Lîstika Kurdî ya Enqereyê: Rêya ji Ocalan heta Meclîsê

Rastinews — Nivîskara Al-Monitor Amberin Zaman nirxand ku Enqere ji siyaseta xwe ya demdirêj a ewlehiyê alî guherand. Bi danûstandinên rasterast ên bi rêberê PKK Abdullah Ocalan re, pêşnûmeyeke qanûnî hate amadekirin. Ev pêşnûmeya niha li Komîsyona Edaletê ya Meclîsê ye. Li gorî Zaman, hin kes vê gavê wek «qonaxeke dîrokî» dibînin. Hinek din jî wê ji bo tevgera siyasî ya Kurd wek «dan bi ser dan» dinirxînin. Di heman demê de ev gav bi stratejiya Serokkomar Recep Tayyip Erdogan re jî girêdayî ye: ku Erdogan cara sisiyan jî li desthilatê bimîne.

Rastî -Dewleta Tirk bi salan e pirsgirêka Kurd bi operasyonên leşkerî û refleksên ewlehiyê îdare dike. Niha li ser vê mijarê gavên fermî tên avêtin, ku kêm caran tê dîtin. Nivîskara payebilind a Al-Monitor Amberin Zaman nivîsî ku danûstandinên veşartî di navbera Enqere û Îmralî de zêdetirî du salan berdewam bûn. Niha ev danûstandin bi pêşnûmeya qanûnî ya ku hat Meclîsê re, gihîştine qonaxeke nû.

Ev qanûn bi sernavê «Xurtkirina Yekîtiya Neteweyî û Yekbûna Civakî» hate şandin Komîsyona Edaletê ya Meclîsê. Ev cara yekem e di dîroka komarê de, peywendiyên rasterast ên dewletê bi Ocalan re li ser zemîneke qanûnî tên danîn.

Ev çarçoveya qanûnî dixwaze pêvajoya şer bi dawî bîne. Ji zêdetirî 40 salan ve, dehan hezar kes di vî şerî de jiyana xwe ji dest dane. Ev qanûn hevsengiyên li qada şer diguherîne. Di heman demê de matematîka siyaseta hundir a Enqereyê jî ji bingehê ve diguherîne. Li gorî analîza Amberin Zaman, aliyek heye ku bi dehan salan Ocalan wek «terorîst» an «kujerê zarokan» hatiye binavkirin. Danûstandin bi vî aktorî re li ser Meclîsê xemgîniyên siyasî û civakî çêdike. Li aliyê din jî, ev gav wek amûreke krîtîk hatiye sêwirandin da ku emrê desthilatiya Erdogan dirêj bike.

Li bingeha tevgera siyasî ya Kurd û li refên muxalefetê, sînorên pêşnûmeyê tên nîqaşkirin. Lê hesabê Enqereyê zelal e: bihayê siyaseta ewlehiyê bike sifir û bi vê yekbûna qanûnî re, piştgiriya girseyî ya ku ji bo derfetên gengaz ên destûrî-siyasî pêwîst e, xurt bike.

Wergera bêjeyî ya nivîsê ev e:

Piştî danûstandinên di navbera dewleta Tirk û rêberê PKK Abdullah Ocalan de yên zêdetirî du salan, pêşnûmeya qanûna çarçoveyê hazir bû. Ev pêşnûma roja çarşemê pêşkeşî Komîsyona Edaletê ya TBMM'ê hat kirin. Hinek kes vê wek qonaxeke dîrokî dinirxînin. Hinek din jî wê ji bo tevgera Kurd wek teslîmiyeteke kêmasî dibînin.

Her çi be jî, ev pêşveçûn tê wateya ku dewleta Tirk cara yekem pêşnûmeyeke qanûnî pêşkêşî Meclîsê dike. Ev jî piştî danûstandinên rasterast bi kesekî ku bi salan wek «kujerê zarokan» û «terorîst» hatiye binavkirin. Ocalan di sala 1999an de li Nairobî ji aliyê hêzên taybet ên Tirk ve hat girtin. Li Tirkiyeyê hat darizandin û cezayê îdamê lê hat birîn. Ev di heman demê de tê wateya ku ji bo cara yekem, hukûmeteke Tirkiyeyê li şûna rêbaza leşkerî, li rêbaza siyasî digere. Armanc ew e ku şerê di navbera Artêşa Tirk û PKK de bi dawî bîne. Di vî şerî de zêdetirî 40 hezar kes jiyana xwe ji dest dane. Piraniya wan mirî Kurd bûn.

Navê pêşnûmeyê «Pêşniyara Qanûnê ya Derbarê Xurtkirina Yekîtiya Neteweyî û Yekbûna Civakî» ye. Tê texmînkirin ku herî zû roja înê li Gelemperiya Meclîsê were dengdan.

Pêşniyar ji 12 maddeyan pêk tê. Mekanîzmayeke qanûnî ya gav bi gav ava dike. Ev mekanîzma ji bo endamên PKK û hinek kesên girêdayî rêxistinê, efûyeke tevahî an qismî pêşniyar dike. Sûcên wek endametî, rêveberî, propagandaya rêxistinê û berhevkirina drav ji bo rêxistinê, di nav vê pêşniyarê de ne.

Desteyek dê di bin çavdêriya Serokkomar de kar bike. Ev deste ji nûnerên Wezareta Karên Derve, burokrasiya ewlehiyê, îstîxbaratê, Wezareta Karên Hundir û Wezareta Edaletê pêk tê. Ev deste dê pêvajoya çekdanîn û fesihkirina PKKê hevrêz bike û çavdêriyê lê bike. Herwiha komîteyeke çavdêriyê ya ji 17 endaman jî, dê vê pêvajoyê bişopîne û guhertinên qanûnî yên nû bighîne Meclîsê.

Di dema weşandina nûçeyê de, di TBMM'ya ku 600 kursî hene de, herî kêm 360 parlementer îmzeya xwe li pêşniyara qanûnê kiribûn.

Ev qanûn ne tenê ji bo têkoşîna Kurdan a bi dehan salan ji bo wekheviya siyasî girîng e. Ji bo pêşeroja siyasî ya Serokkomar Recep Tayyip Erdogan jî girîng e.

Li gorî Destûra heyî, dema wezîfeya Erdogan dê di Gulana 2028an de biqede. Piştî wê, ew nikare dîsa berbijar be. Lê ji bo referandumek li ser guhertina destûrê, piştgiriya herî kêm 360 parlementeran divê. Piştgiriya ku roja çarşemê hat dayîn, nîşan dide ku Erdogan dikare vê piraniyê bibîne. Dengdana roja înê jî girîng e: heke pêşniyar 400 deng bigire, dibe ku pêdiviya referandumê jî nemîne.

Li vir helwesta Abdullah Ocalan û ya DEM Partiya ku 56 kursî li Meclîsê hene, dê diyarker be. Kombûna kursiyên AK Partî û MHPê 323 e. Ev hejmar 37 kêmtir e ji 360 dengên pêwîst, hem ji bo referandumê hem jî ji bo biryara hilbijartinên zû yên ku dê rê li ber berbijartina dîsa ya Erdogan veke.

Di daxuyaniyeke ku DEM Partî roja duşemê belav kir, Abdullah Ocalan peyameke piştgiriyê da hukûmetê. Rêberê PKK yê 78 salî got ku ev sazûman gelek kêmasî hene. Lê wî destnîşan kir ku ev qanûn «mifteya derî» ye. Ev derî dê rê veke ji bo reformên nû yên wek mafên ziman ên ku dê bi destûrê werin misogerkirin.

Parlementera Amedê Ceylan Akça Cupolo ji Al-Monitor re got: «Ev qanûn bi tena serê xwe pirsgirêka Kurd çareser nake, lê destpêkek e».

Cupolo herwiha got: «Ev destpêkeke baş e ji bo avakirina bingehê danûstandin û guhertinên qanûnî yên pêwîst, da ku pirsgirêka Kurd a sedsalî were çareserkirin».

Aktorekî girîng ê din ê vê pêvajoyê jî Ozgur Ozel e. Wî ji CHPê veqetiya û Partiya Nû ava kir. Partiya Nû 91 parlementer heye. Tê texmînkirin ku ew dê bi demê re mezintir bibe. Tê hêvîkirin ku Ozel, ji bo bidestxistina piştgiriya dengdêrên Kurd û parastina têkiliyên xwe yên bi DEM Partiyê re, piştgiriya xwe bide pêşniyara qanûnê.

Ji aliyê din ve, Ocalan û rêveberên payebilind ên PKK yên li Qendîl û derdora wê li ser sînorê Iraq-Tirkiyeyê, di çarçoveya qanûnê de nayên hesibandin. Herwiha ne diyar e ka Selahattin Demirtaş, hevserokê berê yê HDPê ya ku pêşiya DEM Partiyê bû, dê ji vê sazûmanê sûd wergire an na. Demirtaş ji sala 2016an ve bi tometên tund ên terorê girtî ye. Ev pirs li gorî biryarên Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê hîn ne zelal e.

Li gorî agahiyên ku Al-Monitor cara yekem eşkere kir, danûstandinên veşartî di navbera Ocalan û hukûmeta Tirk de di Nîsana 2024an de dest pê kirin. Du armancên bingehîn hebûn: ya yekem, Ocalan bandora xwe bi kar bîne da ku têkoşîna çekdarî bi dawî bibe û Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) bi rêveberiya Şamê re yek bibin. Ya duyem jî ev bû ku DEM Partî piştgiriya xwe bide planên Erdogan yên domandina desthilatê.

Danûstandin di Cotmeha heman salê de gihîştin raya giştî. Serokê Giştî yê MHPê Devlet Bahçeli, Ocalan vexwend ku li TBMM'ê banga danîna çekan ji PKK re bike û got dibe ku ew ji efûyekê sûd wergire.

Ocalan jî di Sibata 2025an de ji Girtîgeha Îmralî banga danîna çekan da PKKê. Herwiha wî ji Kurdan re banga «yekbûnê» bi dewleta Tirk re kir.

Di 12ê Gulana 2025an de, PKK li gorî banga Ocalan, têkoşîna xwe ya çekdarî ya li Tirkiyeyê bi dawî anî û ragihand ku rêxistin xwe fesih kir.

Di 11ê Tîrmeha 2025an de jî, nêzî bajarê Silêmaniyê yê Herêma Kurdistanê ya Iraqê, li herêmeke çiyayî ya di bin kontrola YNKê de, komeke ji endamên PKK merasîmeke sembolîk a şewitandina çekan pêk anîn.

Tê texmînkirin ku piştî pejirandina qanûnê, hin kesên vê komê dê bi siyasetmedarên Kurd ên li surgunê û kesên din ên girêdayî PKK re vegerin Tirkiyeyê. Li gorî çavkaniyên PKK yên ku bi Al-Monitor re axivîn, meriv çawa li koma yekem a vegerê were kirin, dê yek ji ceribandinên herî girîng ên rastdariya hukûmetê be û pêşeroja pêvajoyê diyar bike.

Yek ji çavkaniyan got: «Ocalan berdewam dike têkoşîna xwe ji bo mafên wekhev ên Kurdan di nav Tirkiyeyeke demokratîk de. Wateya yekbûn bi dewletê re jî divê li ser vê bingehê be».

Çavkaniyên din jî dibêjin ku ev lîstikeke mezin a siyasî ye û çarenûsa pêvajoyê bi giranî bi helwesta Erdogan ve girêdayî ye.

Hewldanên berê yên çareseriyê yên ku AK Partî bi PKK re di salên 2008 û 2012an de kiribû, ji ber bêbawerbûna herdu aliyan têk çûn. Şer dîsa dest pê kir û hê zêdetir tund bû.

Di sala 2014an de, di navbera Pentagon û şaxa Sûriyeyê ya PKK de li dijî DAIŞê hevalbendî çêbû. Piştre şervanên Ereb jî beşdarî vê hevalbendiyê bûn. Ev yek xemgîniyên Enqereyê zêdetir kirin, ku bawer dikir welatên rojavayî dixwazin dewleteke Kurd a serbixwe ava bikin.

Lêbelê, piştî êrişa Hamasê ya sala 2023an li ser Îsraîlê, guhertineke mezin a jeopolîtîk li Rojhilata Navîn çêbû. Ev guhertin lezand ku Tirkiye dîsa peywendiyan bi PKK re dayne. Enqere bawer dikir ku bi kapasîteya xwe ya pêşketî ya balafirên bêpîlot (îHA/SÎHA), serdestiya leşkerî li qada şer misoger kiriye.

Îranê ji piraniya axa Sûriyeyê vekişiya. Ehmed el-Şeraa li Şamê hat ser desthilatê. Amerîka jî piştgirî da wî. Bi vê rewşê, Tirkiye ji xwe pê ewletir dibîne. Tirkiye dixwaze bi PKK re li ser şertên xwe rekevin.

Lê tengezariyên nû yên digel Îranê dikarin hesabên Tirkiyeyê xera bikin. Tê bawer kirin ku Serokê Amerîkayê Donald Trump bi daxwaza Erdogan biryar da ku alîkariyê nede opozîsyona çekdar a kurdî ya Îranê. Lê Trump bi tevgerên xwe yên nepenî tê naskirin. Ev îhtîmal e ku ew vê biryarê biguherîne.

Ji aliyekî din ve, şaxê Îranê yê PKK, Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê (PJAK), dibêje ku gazîkirina Ebdullah Ocalan ya çekrakirinê û helweşandinê wan nagire nav xwe.