Doza êrîşa li ser "Ayetên Şeytên": Kesê ku Salman Rushdie kor kir wek terorîst hate mehkûm kirin

Rastinews — Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dadgehekê, kesê ku di sala 2022an de bi kêr li nivîskarê Îngîlîz-Amerîkî yê Hindîtevger Salman Rushdie xistibû, ji hemû tometan re sûcdar dît. Nivîskar bi pirtûka xwe ya "Ayetên Şeytên" bûbû hedefa tepkiya cîhana îslamê. Yek ji tometan jî "beşdarî li kiryareke terorê ya navneteweyî" bû.

Hadi Matar, di sala 2022an de li çalakiyekê Rushdie bi kêr xistibû. Rushdie ji ber vê êrîşê ji yek çavê xwe kor bûbû. Naha Matar li DYE'yê ji sûcên terora federal hat mehkûm kirin. Li gorî dozgeran, sedema êrîşê ew gefên mirinê bûn ku Rushdie ji ber romana xwe ya "Ayetên Şeytên" ji salan ve digirt.

Hadi Matar warendayê Lubnanê ye û welatiyê Amerîkayê ye. Doza wî li bajarê New Yorkê hate lêkolîn kirin.

Li dadgeha federal a li bajarê Buffalo yê eyaleta New Yorkê, jûrî piştî nêzî du saetan nirxandinê Matar ê 28 salî ji her sê tometan re sûcdar dît. Matar hat mehkûm kirin ji ber: hewldana piştgiriya madî dayîna Hizbullaha Lubnanê ya ku ji aliyê Îranê ve tê piştgirî kirin û ku DYE'yê wek rêxistina terorê nas dike, beşdarbûna kiryara terorê ya derbasî sînoran, û dayîna piştgiriya madî bi teroristan re.

Berê Matar ji ber heman êrîşê li dadgeha eyaletê ji hewldana kuştinê sûcdar hatibû dîtin. Li wir 25 sal cezayê girtîgehê lê hatibû birîn. Naha bi vê mehkûmiyeta federal re ew rûbirûyê cezayê hepsê hetta hetayê ye. Tê payîn ku ceza wê di 3ê Mijdarê de bê ragihandin.

Di doza federal de ku ji hefteyekê zêdetir domiya, Rushdie yê 79 salî jî wek şahid ji bo dozgeriyê şahidî da. Parastina Matar tu şahid, ne Matar bi xwe jî, banî ser kursiya şahidiyê nekir.

Ji ber "Ayetên Şeytên" fetwaya mirinê hatibû dayîn

Rushdie ji sala 1988an ve, kengî romana xwe ya çaran "Ayetên Şeytên" belav bû, di bin gefên mirinê de bû. Rêberê olî yê Îranê yê wê demê Ayetullah Ruhullah Xumeynî, pirtûk wek heqaret li olê nirxandibû. Di sala 1989an de fetwayek derxist. Di vê fetwayê de banga kuştina Rushdie û kesên ku di weşana pirtûkê de rol girtibûn hat kirin.

Piştî fetwayê, ji bo kuştina Rushdie xelatek bi mîlyonan dolar hat danîn. Wergêrê japonî yê pirtûkê Hitoshi Igarashi jî di sala 1991ê de hat kuştin.

Hikûmeta Îranê di sala 1998an de xwe ji fetwayê dûr xist. Lê li gorî dozgeriya DYE'yê, di sala 2006an de Sekreterê Giştî yê Hizbullahê piştgirî da fetwayê. Cîgirê Xumeynî, Elî Xamineyî jî di sala 2017an de ew ji nû ve piştrast kir.

Li gorî delîlên dozgeran, Matar berî êrîşê ji salekê zêdetir li ser fetwayê lêkolîn kiribû. Matar di 12ê Tebaxa 2022an de li Chautauqua Institution ya bajarê Mayville yê New Yorkê, li ser dikê ku Rushdie ji bo axaftinê derketibû, bi kêr li wî xist.

Rushdie ji serî, stû, laş û destê xwe yê çepê zêdetirî 10 caran kêr xwar. Nivîskarê Hindîtevger di encama êrîşê de ji çavê xwe yê rastê kor bû û organên wî yên navxweyî jî zirar dîtin. Di êrîşê de kesekî din jî birîndar bû. Temaşevanên salonê Matar girtin û ew bêçalak kirin.

Matar li DYE'yê hatiye dinê û welatiyê Lubnanê jî ye. Di Sibata 2025an de li dadgeha eyaletê ji hewldana kuştinê sûcdar hatibû dîtin. Sê meh şûnda 25 sal cezayê girtîgehê lê hatibû birîn.

Piştî fetwayê, Rushdie bi qasî 10 salan di bin parastina polîsê Îngilîstanê de veşarî jiya. Paşê ew çû New Yorkê. Di sala 2024an de bîranîna xwe ya bi navê "Knife: Meditations After an Attempted Murder" belav kir. Tê de li ser êrîşê, pêvajoya sax bûnê û bandora derûnî ya jiyana xwe nivîsî.