Nivîsên li ser narsîzmê-7

Rastinews — Di roja me de narsîst… 7

Divê meriv vê yekê bibîne: narsîzm ne tenê taybetiyeke kesane ye. Ew bûye awayekî cihgirtinê yê dîrokî û çandî jî. Narkîsosê mîtolojîk tenê evîndarê xuyabûna xwe bû. Lê dîsa jî ew di bin qanûnên siruştê de bû. Lê narsîzma îro bi hezkirina xwe ya bi xwe re têr nabe. Ew hewl dide xwe li ser sînorên mirovbûnê bihewîne. Armanc êdî ne tenê spehîtî ye, afirandin e. Ne tenê hebûn e, ew e ku meriv hebûnê diyar bike. Li gorî Reinhard Haller, mîta Narkîsos vê yekê nîşan dide: gava kes hevtayê xwe nabîne, ber bi xwe ve vedigere. Ji bo wî kesî, hevta tenê xwe bi xwe ye. Narkîsos taqeta xwe-danîna li şûna yekî din tune ye. Ango ew nikare empatiyê deyne. Kapasîteya wî ya rêkxistina hestên xwe jî pêş neketiye. Ew nikare bi yê din re rezonansek hestî ava bike. Ji ber vê yekê, alfabeya hestî hê ji bo wî nehatiye nivîsandin. Ew di warê hestan de di nezaniyekê de dimîne.

Bila li vir bêjim: min pir li ser empatiyê nivîsiye. Dixwazim li vir xeletiyek ku pir tê kirin jî rast bikim, li ser mijara empatiyê. Bi gelemperî empatî wiha tê pênasekirin: fêhmkirina hestên yekî din, dîtina ji perspektîfa wî. Di vê pênaseyê de, kes ber bi yê din ve diçe. Hewl dide ji cihê wî binêre. Ev rast e… Lê empatî tenê ev nîne. Şerta empatiyê ya pêşîn ev e: kes di dilê xwe de ji bo yê din cihekî veke. Ji ber ku ev cih heye, ew dikare nêzî yê din bibe. Ango empatî vekirina dilê xwe ye ji yekî din re. Ew dayîna cihekî ye di cîhana xwe ya hundir de. Destûrdayîn e ku yê din dilê te wek stargehekê bi kar bîne. Bi wateya psîkoanalîtîk, empatî hinekî vê armanc dike: îmkan dayîn ku yê din di te de cih bibîne. Li vir alî berevajî dibe. Êdî ne tu ber bi yê din ve diçî; yê din ber bi te ve tê. Û empatî dibe kapasîteya qebûlkirina wî wek ku ye, û mêvandarîkirina wî di dilê xwe de.

Empatî ne tenê çûyîn e ber bi yê din. Ew bûyîna cihekî ye ku yê din dikare were ba te.

Di cîhana kevneşopî de, mirov afirînerê hebûna xwe nebû. Zayîn, çarenûs û mirin, parçeyên rêzeke bûn ku ji vîna mirov derve dixebitî. Mirov nedizayîn; dihat zayîn kirin. Nediafirand; hatibû afirandin. Ji ber vê yekê, mirov li hember hebûna xwe di rewşeke pasîf de bû. Xwedê afirîner bû, mirov jî afirandî bû.

Lê cîhana teknolojîk a nûjen dest bi guhertina vê hiyerarşiya ontolojîk kiriye. Teknolojiyên zayînê, rêbazên zaroyê tûbê, destwerdanên genetîk û navendên tovkirina çêkirî, zayînê ji bûyereke xwezayî derdixin. Ew zayînê dikin pêvajoyeke ku bi awayekî teknîkî tê rêkxistin. Zarok êdî ne tenê hebûneke «hatî dayîn» e. Ew dibe hebûneke ku tê plankirin, tê demsazkirin, û di bin hin mercan de tê gengaz kirin. Mêrekî ku nikare bibe bav, jinekî ku nikare bibe dayik, dikare vê kêmasiyê bi navbeynkariya laboratûwarê derbas bike. Bi vî awayî, zayîn ji qada çarenûsê derdikeve, diçe qada teknîkê.

Têkiliya vê guherînê bi narsîzmê re kûr e. Çimkî li vir, kirdeyê êdî dixwaze ne tenê xwedanê xuyabûna xwe be. Ew dixwaze xwedanê mercên hebûna xwe jî be. Afirandî bûn têr nake; ew afirîner bûnê dixwaze. Ev, awayê herî radîkal ê narsîzmê ye. Kirde xwe ne tenê wek tiştekî tê hezkirin dinirxîne. Ew xwe wek prensîbeke ku hebûnê gengaz dike bi cih dike.

Bi vê wateyê, narsîzma nûjen ne tenê heyraniya bi xwe re ye. Ew her wiha daxwaza pozîsyoneke xwedayî ye. Çimkî taybetiya bingehîn a Xwedê, afirîner bûn e. Afirandin, hebûn kirina tiştê ku tune ye. Kirdeyê nûjen bi rêya teknîkê nêzî vê pozîsyonê dibe. Êdî ew ne tenê wêneyê xwe çêdike. Ew bi awayekî teknîkî berdewamiya nesla xwe jî gengaz dike.

Lê li vir jî paradoksek heye. Her ku mirov nêzî hêza afirandinê dibe, şikestîbûna xwe jî bi kûrtir tecrûbe dike. Çimkî ev afirandin ne afirandineke mutleq e. Ew afirandinek bi navbeynkariya teknîkê ye. Hêza kirdeyê ne di nava xwe de ye, di nava teknîkê de ye. Ji ber vê yekê, narsîzma nûjen, tevî ku xwe li pozîsyoneke xwedayî bi cih dike jî, vê pozîsyonê tenê bi amûrên derveyî dikare biparêze.

Dibe ku ji ber vê yekê narsîzma îro ne tenê heyraniya bi xwe re ye. Ew her wiha hewldaneke înkarkirina sînorên mirovbûnê ye. Kirde êdî naxwaze tenê xwe bibîne. Dixwaze xwe wek hebûneke afirîner, diyarker û mutleq bibîne. Xuyabûna Narkîsos a di avê de, îro cihê xwe daye embriyoya di laboratûwarê de. Di herduyan de jî, kirde bi tenê tecrûbekirina hebûna xwe têr nabe. Dixwaze wê wek tiştekî li hember xwe bibîne û xwedî lê derkeve.

Li vir mesele ne tenê guherîneke teknîkî ye. Ew her wiha guherîneke têkildarî awayê têgihiştina mirov a ji xwe re ye. Çimkî mirov di dirêjahiya dîrokê de, hebûna xwe wek hebûneke girêdayî zayendîtiyê tecrûbe kiriye. Zayîna mirov, girêdayî rastihevbûna du laşan bû. Girêdayî ber bi hev ve çûyîna du kêmasiyan bû. Zêdebûn, ne tenê pêvajoyeke biyolojîk bû; her wiha têkiliyî bû. Mirov hebûnek bû ku bi tena serê xwe nikaribû xwe çêbike. Ji ber vê yekê, hebûna mirov bi awayekî ontolojîk girêdayî yekî din bû.

Tewra di vegotinên olî de jî, ev girêdayîbûn qanûn e, ne îstîsna ye. Afirandina Adem û Hewa, wek afirandineke xwedayî ya li derveyî zayendîtiyê tê pêşkêşkirin. Bi heman awayî, zayîna Îsa jî wek îstîsnayeke bêyî zayendîtiyê tê vegotin. Lê ev îstîsna, tam ji ber vê sedemê wek xwedayî tên qebûlkirin. Çimkî afirandina bêyî zayendîtiyê, ne ya mirov e, ya Xwedê ye. Xwedê dikare bêyî pêwîstiya zayendîtiyê biafirîne; mirov nikare biafirîne, tenê dikare zêde bibe. Ferqa di navbera afirandin û zêdebûnê de li vir diyarker e. Zêdebûn girêdayî ye; afirandin serbixwe ye.

Teknolojiya nûjen dest bi tarîkirina vî sînorî kiriye. Teknîkên zêdebûna alîkar, rêbazên zaroyê tûbê û pêvajoyên tovkirinê yên di laboratûwarê de, zayînê ji tecrûbeya rasterast a zayendîtiyê vediqetînin. Êdî yekbûna fizîkî ya du laşan, bi awayekî teknîkî ne mecbûrî ye. Zêdebûn dikare ji tecrûbeyeke jîndar a zayendîtiyê derkeve. Dikare bibe pêvajoyeke bi awayekî teknîkî tê rêkxistin.

Wateya vê rewşê kûr e. Çimkî zayendîtî ne tenê amûreke zêdebûnê ye. Ew her wiha qada ku mirov kêmasiya xwe tê de tecrûbe dike. Mirov di zayendîtiyê de jî tecrûbe dike ku hebûneke bi tena serê xwe têr nake. Pêwîstî bi yekî din heye. Ber bi yekî din ve diçe. Bêyî yê din nikare berdewamiya xwe misoger bike. Zayendîtî, delîla herî zelal e ku mirov bi xwe têr nake. Mirov zayendîtiya xwe bi rêya yê din dijî. Tewra masturbasyon jî pêwîstî bi yekî din ê xeyalî heye. Teknolojî sozê rakirina vê girêdayîbûnê dide. Zêdebûn ji xwestekeke ber bi yê din ve derdikeve. Dibe pêvajoyeke hêkremayê an hilberînê ku dikare bê plankirin. Zarok êdî ne tenê tiştê xwestekê ye. Ew her wiha dibe tiştê projeyekê jî. Ev, pozîsyona mirov a li hember hebûna xwe diguherîne. Çimkî li vir kirde êdî ne tenê zêdebûyer e. Ew derbasî pozîsyona rêxistinkirina hilberînê dibe.

Ev guherîn, bi avahiya kûr a narsîzmê ve girêdayî ye. Çimkî narsîzm, xwesteka kirdeyê ye ku bi xwe têr be. Ew xeyala hebûnê ye bêyî pêwîstî bi yekî din. Derxistina zayendîtiyê ji dewrê bi awayekî teknîkî, dikare wek awayekî nêzîkbûna vê xeyalê bê tecrûbekirin. Kirde dikare bawer bike ku êdî ji bo berdewamiya xwe, bi awayekî ontolojîk girêdayî yekî din nîne. Lê ev jî dîsa ne serbixweyiyeke mutleq e. Çimkî teknîk cihê yê din nagire; ew tenê cudahiyê dibe ser rûyekî din. Laboratûwar, doktor, pergala teknîkî — hemû ev, li derveyî kirdeyê ne. Ango yê din nayê rakirin; ew tenê şeklê xwe diguherîne. Kirde ne rasterast girêdayî yekî din dibe. Ew girêdayî pergaleke teknîkî dibe. Dibe ku ji ber vê yekê, mirovê nûjen cara yekem di vê tengasiyê de dijî. Ev tengasî di navbera xeyala nêzîkbûna pozîsyoneke xwedayî û şikestîbûna xwe de ye. Bi qasî ku bawer dike dikare bêyî zayendîtiyê hilberîne, xwe wek afirîner hîs dike. Lê bi qasî ku dizane ev afirandin ne ji hêza xwe ya hundir e, ji pergalên teknîkî yên derveyî tê. Ji ber vê yekê nikare ji sînordariya xwe bireve.

Di vegotinên olî û metafizîkî yên kevneşopî de, mirov ne çavkaniya hebûna xwe bû. Ew hatibû afirandin. Şikl, laş, zayend û çarenûsa wî, hemû ji derveyî vîna wî hatibûn diyarkirin. Mirov ne sedem, lê encama hebûna xwe bû. Ji ber vê yekê mirov li hember xwe rewşeke bêçalak de bû. Wî xwe hilnebijartibû. Wî xwe çênekiribû. Lê di dinyaya nûjen de ev têkilî berevajî bûye. Niha mirov tenê hebûneke jê re hatî dayîn nejî. Ew wê hebûnê jî diguherîne. Ew dikare laşê xwe biguherîne. Ew dikare rûyê xwe ji nû ve şikil bike. Ew dikare şopên kalbûnê jê bibe. Ew dikare heta zayenda xwe jî biguherîne. Dermankirinên hormonî, emeliyatên estetîk, destwerdanên genetîk û derfetên biyoteknolojîk, qadeke destwerdanê ya li ser laşê mirov vekiriye. Berê tu carî mirov xwedî vê qadê nebû.

Ji ber vê yekê mirovê nûjen êdî ne tenê hebûneke «heyî» ye. Ew her wiha hebûneke «çêker» e jî. Ew li ser xwe dixebite. Ew xwe şikil dike. Ew xwe ava dike. Hebûn êdî ne çarenûseke sabît e. Ew dibe projeyeke ku mirov dikare li ser bixebite. Ev guherîn avahiya narsîzmê jî diguherîne. Narcissosê mîtolojîk tenê aşiqê wêneyê xwe bû. Wî nikaribû wê wêne biguherîne. Wî tenê dikaribû li wê binêre. Lê narsîzma nûjen bi tenê nêrîna li xwe têr nabe. Ew dixwaze tiştê ku lê dinêre biguherîne. Li şûna qebûlkirina wêneyê ku jê re hatiye dayîn, ew dixwaze wêneyê xwe biafirîne. Ji ber vê yekê narsîzma nûjen ne meraqeke bêçalak e. Ew hewldaneke afirîner e jî. Li vir kes ne tenê wek hebûneke, lê wek afirînerekê li xwe dinêre. Ew dibe hem berhem hem hunermend, hem tişt hem kes. Ew dibe prensîbek ku li ser xwe dixebite û şiklê xwe diyar dike. Ev rewş ji kesî re serpêhatiyekê çêdike ku wî nêzî pozîsyoneke xwedayî dike. Çimkî taybetmendiya sereke ya xwedayîbûnê ne qebûlkirina tiştê hatî dayîn e; ew xwedîbûna hêza şikilkirina hebûnê ye.

Lê belê ev tansiyoneke narsîstî ya nû jî çêdike. Çimkî kes êdî ne tenê bi tiştê ku ye rû bi rû dimîne. Ew her wiha bi tiştê ku nikare bibe re jî rû bi rû dimîne. Derfeta afirandina xwe, mecbûriyeteke din jî tîne pê. Ew mecbûr dimîne ku ji xwe razî nebe. Heke mirov dikare xwe biguherîne, wê demê man li ser rewşa xwe êdî ne mecbûrî ye. Ew dibe wek hilbijartinekê xuya dike. Ev yek kesî her tim neçar dike ku ji xwe derbas bibe. Ew her tim neçar dike ku xwe ji nû ve ava bike. Narcissosê mîtolojîk aşiqê xwe ye. Trajediya wî ne evîndariya wî ye. Trajediya wî ev e ku tiştê ku hez dike tenê wêneyek e. Lê dîsa jî evîna Narcissos rasterast e. Tu kes nakeve navbeynê. Ji bo ku ew ji xwe hez bike, hewceyî erêkirina kesekî din nake. Wêneyê di avê de ne delîlê evîna kesekî din e; ew tenê neynikeke bêdeng a hebûna wî ye.

Narsîzma roja me bi vî wateyî ji Narcissos cuda ye. Pirsgirêka herî kûr a narsîstê nûjen ev e ku ew nikare ji xwe hez bike. Ew xwedî evîneke rasterast a ber bi xwe ve nîne. Ji bo gihîştina xwe, hewceyî navbeynkariyekê ye: nêrîna kesekî din.