Foreign Policy hevpeyvînek balkêş bi Sîpan Hemo re kir

Rastinews — Cîgirê Wezîrê Berevaniya Sûriyeyê Sîpan Hemo, bi Hanna Davis a kovara navdar a Amerîkî Foreign Policy re axivî. Wî erêkir ku ji HSD'ê tenê çar tugay tevlî artêşa Sûriyeyê bûne. Wî got ku statûya zêdetirî 50 hezar şervanan hê ne diyar e.

Hemo got: «Ji çar tugayên kevn ên HSD'ê erêkir ku tevlî artêşa Sûriyeyê bûne. Tugayên Hesekê, Qamişlo û Dêrikê di bin fermandariya tûmena 60'ê ya Helebê de kar dikin. Tugaya Kobanê jî di bin tûmena 72'yan de ye.» Wî diyar kir ku di her tugayê de 1300 leşker hene. 500 heta 750 leşkerên van tugayan bi teçhîzatên wek fırokeyên bêpîlot û pergalên parastinê re kar dikin. Hemo got ku heqên van leşkeran nêzî sê mehan e bi rêkûpêk tên dayîn.

Lê belê ew ên tevlêbûyî tenê beşek piçûk a hêzên HSD'ê pêk tînin. Dehan hezar şervan hîn jî derveyî vê pêvajoyê ne. HSD nêzî 60 hezar leşker dihewîne. Statûya zêdetirî 50 hezar leşkerên wê û mûçeyên wan ên pêşerojê hê ne diyar e. Yek ji mijarên herî dijwar ên li ser masaya danûstandinê rewşa YPJ'ê ye, ku bi tevahî ji jinan pêk tê.

Hemo got ku hikûmet dê jinan neke artêşê. Wî got ev yek li gorî prensîb û baweriyên hikûmetê nîne.

YPJ parçeyek girîng a HSD'ê bû. Lê hikûmet tenê pêşniyar dike ku ew tevlî hêzên ewlehiya herêmî bibin. Li gorî Hemo ev gav dê şiyana wan a leşkerî bi awayekî cidî lawaz bike.

Me baregehek piçûk a YPJ'ê ya li çolên Hesekê ziyaret kir. Li wir dît ku nêzî 150 şervan perwerde digirin, dijîn û fikrên Ocalan dixwînin. Navê vê baregehê «Şehîd Koçerîn» e, bi navê fermandarekê kevn ê ku di şerên çileyê de can da hatiye danîn. Fermandarê taburê Rêvan Kobanê hê 26 salî ye. Piştî ku IŞÎD'ê di 2014'an de bajar dagir kir, wê mala xwe ya Reqayê terikand. Bi 14 saliya xwe li Kobanê tevlî refên YPJ'ê bû. Kobanê got ku di sala 2019'an de li Serêkaniyê, di êrîşeke fırokeya bêpîlot a Tirk de ji enîşkê birîndar bûye.

Kobanê got: «Şerê pêşniyar kir ku em tevlî hêzên polîs bibin. Lê ev tê wateya ku em dev ji nasnameya xwe berdin. Fikirîn, hûn xaniyekî xweşik ava dikin û yekî tê wê hildiweşîne. Ew bi çêkirina polîsên jin, projeya YPJ'ê tunedikin.» Kobanê bîr xist ku jin jixwe zêdetirî deh salan e beşdarî hêzên polîs ên herêmê ne. Wê got: «Em wek YPJ dev ji nasnameya xwe bernadin. Navê me çi be jî, em dixwazin di destûra bingehîn a Sûriyeyê de wek artêşek bên naskirin.»

Hevpeyvîna bi tevahî li vir e:

Li derveyî bajarê Hesekê, di baregehek kevn a leşkerî ya Amerîkî de, me destpêka tîrmehê bi Samîr Aso re civiya, kesê ku bi navê kodî Sîpan Hemo tê naskirin. Hemo heta çileyê fermandariya Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) dikir, avahiya leşkerî ya bi pêşengiya Kurdan ku bi hevkariya Washingtonê IŞÎD tine kir. Niha ew di hikûmeta Serokê Sûriyeyê Ehmed eş-Şerayê de cîgirê serokwezîr ê berpirsê herêma rojhilat û cîgirê wezîrê berevaniyê ye. Ew yekem fermandarê Kurd e ku digihîje pileyek leşkerî ya bilind di rêveberiya Şamê de. Di odeya ku me lê hev dît de, li ber wî mêzeke mezin hebû û li ser dîwêr tabloyên nîşana hikûmeta Sûriyeyê ya baz a hêşîn hebûn.

Rola nû ya Hemo qonaxa dawî ya tengezariya di navbera Şamê û rêveberiya xweser a bi piranî Kurdî ya bakur-rojhilatê Sûriyeyê nîşan dide, ku van deh salên borî li wir hukumdar bû. Piştî 10 mehên danûstandinên bêser û ber, ku tê de Washingtonê piştgiriya xwe ji Kurdan berbi hikûmeta Sûriyeyê zivirand, di çileyê de pevçûn dest pê kirin. Yekîneyên Sûriyeyê di nav 24 saetan de HSD têk bir û %80'ê herêma di bin kontrola Kurdan de girt. Di dawiya çileyê de li ser peymanek berfireh hat lihevkirin. Vê peymanê planek gav bi gav ji bo entegrekirina saziyên ewlehî, leşkerî û îdarî yên herêmê di nav dewleta Sûriyeyê de destnîşan kir. Lê şeş mehên borî nîşan dan ku yekxistina vîzyona Kurdan a xweser û çepgir di bin desthilatdariya rejîmeke bi piranî Ereb û îslamgir de, hê jî pêvajoyek dijwar û tevlihev e.

Hemo bi dengekî req ji bin simbêlên xwe yên stûr got: «Eger Amerîka ji helwesta xwe ya siyasî xwar nedibûya, me tu qerîşek axê wenda nedikir.» Hemo got ku ne veşartî ye ku HSD entegrasyona xwe ya di dewleta Sûriyeyê de tenê bi zextê qebûl kir. Wî got: «Ji bo aştiyê ev tenê rê bû.»

Li xala kontrolê ya ber bi Ayn el-Ereb ve, li ser riya çolê ya rast a nêzî sînorê Tirkiyeyê, ala Sûriyeyê ya sê stêr di bayê dihejand. Rengên vê alayê li hember tabloya kevn a HSD'ê xuya dibûn. Di riya ber bi navenda bajêr ve, goristanek li kêleka rê dirêj dibe. Rêzên gorên baş girêdayî heta asoyê dirêj dibin. Li ser her kevirekî gorê wêneyê şehîdekî heye. Li paş wan, bi sedan gorên nû yên bi bloqan hatine dorpêç kirin, şervanên HSD'ê yên di pevçûnên çileyê de mirî lê hatine veşartin. Li kêleka wan, bulldozerek çaleke mezin dikola. Ev çal ji bo veşartina cesedên şervanên HSD'ê yên ku li bajarê Minbicê, di bin kontrola hikûmetê de, kevirên gorên wan hatibûn xerakirin, dihat kolan.

Nêzî goristanê, ala zer-şîn a Rêveberiya Xweser a Demokratîk a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê (DAANES) hê jî li ser xaniyekî fermî yê bi şopên gulan tijî dihejand. Hevserokê Meclisa Rêveber a Kobanê, Ferhan Hecî Îsa yê 66 salî, li qata duyem got ku ew ê heta «entegrasyon biqede» di wezîfeya xwe de bimîne. Di ofîsa wî de ala hikûmeta nû ya Sûriyeyê hebû, lê belge û kaxezên li ser mêza wî hê jî nîşana DAANES'ê dihewîne.

Îsa got: «Em vekirî ne ji bo danûstandinan. Em şer naxwazin, em parastina mafên xwe dixwazin.» Wî wiha domand: «Sûriye ji gelek rengan pêk tê: Elewî, Dirûzî, Sunî û Kurd. Eger van rengan nehên qebûlkirin, aştiyek rastîn peyda nabe. Ji ber vê yekê em zext li hikûmetê dikin ku van rastiyan qebûl bike.»

Ji Xweseriyê ber bi Entegrasyonê ve

Herêma xweser ku ji vê têkoşînê derket û bi navê Rojava tê zanîn, li ser bingeha prensîbên rêveberiya demokratîk hate avakirin. Ev rêveberî pêwendiyên etnîkî digire nav xwe û ji bo wekhevîya zayendî radiweste. Rêveberî heta asta komînan hate hûrkirin. Li ser her komînekê hevserokek jin û hevserokek mêr hebû. Lê di pratîkê de, rêveberiya Rojava her tim bi tevahî li van prensîban nepeyivî. Bi taybetî li herêmên bi piranî Ereb, wek Reqayê, girtinên bêserûber, çewisandin, gendeliyî û binpêkirinên mafan bi rêkûpêk hatin ragihandin. Li van herêman, hatina hêzên dewletê di çileyê de wek rizgarîyekê hate pêşwazîkirin.

Piştî peymana entegrasyonê ya çileyê, Kobanê zêdetirî mehekê di bin dorpêçê de ma. Înternet hate qutkirin. Hêzên hikûmetê tevgera mirov û sotemeniyê sînordar kirin. Her çend windahiyên jiyanê li vir negihiştin asta komkujiyên li peravê Sûriyeyê an li Suwêdayê jî, di dema operasyonê de her du alî binpêkirin kirin. Van binpêkirinan leşkerên hikûmetê yên bêrêzî li hember cesedên Kurdan, komkujiya şervanekî HSD'ê li hember sivîlên Ereb û talan û êrîşên li gundên Kurdan digirin nav xwe.

Her çend rewş bi piranî aram bûye û azadiya rêwîtiyê vegeriyaye jî, danûstandin li ser taybetmendiya pratîkî û sembolîk a rêveberiya rojane didomin. Kobanê niha girêdayî parêzgeha Helebê ye, û rasterast rapor dide Helebê, ew jî rapor dide Şamê. Îsa got ku rêveberiya wan têdikoşe ku di vê pergala navendî de asta xweseriyekê biparêze.

Şera di çileyê de fermanek weşand ku Kurdî wek zimanekî neteweyî nas kir. Ev ferman mafên hemwelatîbûnê ji Kurdên Sûriyeyê re vegerand û nasname û cejnên wan bi qanûnî ewle kirin. Ev gav gaveke girîng bû li hember qedexekirina Kurdî ya di serdema Esed de û li hember bêwelatîbûna bi sedan hezaran kesan. Lê ev ferman hê nekete destûra bingehîn û dikare were rakirin. Li herêmên bi piranî Kurd, wek Hesekê û Kobanê, piraniya tabloyên fermî bi Erebî û Kurdî bi hev re ne.

Bandorên Serdema Nû û Yên li Sînor Mane

Di navenda vê têkoşînê de, ku çi tê wateya entegrasyonê, kesên wek Almaz Romî, şaredara nû ya Kobanê ya 37 salî, hene. Romî di nîsanê de erk wergirt. Waliyê Helebê ew ji lîsteya şeş kesan a ku rêveberiya Kurd pêşkêş kiribû hilbijart. Peymana çileyê destnîşan kir ku divê karmendên Kurd bên tayînkirin di pileyên dewletê de. Ev qaîde bi piranî hate meşandin.

Romî daxwaz kir ku mafên Kurdan di destûra bingehîn a Sûriyeyê de bên naskirin. Wê got: «Em dixwazin mafên me, wek ziman, nasname û çanda me ya Kurdî, di destûra bingehîn de bên ewlekirin. Em dixwazin Sûriyeyek azad û demokratîk hebe ku tê de her kes mafê xwe hebe, çi Kurd be çi Ereb.»

Hesekê li rojhilatê Kobanê ye, bi qasî 320 kîlometre dûr e. Berê ev bajar jî di bin rêveberiya Kurdan de bû. Li deriyê bajêr, hem ala Rojava hem jî ala hikûmeta nû ya Sûriyê dihejin. Di çileyê de, leşkerên artêşa Sûriyê gihiştin dora bajêr. Eşîrên Ereb piştgirî dan wan. Lê ew di destpêkê de neçûn hundirê bajêr.

Li gorî Koma Krîza Navneteweyî, peymana çileyê wiha dibêje: tu alî nabe hêzên xwe yên leşkerî bişîne navenda bajêr. Li navenda bajêr, tabelaya «Koşka Edaletê ya Hesekê» tenê bi Erebî hatiye nivîsandin. Li ber tabelê alek mezin a Sûriyê heye. Li kêleka wê posterekî mezin ê Abdullah Ocalan, damezrînerê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK), heye. Li dîwarên avahiyên bajêr sloganên «PKK», «Rojava» û «Rojava nakeve» hatine nivîsandin. Ev tabelaya tenê bi Erebî bû sedema protestoyên wan kesan ku dixwazin Kurdî jî wek zimanê fermî yê rêveberiyê bimîne.

Sînorên Yekbûna Çekdar û Rewşa YPJ

Sîpan Hemo li bingehek kevn a artêşa Amerîkayê bi me re axivî. Wî got ku mîna gelek hevalên xwe yên HSD'ê, li çiyayên Kurdistana Iraqê bi gerîlayên PKK re perwerde bûye. Li gorî wî, dewletên rojavayî heman piştgirî nadin wan ku didin Enqere û Şamê. Ev jî tê wê wateyê ku ew bi Kurdan «dilîzin», her çend Kurdan di şerê dijî DAIŞ de windahiyên mezin dabin jî.

Di berfanbara 2024an de, hêzên Şara rejîm hilweşandin. Piştre, Washington bi lez xwe li gel rêveberiya nû rêz kir. Kurdan ev yek wek berdana xwe şîrove kir. Hemo got di berfanbara 2025an de, nêzî salekê şûnda, Amerîkayê temamê fînansa xwe ya HSD'ê birî. Di 20ê çileya 2026an de, Nûnerê Taybet ê Amerîkayê yê Sûriyê Tom Barrack, li ser hesabê xwe yê X ragihand ku mîsyona sereke ya HSD'ê ya li dijî DAIŞ bi giranî temam bûye. Wî got Şam dê vê peywirê hilgire. Di nîsanê de, Amerîkayê bingeha xwe ya dawî li bakur-rojhilatê vala kir.

Hemo erê kir ku Tirkiye zextê li ser Sûriyê dike. Herwiha erê kir ku Tirkiyê roleke girîng di entegrekirina Rojava de bin rêveberiya nû de heye. Hemo got: «Enqere gelê Kurd wek talûkeyek li hember ewlekariya xwe ya neteweyî dibîne.» Wî got ji peymana entegrasyonê ya çileyê ve, êrîşên Tirk li herêmê sekinîne.

Hemo piştrast kir ku çar tabûrên berê yên HSD'ê tevlî artêşa Sûriyê bûne. Tabûrên Hesekê, Qamişlo û Dêrikê di bin Lîwaya 60an a li Heleb de ne. Tabûra Kobanê (Eynel-Ereb) jî di bin Lîwaya 72an de ye. Li gorî Hemo, di her tabûrekê de 1300 leşker hene. Ji van, 500 heta 750 kes bi firokeyên bêpîlot û pergalên parastinê re kar dikin. Hemo got mehane bi qasî sê mehan e bi rêkûpêk tê dayîn.

Lê belê, kesên entegre bûne tenê beşek piçûk a hêzên HSD'ê ne. Bi dehan hezar şervan hê jî li derve mane. HSD bi qasî 60 hezar leşker e. Ji wan, zêdetirî 50 hezar kes statuya xwe û mûçeyên xwe yên pêşerojê nizanin. Yek ji mijarên herî dijwar ên danûstandinan rewşa YPJ bû, ku bi tevahî ji jinan pêk tê. Hemo got hikûmet jinan nade artêşê. Wî got ev yek li gel prensîb û baweriyên hikûmetê nayê guncan.

YPJ berê beşek sereke ya HSD'ê bû; nedihat jê veqetandin. Lê hikûmet tenê pêşniyar dike ku ew tevlî hêzên ewlekariya herêmî bibin. Li gorî Hemo, ev gav dê kapasîteya wan a leşkerî bi awayekî cidî lawaz bike.

Me çû ser bingeheke piçûk a YPJ li çola Hesekê. Li wir me dît ku bi qasî 150 şervan perwerde dibin, li wir dijîn û hînî fikrên Ocalan dibin. Navê vê bingehê «Şehîd Koçerîn» e, bi bîranîna fermandarekî berê yê ku di pevçûnên çileyê de jiyana xwe wenda kir. Fermandara tabûrê Revan Kobanê hê 26 salî ye. Piştî DAIŞ di 2014an de Reqa dagir kir, wê mala xwe li Reqayê hişt. Ew 14 salî bû dema ku li Kobanê tevlî refên YPJ bû. Kobanê got di sala 2019an de, li Serê Kaniyê (Resulayn) li ser sînorê Tirkiyê, firokeyeke bêpîlot a Tirk êrîş kiriye û ew ji enîşkê birîndar bûye.

Kobanê got: «Şam ji me re got em tevlî polîsan bibin. Lê ev tê wê wateyê ku em dev ji nasnameya xwe berdin. Fikirîn, hûn xaniyekî xweşik ava dikin, paşê yek tê wî hildiweşîne. Ew bi çêkirina polîsên jin, projeya YPJ'ê tune dikin.» Kobanê bîr xist ku jin jixwe zêdetirî deh salan e beşdarî hêzên polîs ên herêmê ne. Wê got: «Em wek YPJ dev ji nasnameya xwe bernadin. Çi navê me be, em dixwazin di destûra bingehîn a Sûriyê de wek artêşek bên naskirin.»

Daxwazên Baskê Siyasî

Pervîn Ûsiv, Hevseroka Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD), li Qamişlo, ku berê paytexta rêveberiya Kurd bû, axivî. Wê got ku ew jî tevlî danûstandinên entegrasyonê bûye. Ûsiv 40 salî ye û Hevseroka PYDê ye, ku partiya siyasî ya Kurd a serdest a li rêveberiya Rojava ye. Wê tekez kir ku yek ji daxwazên bi pêşî ev e: navê welêt neyê guhertin ji «Komara Erebî ya Sûriyê», lê bibe «Komara Sûriyê». Partiyê hilbijartinên dawî yên parlamentoyê boykot kiribûn, çimkî ji 210 kursiyan tenê 11 ji Kurdan re hatibûn veqetandin. Kurd 20% ê nifûsê pêk tînin, lê partiyê ev hejmar têrê nekir dît. Ûsiv got: «Ne hewce ye em her tiştê ku di pêvajoya entegrasyonê de tê ferzkirin qebûl bikin. Ev erka PYDê ye.»

Ûsiv got hêviya wê heye ku partiya wê dikare, digel hemû astengan, rola xwe berdewam bike. Wê got di dema Esad de partiyên Kurd qedexe bûn. Niha, cara yekem e ku partî li Şamê çalak dibe û xwe bi raya giştî ya Sûriyê nas dike. Ûsiv got: «Niha em kêm-kêm dikarin destûrekê bigirin ku em bi rêkûpêk kar bikin.»

Ûsiv axaftina xwe wiha kuta kir: «(Li Şamê) me bi gelek derdorên siyasî re hevdîtin çêkir. Berê ew Kurdan nas nedikirin. Em dibînin ku ev pêvajoya entegrasyonê ji me re dibe firsend ku em nîşan bidin em welatiyên Sûriyê ne. Têkoşîn û xebatên me niha bêtir girîng bûne.»