Nivîsên li ser narsîzmê – 6

Rastinews — Rewşên Narsîzmê

Ez di civînekê de bûm. Piştî axaftina xwe, axêver bersiva pirsan da. Lê bersiva wî ji yek pirsê re bêdengî bû. Carinan bêdengî tevgereke pir narsîstîk e. Axêver bi zanebûn bersiv nedida. Ev ne tevgereke normal bû; çimkî wî berî wê, bersiva pirsên din dabû. Loma pirskar hîs kir ku xeletiyek kiriye. Ew wek kesekî sûcdar û fedîkar hat hîskirin. Em vî cure dîmenan pir caran dibînin, mînak li ser televîzyonan. Hin kes bi bêdengî bersivê nadin pirsan; bi vî awayî xwe dixin cihekî jortir. Ew bi bêdengiyê bersiv didin û dûrahiya di navbera xwe û yê din de mezintir dikin. Bêdengiya li vir manîpulatîf e; çimkî kesê narsîst, bi bêdengiyê rewşê ji aliyê din re dijwar dike. Bêdengî dibe amraz. Ev tiştê qewimî, nîşaneke piçûk a desthilatdariyê ye. Bi vî wateyê, em dikarin behsa kêliyeke piçûk a «faşîst» bikin: hebûna mirovî tê paşguhkirin, tê nedîtin. Bi bêdengmayîna li hember pirsê, pirskar wek kesekî tine tê dîtin. Dibe ku axêver bi xwe ne kesayetiyeke narsîst be; lê di wê dîmenê de, rewşeke narsîstîk a diyar derdikeve holê.

Psîkanalîst Heinz Henseler (Narzisstische Krisen = Krîzên Narsîstîk, 1990) dibêje: tiştê ku herî kûr mirovan birîndar dike, birîndariyên narsîstîk in. Loma jibîrkirina birîndariyeke narsîstîk pir zehmet e. Kesê narsîst lêborînê naxwaze; çimkî ew xeletiya xwe napejirîne. Lêborîn tê wateya pejirandina xeletiyê û wêneyê bêkêmasiyê xera dike. Ji ber vê yekê, lêborîn wek qelsiyê tê dîtin. Hêza Ben, ango ya egoyê, di nelêborînê de tê dîtin. Lê her mirov birîndariya narsîstîk dijî û carinan bersivên narsîstîk dide. Lê belê ev bersiv bi giştî bi qadên diyarkirî ve girêdayî ne. Di avahiya narsîstîk de rewş cuda ye; piraniya bersivan li ser vê rêzê pêş dikeve. Çimkî awayên din ên bersivdanê, yên nerm û mirovane, têra xwe pêş neketine.

Reinhard Haller dibêje: bingeha hewcedariya narsîstîk, hewcedariyeke hêzê ye. Ji bo narsîst, hêz tê vê wateyê: kirina ku yên din tiştê xwestî bikin, şikandina vîna kesê din.

Ez li betlaneyê bûm... Min qezayeke trafîkê dît. Yek ji alîyên qezayê dixwest lê yê din bixe. Wek dixuya bû, wî bi erebeya xwe re têkiliyeke fetîşîstîk çêkiribû; wek ku wî sînorên Ben (egoyê) fireh kiribûn. Erebe bûbû parçeyek ji wî bi xwe. Êdî erebe ne tenê tiştek bû, bû dirêjahiyek ji kesayeta wî. Loma tiştê ku li ser şer dikir, ne erebe bû, xwe bi xwe bû. Carinan erebe dibin sembolên fallîk; pêşbazî, lez, hêz û nîşandan bi wan tên lîstin. Şofêrtiya baş, ne li gorî lihevhatina bi trafîkê ve tê pîvan; ew dibe çîrokeke pesindana narsîstîk. Bi vî awayî, dîmenên asayî yên jiyana rojane jî dibin dîmenê narsîzmê. Narsîzm ne tenê hezkirina mirov ji xwe re ye; her wiha hewldaneke veguherandina cîhanê ye, li gorî xwe.

Narsîzma Qurbaniyan

Ez dixwazim pêşî vê yekê bibêjim: li hember êş û tecrubeyên rastîn ên mirovan, ez dizanim dibe ku ev nivîsên min biçûk û kêm-girîng xuya bikin. Li hember êşa rastîn a qurbaniyekê, ev cure şîrove qels û têrnekirî dimînin. Lê ez wek psîkanalîst, gava li ser diyardeyekê dikolim, divê ne tenê alîyê wê yê xuya bibînim; divê alîyên wê yên kêmtir tên axaftin û vêşartî jî bibînim. Dema em hewl didin bûyerekê bi tevahî fam bikin, van dînamîkên «aliyî» jî dibin parçeyek ji şîroveyê. Bêguman, ji bo qurbaniyekê tiştê sereke, qurbaniya wî bi xwe ye. Ev nîqaş armanc nake ku em wê êşê piçûk bibînin an bêqîmet bihesibînin. Lê digel vê yekê, hin caran mirov bi rêya êş û qurbaniya xwe dixwazin cihekî narsîstîk bigirin. Em vê bi mînakeke sade bifikirin: du kes ezmûna emeliyata xwe vedibêjin. Yek behsa dijwariya emeliyata zikê xwe dike, dibêje ku sax bûn gelek dirêj dom kir. Yê din, dema ku guhdarî dike, êşa wî piçûk dike û ya xwe mezin dike: «Ya te çi ye? Di emeliyata min de 12 derz hebûn.» Li vir tiştê diyar, ne parvekirina êşê ye; avakirina rêzek li ser êşê ye. Meseleya sereke êdî ne «kê çi jiyaye?» ye, dibe «êşa kê mezintir e, girîngtir e?». Kes bi mezinkirina êşa xwe, bêtir bal, nasîn û girîngiyê dixwaze. Di vê rewşê de, êş êdî ne tenê tecrubeyek e; dibe amrazek ji bo avakirina cihekî civakî. Herdu kesan jî bi rastî êş kişandine. Lê ev êş nayê parvekirin, tê berawirdkirin; nayê fêmkirin, tê pêşbaziyê. Li vir, xeteke zirav di navbera qurbanîbûnê û veberhênana narsîstîk de derdikeve holê. Êş ji alîyekî ve rastîn û înkarnekirî ye; ji alîyekî din ve, di hin rewşan de, dibe zemîna ku takekes lê cih digire, qîmet distîne û nasîn dixwaze. Nasîna qurbaniyê û xuyakirina êşê, ji bo qurbaniyê pir caran wek derman e. Nasîn, fêmkirin û dîtin, parçeyek girîng ê saxbûnê ne. Lê ev nasîn, di hin rewşan de, dibe amraz. Hin mirov qurbaniya xwe ne tenê tînin ziman; wê vediguherînin cureyeke sermaya narsîstîk. Di vê rewşê de, qurbanîbûn ne amrazê saxbûnê ye; amrazê bidestxistin û parastina vî cihî ye.

Êş dikare derman be; lê her wiha dikare hêz jî biafirîne.

Îro hema hema her roj «roja bîranînê» ye: Roja Mamosteyan, Roja Jinên Cîhanê... Her yek ji van rojan li ser paşxaneyeke dîrokî, li ser kêliyeke destpêkê û bi gelemperî li ser tecrubeyeke qurbaniyê ava dibe. Loma ev roj ne tenê roja pîrozbahiyê ne; her wiha roja bîranînê ne. Lê ev pratîka bîranînê ne tenê êşên borî xuya dike; her wiha destûrê dide ku hin nasname di wê rojê de derkevin pêş. Koma ku tê bîranîn, di wê rojê de tê dîtin, tê guhdarîkirin û tê nasîn. Ev nasîn ne tenê sembolîk e; her wiha qîmetê jî çêdike. Li vir tevlihevîyek derdikeve holê: sînorê di navbera bîranîna qurbaniyê û bicihbûna wê li navenda nasnameyê de nediyar dibe. Çimkî ev cih, ku bal, guh û meşrûiyeteke exlaqî peyda dike, di hin rewşan de dibe statûyeke ku tê parastin. Di vê rewşê de qurbanîbûn êdî ne tenê tecrubeyeke borî ye; dibe vegotineke ku îro jî ji nû ve tê hilberandin û belavkirin. Kes û kom bi vê vegotinê xwe cih dikin, xuya dikin û carinan hewl didin qîmeta ji vî cihî bidestxistî biparêzin. Di vê çarçoveyê de, dikare bê gotin ku qurbanîbûn dikare bi veberhênana narsîstîk re yek bibe. Çimkî dema bala civakî li ser nasnameyekê ye, ev bal ne tenê nasîn e; dibe jêderka nirxê xwe jî. Qurbanîbûn di vê rewşê de ne tenê windahî ye; her wiha dibe zemîna hêz û meşrûiyetê.

Yek ji mînakên herî berbiçav ên vê dînamîkê li rewşa siyasî, tecrubeya girtîgehê ye ku Erdogan berê jiya. Bêguman girtin an mayîna li girtîgehê ne betlaneyek e, ne jî cejnek e. Lê ne her tecrubeyeke neyînî bixweber travmatîk e. Girtina Erdogan jî ne tecrubeyek e ku ji hêla psîkolojîk ve mecbûrî di kategoriya «travmayê» de cih bigire. Digel vê yekê, ev tecrube bi demê re bû vegotineke bihêz a qurbanîbûnê. Ev vegotin ne tenê bîranîna bûyereke borî ye; her wiha di nav salan de bû mîtolojiyeke siyasî ya ku ji nû ve tê hilberandin. Erdogan vê vegotina qurbanîbûnê ne wek windahiyê, lê wek qezencê bikar aniye; wî bi vê vegotinê meşrûiyet çêkiriye, piştgirî mobîlîze kiriye û cihê xwe yê siyasî xurt kiriye.

Mexdûriyetên rabirdûyê her tim di rabirdûyê de namînin. Carinan ev mexdûriyet dibin sedem. Ew tevgerên îro meşrû dikin. Kes an grûb, neheqiya xwe ya rabirdûyê davêje pişt helwesta xwe ya niha. Bi vî awayî hişkiya xwe venêşêre. Xala girîng ev e: Mexdûriyet ne tenê ezmûnek êş e. Ew her wiha rabirdûyek e ku tê wateyî kirin, tê vegotin û peywir distîne. Ev rabirdû carinan cureyek parastina exlaqî çêdike. Guhertineke wisa dema têkiliyên hêzê biguherin jî xuya dibe. Tiştê ku meriv di bêhêziyê de rastî wê hatiye, dema meriv hêz bidest bixe dikare ji nû ve were hilberandin. Ev li asta takekesî jî tiştekî naskirî ye: mîna zarokekî ku rastî tundiyê hatiye, û paşê dikare tundiyê ji nû ve hilberîne. Li vir mesele ne «xerabiya» takekesî ye. Mesele dubarebûna ezmûna nehatî çareserkirin e.

Li asta civakî jî avahiyek wisa tê dîtin. Kesek an grûbek ku berê mexdûr bû, dema hêz bidest dixe dikare vê hêzê bi kar bîne. Ew dikare awayên dûrxistin û zextê yên ku berê pê re rû bi rû mabû, berevajî bike. Bi vî awayî wan ji nû ve ava dike. Bi vî awayî, mexdûriyet ne tenê tiştekî tê bîranîn e. Ew her wiha dibe binyata awayekî têkiliyê yê ku ji nû ve tê hilberandin. Ev dînamîk, di nîqaşên li ser rûpoşê de jî bi hin aliyan tê dîtin. Bêguman qedexeyên rûpoşê û ezmûnên dûrxistinê yên ku van qedexeyan çêkirine, ji bo pir kesan mexdûriyeteke rastîn û kûr çêkirine. Ev rastî ne tişta nîqaşê ye. Lê belê, awayê ku ev mexdûriyet di qada giştî de tê temsîlkirin, bi demê re dikare derbasî çîrokekê bibe. Carinan jî dibe mîtolojiyeke mexdûriyetê. Ev çîrok dikare ji nîşankirina êşa rabirdûyê wêdetir, konûmên îro jî meşrû bike. Loma li vir mesele ne înkarkirina rastiya mexdûriyetê ye. Mesele fêmkirina vê ye: ka ev mexdûriyet çawa tê bikaranîn, çawa tê temsîlkirin, û di kîjan rewşan de dibe amûrek ji bo têkiliyên hêzê yên nû. Û dibe ku xala herî zehmet were qebûlkirin ev e: Mexdûriyet ne her tim tenê encama rastî hatina zilmê ye. Di hin şert û mercan de, dibe binyata ji nû ve hilberandina zilmê jî. Bêguman qedexeyên rûpoşê û ezmûnên dûrxistinê yên ku van qedexeyan çêkirine, ji bo pir kesan mexdûriyeteke rastîn û kûr çêkirine. Lê belê awayê ku ev mexdûriyet di qada giştî de tê temsîlkirin, bi demê re derbasî çîrokekê dibe. Carinan jî dibe mîtolojiyeke mexdûriyetê.

Mexdûriyet carinan wek «sermiyanek sembolîk», «sermiyanek civakî» kar dike (Pierre Bourdieu, Die männliche Herrschaft = Serdestiya Mêran, 2012). Mexdûriyet li asta exlaqî cihekî bihêz dide kesî. Ew ji kesî re meşrûî, parastin û mafê axaftinê peyda dike. Ji ber vê yekê, ew jî li ber vê ye ku bibe amûr, û bi awayekî neheq were bikaranîn. Mînakên dîrokî vê tansiyonê bi eşkereyî nîşan didin. Şoreşa Fransayê bi îdealên azadî, wekhevî û bratiyê dest pê kir. Lê bi navê heman îdealan, bi giyotînê îdam hatin kirin. Ango, îdiaya azadîxwaziyê di xaleke diyar de bû binyata meşrûkirina tundiyê.

Guhertineke wisa di çarçoveyên cuda de jî tê dîtin. Mexdûriyetên rastîn ên ku qedexeyên rûpoşê çêkirine, carinan derbasî awayên nû yên dûrxistin û zextê dibin. Ev jî li ser rûpoşê ava dibin. Mînakên wisa nîşan didin: mexdûriyet ne her tim rewşeke sabît e. Kesê ku mexdûr bûye, di hin şertan de dikare bibe fail. Ev guherîn ji hêla psîkanalîzê ve jî dînamîkek naskirî ye. Ev mîtolojî ne tenê bi bîranîna neheqiyên rabirdûyê ve sînordar dimîne. Ew her wiha dibe amûrek ji bo hilberandina nasname, meşrûî û konûmeke siyasî ya îro. Di vê çarçoveyê de, mexdûriyet ne tenê ezmûnek tê gotin e. Ew dibe nirxek sembolîk ku tê belavkirin, tê ji nû ve hilberandin, û carinan jî «tê firotin». Li vir mesele înkarkirina rastiya mexdûriyetê nîne. Berevajî, tişta diyarker ev e: ev mexdûriyet çawa tê bikaranîn û dibe çi. Heman ezmûn di çarçoveyekê de dikare bibe alîkariya lêgerîna maf û azadîxwaziyê. Di çarçoveyeke din de jî dikare bibe binyatek ku nasnameyê sabît dike, û kesî di konûmekê de diqefilîne. Ango mexdûriyet her tim ne tenê rewşeke qelsiyê ye. Di bin hin şertan de, dikare bibe amûrek ji bo hilberandina hêz, konûm û hetta desthilatê. Û tam li vê xalê, têkiliya di navbera mexdûriyet û veberhênana narsîstîk de xuya dibe. Mexdûriyet, gava tê nasîn, çareser dike. Lê gava tê bikaranîn wek amûr, birînên nû çêdike.

Daniele Giglioli di pirtûka xwe ya bi navê Opferfalle (Xefika Mexdûriyetê, 2016) de dibêje: lehengê îro her ku diçe dibe «mexdûr». Îro hêz ne tenê ji kapasîteya tevgerê tê. Ew her wiha ji dîtbarîbûn û naskirina êşê tê. Di vê çarçoveyê de, mexdûriyet ne tenê ezmûnek e. Ew dibe konûmek, nasnameyek, û hetta cureyek sermiyanê sembolîk. Kesê mexdûr, li ser ziyana xwe meşrûî, parastin û mafê axaftinê bidest dixe. Lê li vir rewşeke paradoksal derdikeve holê: Mexdûriyet êdî ne tenê rewşek e ku dixwaze bê nasîn û bê çareserkirin. Ew dikare bibe konûmek ku divê bê parastin jî. Çimkî ev konûm ji kesî re hêz, baldarî û bilindbûnek exlaqî dide. Ji ber vê yekê, di hin rewşan de, mexdûriyet dibe nasnameyek ku meriv nexwaze wê winda bike. Kes an grûb, ji bo domandina vê konûmê, çîroka xwe berdewam ji nû ve hildiberîne. Wê dîtbar dike, û hetta hînî «sehnekirinê» dibe. Mexdûriyet, bi wateyekê, dibe zimanek ku tê temsîlkirin, tê belavkirin, û naskirinê dixwaze. Li vê xalê, divê were gotin: mexdûriyet dikare bibe cureyek objeya veberhênana narsîstîk jî. Çimkî li vir kes, xwe li ser «yê birîndar» ava dike. Û ev birîndarî dikeve navenda nasnameyê. Hewceyiya naskirinê, bi demê re, ne tenê bi xwesta çareseriyê ve girêdayî dimîne. Ew her wiha bi dîtbarmayînê û xema windakirina konûmê ve jî tevlihev dibe. Loma mesele ne rastî an meşrûiyeta mexdûriyetê ye — ev bêguman in. Mesele ev e: mexdûriyet di kîjan şertan de dibe pêvajoyeke çareseriyê, û di kîjan şertan de dibe sabîtbûna nasnameyê û veberhênaneke narsîstîk.