrokî re derbas bûne û gihîştine roja me. Ev taybetmendî bi zimanên Îranî yên kevn û navîn ên nivîskî re, bi hin peyvên taybet (isoglosses), tên berawirdkirin. Di vê berawirdkirinê de deng, koma dengan, morfem û peyv jî tên hesibandin. Diyarkirina têkiliya Zazakî bi zimanên din ên Îranî re jî, wek Farisî û Kurdî yên di coxrafyaya me de nas in, bi vî rengî tê kirin.
Hin taybetmendiyên zimannasî yên girîng bi mînakan wiha ne (heke bi zimanên din ên Îranî jî, wek Goranî, Talişî, Lurî, Beluçî, Tatiya Başûr, werin berawirdkirin, tabloyeke bi vî rengî derdikeve):
Îraniya Kevn
Zazakî /transkrîpsiyona zimannasî/
Kurdî /transkrîpsiyona zimannasî/
Farisî
Alfabeya Zazakî çi guherîn derbas kirine? Îro kîjan alfabe tê bikaranîn?
Zazakî cara yekem di sala 1899’an de ji aliyê axaftvanên xwe ve hat nivîsandin. Ev bûyer bi berhema Mewlîd pêk hat. Ev berhem ji aliyê zanayê olî yê Amed-Licê Eḥmedê Xaṣî (Mela Eḥmed bin Ḥesen el-Xaṣî) ve hat nivîsandin. Bi alfabeya erebî hat weşandin. Di nav Zazayên Sunnî de gelekî tê zanîn. Berhemek din jî ji aliyê muftî ˁUsman Esˁad Efendiyo Babiç ve hat nivîsandin. Wî di sala 1906’an de bi Zazakiya Sêwregê Mewlîd nivîsî, ew jî bi tîpên erebî bû. Lê ev berhem heta 1933’an li Şamê nehat weşandin.
Piştî dema bêdengiyê ya heta salên 60’î, li kovar û rojnameyên bi Kurdî di destpêka salên 80’î de carinan nivîsên Zazakî jî derdiketin. Van nivîsan bingeh li ser alfabeya Kurmancî digirtin, ya bi tîpên latînî. Piştî 85’an kovarên pirzimanî derketin. Armanca wan ev bû ku Zazakî bibe zimanekî nivîskî û pêş bikeve. Bi rêberiya van kovaran, piştî salên 90’î gavên yekem hatin avêtin. Armanc afirandina alfabe û rêzimana taybet a vî zimanî bû. Di wan salan de pirtûkên li ser rastnivîsîn û alfabeya Zazakî hatin weşandin. Nivîskar û zimannasan xebat kirin, di kovaran de gotar derketin. Di vê serdemê de yekem car kovarên tenê bi Zazakî jî derketin. Piştî salên 90’î zext li ser zimanên herêmî li Tirkiyeyê hinekî sist bû. Li Stenbolê weşanxaneya yekem a Zazakî hat vekirin. Li welat jî pirtûk, kovar û ferhengên Zazakî hatin çapkirin.
Îro em nikarin behsa standardek yekbûyî ya nivîsandina Zazakî bikin. Di derdorên olî de mewlîd hê jî bi giranî bi alfabeya erebî tê weşandin. Di berhemên bi tîpên latînî de du sîstemên bingehîn ên nivîsandinê hene. Di kovar û pirtûkên ku derdikevin de, di înternetê de jî, du alfabeyên cuda tên bikaranîn. Ev alfabe tîpên ê, q, w, x bi kar tînin ku di alfabeya tirkî de tune ne. Ji xeynî wan hin tîp û digrafan jî bi kar tînin. Mînak: ı : i, i : î, ü : û; ğ, çh, kh, ph, th (‘, ‘h, dh, lh, sh, ö).
Nêzîkatiya ku ez jî tê de me, Zazakî wek zimanekî serbixwe qebûl dike. Ev nêzîkatî alfabeya Ware/Jacobson bi kar tîne. Ev alfabe li ser pîvanên zimannasî hatiye avakirin. Armanc ev e ku hemû dengên zimên bi awayekî rast bên nîşandan. Nêzîkatiya din Zazakî wek şaxekî Kurdî dibîne. Ji ber vê yekê alfabeya Bedirxan ya ku ji bo Kurmancî hatiye pêşxistin bingeh digire. Lê ev nêrîn ji aliyê zimannasî ve ne rast e.
Nakokiya di navbera van her du nêzîkatiyan de tenê meseleya alfabeyê nîne. Ev nakokî bi rewşa zimanî ya Zazakî jî ve girêdayî ye. Derdorên ku dibêjin Zazakî zimanekî serbixwe ye, xebatên etîmolojîk kirin. Semîner li dar xistin. Bi taybetî bi projeyên wek Wîkîpediya Zazakî gavên girîng ji bo standardbûnê avêtin. Derdora ku Zazakî wek beşek ji Kurdî dibîne, jî ji bo standardkirinê xebateke dûr û dirêj domandiye. Ez rêzê li vê xebatê digirim. Lê ev derdor ne enstîtuyek zimanî ye, ne jî ji akademîsyen û zimannasan pêk tê. Ew ji derdora kovarekê ye. Ji ber vê yekê ji aliyê rêbaz û helwesta zimannasî ve pirsgirêk heye. Divê standardkirin û normkirina zimên di şert û mercên îro de bikeve destê zimannasên vê qadê.
Ji van pêve, alfabeyeke sêyem jî heye. Ev alfabe ji aliyê Dr. Zulfî Selcan ve hatiye pêşxistin. Bi taybetî li Zanîngeha Mûnzurê tê bikaranîn. Lê ji ber zehmetiyên teknîkî yên bikaranînê ev alfabe belav nebû. Hejmara berhemên bi vê sîstemê hatine weşandin gelekî sînordar ma.
Em di kîjan zimanên herêmên cîran de peyv û îfadeyên Zazakî dibînin?
Zazakî îro wek zimanekî nivîskî bandorê li zimanên cîran û zimanên din nake. Ji ber vê yekê pir kêm e ku em di zimanê nivîskî yê zimanên din de peyvên bi eslê xwe Zazakî bibînin. Sedemek din jî ev e: Zazakî li herêma xwe ne zimanê fermî û serdest e. Lê belê li herêmên ku Zazakî hejmarî serdest e, an jî li herêmên cîran, bêguman peyvên Zazakî ketine Kurdî, Tirkî, dibe ku Suryanî û Ermenî jî. Mînak: kutik “kûçik”, gindirlanmak “gilorîbûn”. Di Ferhenga Derleme ya Tirkî de peyvên Zazakî hene (mamosteyê min ê tirkolog Uwe Bläsing li ser vê mijarê du gotarên wî yên bi almanî hene). Di Kurmanciya ku li herêma Zazayan tê axaftin de jî (mînak di ferhenga Îzolî de) peyv û bandora fonetîk, giyanî û hestiyarî ya Zazakî tê dîtin. Ev peyv ne di Tirkiya fermî de ne jî di Kurmanciya fermî de cih digirin.
Bi awayekî giştî, di zimanên Îraniya Rojava de, wek Farisî, Kurdî, Goranî, Belûçî, Talişî, Sînmanî, gelek peyvên hevreh ên bi Zazakî hene. Sedema vê yekê koka wan a hevpar e. Gelek peyv û qismek girîng ê rêzimana wan koka wan a hevpar parve dikin. Ji ber vê yekê ev ziman di nav komeke ku ji zêdetirî çil zimanên Îranî pêk tê de cih digirin.
Beşek girîng ê nîqaşên li ser Zazakî li dora zimanê nivîskî yê standard şekil digirin. Li gor we divê di navbera hewldana afirandina zimanekî nivîskî yê hevpar û parastina cûrbecûriya zaravayên herêmî de balanseke çawa bê danîn?
Ez bawer dikim ku dema zimanekî nivîskî yê hevpar tê afirandin, divê pîvanên zimannasî bingeh be. Dema peyv û awayên rêzimanî tên hilbijartin, divê ew awayên ku pêşveçûna dîrokî herî baş nîşan didin bên hilbijartin. Ango awayên ku etîmolojîk herî zêde hatine parastin. Dikarin bên gotin ku ev awa ji aliyê piraniyê ve herî hêsan têne fêmkirin jî ev in.
Ji bo min etîmolojî li vir wek pîvanek bêalî xizmet dike. Bi vî awayî, bêyî ku zaravayê herêmekê ji yên din bilindtir bê hesibandin, li ser bingeha daneyên zanistî afirandina zimanekî nivîskî yê hevpar gengaz dibe. Ev nêzîkatî dikare pêşî li nîqaşên ne pêwîst ên di navbera zaravayan de jî bigire.
Ji aliyekî din ve, afirandina zimanekî nivîskî yê hevpar nayê wê wateyê ku zaravayên herêmî bên paşguhkirin. Berevajî vê, divê zarava di nivîsê û di jiyana rojane de hebûna xwe bidomînin. Wek li Swîsreyê, ji aliyekî ve zimanekî nivîskî yê hevpar heye. Ev zimanê hevpar li ser zaravan tê bikaranîn, di perwerde, zanist û nivîsên fermî de. Ji aliyê din ve zaravayên herêmî yên zindî jî li kêleka wî hebûna xwe didomînin. Em vê rewşê di zimanên wek Farisî an Erebî de jî dibînin. Zarava û zimanên herêmî di nav gel de û di zimanê nivîskî de jî tên parastin. Ji ber ku Erebiya Klasîk a fermî û nivîskî piştî 1400 salî nayê axaftin. Bi heman awayî li şûna zimanê fermî yê Fārsī-ye kitābī, Fārsī-ye moḥāvere “Farisiya gel” tê axaftin. Ev zarava di nivîsan û di bin-nivîsên fîlman de jî tê bikaranîn.
Bi kurtasî, ez bawer dikim ku modela herî rast ji bo Zazakî ev e: zimanekî standard ê hevpar û zaravayên herêmî li kêleka hev bijîn. Ev celeb pêkhateyeke du-guherbar e, wek celebekî diglossiyayê.
Hişmendiya çêkirî, modelên ziman ên mezin û teknolojiyên zimanî yên dîjîtal bi lez pêş dikevin. Li gorî we, Zazakî çi qas amade ye ji bo vê veguherînê? Teknolojiyên zimanî, ji bo pêşeroja Zazakî derfetek in an jî xetereyên nû jî tê de hene?
Ji ber ku Zazakî hêj korpûseke têrker a vê veguherînê nîne, meriv nikare bêje ku ew li gorî asta zimanên cîhanê amade ye. Lê belê, eger li gorî şert û mercên xwe yên jiyanê û pêkhatinê bê nirxandin, xwedî berhemeke nivîskî ya berçav e. Ji ber vê yekê, dest bi adaptebûna vê veguherînê jî kiriye. Her çend bi awayekî amator be jî, li ser medyaya civakî bi Zazakî rîl, dîalogên kurt û tewra stran û kilam jî bi serkeftî tên çêkirin. Bi vê armancê were bikaranîn, ez bawer dikim ku hişmendiya çêkirî ji bo Zazakî zindîgeh, hînkirin û pêşxistina xwezayî derfetek e ji bo pêşeroja ziman. Şêwaza xwezayî ya ziman dikare bê xerabûn were parastin. Ev jî divê li gorî axaftin û peyvnasiya kesên herî pîr bên girtin, kesên bi Tirkî nizanin, ne bi bandora Tirkî û zimanên din ên ku bi taybetî ji îdeolojî an kêmasiya zanînê tên. Mixabin, ev yek pirsgirêkek e.
Di salên dawî de li ser Zazakî ferheng, xebatên rêzimanî û weşanên akademîk ên girîng hatin kirin. Li gorî we, zimannasiya Zazakî li kîjan waran pêşketinên girîng qeyd kirin, kîjan mijar hîn li benda xebatê ne?
Erê, derketina û zêdebûna xebatên ferheng û rêzimanê bêguman baş û pêwîst e. Wek tê xwestin ku alîkariya zimannasan bê xwestin, divê ew bi xwe jî dest bi van xebatan bikin. Çimkî zimannas in ku dikarin heqê van xebatan ji aliyê zanistî ve bidin.
Zazakî, wek mînak ne wek Farisî an Kurdî zimanekî îranî yê naskirî ye. Lê belê ez dikarim bêjim ku bi taybetî di zimannasiya Almanî û Îranolojiyê de di rêzimanê, di cihê xwe yê nav zimanan de, di zaravanasiyê (diyalektolojî), ferheng, bernameyên dersên ziman, etîmolojî û herwiha di zanista edebiyatê de jî pêşketinên girîng hatine qeydkirin. Lê dîsa jî ne şaş e were gotin ku em hîn li destpêkê ne. Bi taybetî, bernameyên dersan ên ku ji zarok û ciwanan re têne kirin divê bi lîstik û sepanan ve profesyonel bibin. Divê ev bernam li gorî serdema komputer û telefonên desta bên adaptekirin, bi awayekî balkêş. Herwiha divê xebatên ku parastina zaravayên herêmî jî mimkun dikin bên kirin. Ji xeynî vê, xebatên koknasiyê (etîmolojî) jî hewce ne. Berî ku winda bibin, divê hemû zarava û guherbarên ku têne axaftin bi projeyên demdirêj bên tomarkirin. Çîrok û gotinên kevn, jiyana çandî, bi kurtasî her tiştê ku di ziman de heye, ne tenê bi nivîskî, herwiha bi deng û wêne jî bên tomarkirin. Bi baweriya min, ev mijar hîn li benda xebatê ne.
