Nivîsên li ser Narsîzmê - 4

Rastinews — Windabûna Şermê û Serdema Nîşandana Narsîstî

Yek ji tirsên herî bingehîn ên narsîstan şerm e. Bêtir, ew tirsa fedîkirinê ye. Tirsa bi hîleyên xwe bê girtin, tirsa dinyaya hundir eşkere bibe, tirsa maske ji rû bikeve. Loma avahiya narsîstî tenê mezinxwazî nîne. Ew her wiha xemgîniyek berdewam a eşkerebûnê jî hildigire. Narsîst ji aliyekî ve zêde xwe nîşan dide, da ku bê pesinandin. Ji aliyê din ve, ditirse ku ev zêdebûn bê dîtin, bê şîrovekirin û bê fêmkirin. Di serdema dîjîtal de narsîzm ji vê tirsê dûr nakeve. Berevajî wê dike. Ew helwestek kontrafobîk pêş dixe: çûyina ser tiştê tê tirsîn, nîşandana wê bi xwe. Heke tazîbûn şermê çêdike, tazîbûn tê eşkerekirin. Heke nihênî jêdera şermê ye, ya nihênî eşkere dibe. Bi vî awayî meriv hewl dide hem tirs hem jî şermê bêbandor bike. Îro em vê rewşê bi eşkerî dibînin. Yên ku ji tazîbûnê ditirsin, laş û nihêniyên xwe li medyaya civakî nîşan didin. Yên ku ditirsin nihêniya wan bê dîtin jî, li ber çavên mîlyonan diaxivin. Ew çîroka xwe ya herî taybet di Müge Anlı de vedibêjin. Ya li vir diqewime tenê eşkerekirin nîne. Ew her wiha guherîna cihê şermê ye. Kesê ku tê hêvîkirin fedî bike, fedî nake. Şerm li temaşevanan tê barkirin. Bi almanî ji vê re Fremdscham tê gotin, yanî şerm bi navê kesekî din. Lê ev barkirin jî gav bi gav ji kar dikeve. Çimkî temaşevan jî di serdema dîjîtal de kapasîteya fedîkirinê wenda dike. Şerm nagere; li holê dimîne. Guherînek bi vî rengî li ser derewê jî xuya dike. Bi kevneşopî, derewkirin û eşkerebûna wê şerm çêdikir.

Îro derew mîna çîrokek serkeftinê tê vegotin. Bi serbilindî jî tê eşkerekirin. Kesayetên wek Erdoğan û Trump, tevî têkiliya wan a tund bi rastiyê re, ji vê rewşê hêz distînin. Ne ku fedî bikin. Ango derewkirin dibe hunerek. Derewkirina kontrafobîk, bêyî fedî û tirs, li temaşevanan tevliheviyek çêdike. Ew êdî nikarin vê derewê wek derew bibînin. Em di rêzikek exlaqî de ne ku tê de «ev nabe, ev ne gengaz e» bûye tiştekî asayî.

Li vir, bi taybetî ji bo civaka Tirk, şikestinek girîng derdikeve holê. Di teoriyên çandî de civak bi giranî du celeb in: «çanda tawanê» û «çanda şermê». Çanda Tirk bi piranî çandek şermê ye. Ango têkiliyên civakî, normên exlaqî û pergala nirxan bi şerm û fedîkirinê tê rêxistinkirin. Ev cudahî di jiyana rojane de bi awayekî eşkere xuya dike. Mînak, zarokek ku dersa xwe naxwîne û nota kêm distîne, di çanda tawanê de nayê gotin «te ev erk nekir, loma ez ê ji xerciya te bikim kêm». Ev, bi têkiliyek eşkere ya sedem-encam ve girêdayî ye. Li aliyê din, di çanda şermê de giranî ne li ser tevgerê ye, li ser kesê bi xwe ye. Di heman rewşê de bêtir gotinên wek «tu bûyî mîna kerî, fedî nakî?» tên bikaranîn. Ya ku li vir tê rexnekirin ne tenê tevger e; rasterast kes bi xwe ye. Loma rêxistinkirin ne bi ceza ya derve, lê bi nêrînek naskirî ya hundir dixebite. Kes ne tenê bi tiştê kir, lê bi awayê ku li ber çavên yên din xuya dike, xwe dinirxîne. Lê tam li vir, serdema dîjîtal vê mekanîzma rêxistinkirinê ji binî ve dihejîne. Çimkî fedîkirin li ser kapasîteya naskirina nêrîna kesên din radiweste. «Xelk ê çi bibêje?» Lê îro ev nêrîn an gelekî zêde bûye an bi temamî bêbandor maye. Di rêzikek ku her kes dinêre lê tu kes bi rastî nabîne de, şerm fonksiyona xwe wenda dike. Bi vî awayî, fedîkirin êdî ne rêxistinkerek civakî ye. Şûna wê, eşkerekirin, bêalîbûn û bêhesasiyet digire. Êdî ne civak, lê girseyek dimîne ku li hev dinêrin lê tiştekî hîs nakin. Lê ev windabûna şermê ya di serdema dîjîtal de ne tenê guherînek takekesî ye. Ew her wiha nîşana hilweşandina rêzika civakî ye. Çimkî wexta fedîkirin qels dibe, sînorên nedîtî yên ku têkiliyan rêxistin dikin jî ji holê radibin. Bi vî wateyê, tiştê em îro dibînin ne tenê windabûna nirxan e. Ew windabûna rewşa civak bûnê ye. Êdî divê meriv ne li ser civakê, lê li ser girseyek ku li kêleka hev radiwestin lê hev nagihînin bipeyive.

Di narsîzmê de jî şerm cihek navendî digire. Lê ev şerm bi piranî nayê dîtin; veşartî ye. Xweyê mezin ê grandiyoz, ji bo parastina vê bingeha qels tê avakirin. Hewceyiya kesî ku xwe zêde biha, xurt an jî taybet hîs bike, bi piranî parastinek e. Ev li hember hesta kêmasî û bêqîmetiyê ye. Bi vî wateyî, narsîzm perdeyek e ku mirov li hember tazîbûna xwe ya psîkolojîk çêdike. Şerm, di bin vê perdeyê de rastiya herî tazî ye. Dilşikestina mirov ji xwe re, yek ji jêderên herî kûr ên şermê ye. Kes ne tenê wexta hêviyên dinyaya derve nayên bicihanîn şerm dike. Herwiha wexta îdeala di hiş de ava kiriye pêk nayîne jî şerm dike.

Ev rewş bi dûrahiya di navbera xwebûna îdeal û xwebûna rastîn de girêdayî ye. Kes di hundirê xwe de wêneyek «ez ê çawa bim divê» ava dike: wêneyek xurttir, serkeftîtir, spehîtir û bikêrhatîtir. Lê ev îdeal bi piranî pîvanek dijwar e ku bê gihîştin. Carinan jî ne gengaz e. Wexta xwebûna rastîn nagihîje vê îdealê, cudahiya derdikeve ne wek kêmasî, lê wek hestek bêqîmetiyê tê jiyîn. Şerm tam li vir derdikeve holê. Ev avahî rasterast bi narsîzmê ve girêdayî ye. Çimkî di rêxistinkirina narsîstî de xwebûna îdeal ne tenê armanc e. Ew her wiha pîvana bingehîn e ku nirxa xwebûnê diyar dike. Kes ne li gorî çawaniya xwe ya rastîn, lê li gorî çawaniya ku difikire divê be, xwe dinirxîne. Loma di narsîzmê de du serî bi hev ve girêdayî ne: Mezinbûn û şerm. Ji aliyekî ve xewna «bêhempa bûn»ê, ji aliyê din ve hesta kûr a kêmasiyê ku nekaribûna domandina vê xewnê çêdike. Xweyê mezin bi piranî tê avakirin da ku vê bingeha şermê veşêre. Kes bi hîskirina xwe wek biha, xurt an taybet, hewl dide qelsiya di jêr de telafî bike. Lê wexta ev avahî nayê domandin, şerma hatî tepisandin dîsa derdikeve rûyê erdê. Bi piranî bi awayekî kûrtir tê jiyîn. Loma narsîzm ne tenê rewşek mezinbûnê ye; ew her wiha hevsengiyek qels e ku bi şermê ve tê avakirin. Kes an bi nêzîkbûna îdeala xwe, xwe bilind dike, an jî wexta jê dûr dikeve, xwe bêqîmet hîs dike. Mayîna di navberê de dijwar e. Ango hem qebûlkirina sînoran, hem jî parastina nirxê xwe. Ev şerta herî dijwar e, lê ya herî bingehîn a mezinbûna giyanî ye. Çimkî mirov ne tenê di bin nêrîna kesên din de dijî. Ew di bin nêrîna çavê xwe yê hundir de jî dijî. Carinan şerma herî giran, di gava ku mirov bi çavê îdeala xwe li xwe dinêre, çêdibe.

Hin ji parastinên mirovî pirtir seretayî û req in: înkarkirin, ferzkirina li ser yên din, dabeşkirin. Kes şûna kêmasiya xwe bibîne, wê li ser kesekî din datîne. Qelsiya xwe înkar dike. Dinyayê dike du perçe: «bi temamî baş» û «bi temamî xerab». Parastinên bêtir pêşketî hewl nadin kêmasiyê bi temamî ji holê rakin. Ew hewl didin bi awayekî ne rasterast pê re rû bi rû bin: bilindkirin, henek, ramankirin. Lê hemû van parastinan armancek hevbeş heye: sererastkirina êşa ku kêmasî çêdike. Çimkî ya herî dijwar ji bo mirov ne kêmasî bi xwe ye, rû bi rûbûna tazî pê re ye. Belkî mezinbûna giyanî tam li vir dest pê dike. Ev, bêyî hewldana ji holê rakirina kêmasiyê, bi pêşketina kapasîteya jiyîna bi wê re çêdibe. Dev berdana ji xewna tevahiya narsîstî, karibûna hilgirtina şermê, û qebûlkirina kêmasiyê wek perçeyek nedûrxistî ya mirovbûnê... Ev, yek ji qonaxên herî kûr ên jidayikbûna psîkolojîk a mirov e.

Ev tecrubeya kêmasiyê piştî demekê li zarokê dibe dilşikestinek li hember xwe. Zarok her ku bi sînorên jêhatîbûna xwe re rû bi rû dimîne, ne tenê li dinyaya derve, li xwe jî hêrs dibe. Mînak, zarokek ku hewl dide qeytana pêlava xwe girê bide, wexta serneke, dikare pêlavê bi hêrs bavêje erdê. Dikare bigirî, dev jê berde; ango li xwe hêrs bibe.

Bi heman awayî, zarokê ku dixwaze bigihîje bişkokekê, piştî çend hewldanan dikare vekişe. Ew dikare dev ji hewldanê berde. Ev dîmen dişibin danek fêrbûna sade. Lê belê ew nîşana pêvajoyeke ruhî ya kûrtir in: hesta kêmasiyê, birîndarbûneke narsîstî çêdike. Zarok ne tenê hîs dike ku nikare tiştekî bike. Ew her wiha li sînorê xeyaleke radiweste: xeyala bûyîna kesekî ku her tiştî dikare bike. Ev sînor, wî girêdayî û pêwîstdarê yên din dike. Girêdayîbûn jî hestek du alî çêdike. Ji aliyekî ve, meyla ber bi tişta pêwîst û girêdan xurttir dibe. Ji aliyê din ve, ev girêdayîbûn dikare wek sînorkirina azadiyê were jiyîn. Li vê derê hêrs ne tenê ber bi têkçûnê ve diçe. Ew her wiha ber bi rewşa girêdayîbûnê ve jî diçe. Ev ezmûn di organîzekirina xweîtiyê de girîng in. Heke hesta kêmasiyê baş neyê tehemulkirin, kes dikare ber bi hundir ve vekişe. Ew dikare xwe bêqîmet û kêm hîs bike. An jî li hember vê, ew dikare ji bo telafîkirina vê şikestîbûnê, hesteke pirr xwebawerî û mezinbûnê pêş bixe.

Di her du rewşan de jî, hevsengiya narsîstî ya di binî de şikestî ye. Ji ber vê yekê, mesele ne rakirina hesta kêmasiyê ye. Mesele ew e ku ev hest çawa tê pêşwazîkirin. Zarok di van ezmûnan de bi helwestek taybet rastî tê. Ev helwest; fêmkirin, piştgirî û girtina sînoran bi awayekî realîst e. Ev helwest diyar dike ka hesta kêmasiyê dê wêrankar be an pêşxistinker. Hevsengiya narsîstî li vê derê ava dibe: li cihekî ku hesta kêmasiyê tê de nayê înkarkirin, lê kes jî nakeve bin hesta bêqîmetiyê. Dema behsa hevsengiya narsîstî tê kirin, ya girîng ne rakirina hesta kêmasiyê ye. Girîng ew e ku ev hest çawa tê birêvebirin. Çimkî mesele ne tunekirina kêmasiyê ye. Mesele ew têkilî ye ku meriv bi kêmasiyê re ava dike. Li vê xalê, cudahiya di navbera «narsîzma saxlem» û «narsîzma nexweş» de girîngiyê distîne. Marie-France Hirigoyen di xebata xwe ya bi navê Die toxische Macht der Narzissten (=Hêza Jehrî ya Narsîstan, 2021) de vê cudahiyê bi zelalî destnîşan dike. Li gorî wê, narsîzma pozîtîf (saxlem) kapasîteyek e. Ev kapasîte, kesî dihêle xwe qebûl bike, qîmeta xwe biparêze û hesta têrbûnê li ser bingehek realîst bihewîne.

Li hember vê, narsîzma nexweş organîzekirinek e. Tê de ev hevsengî bi amûrên derveyî tê avakirin. Kes li şûna ku xweîtiya xwe ya şikestî di hundir de birêxistin bike, ber bi telafîkirina bi rêya kesên din ve diçe. Ew hewl dide hevsengiya narsîstî biparêze. Ji bo vê yekê, ew ling li ser yên din dide, wan biçûk dixîne an jî bi erêkirina wan ve girêdayî dibe. Ji ber vê yekê, di narsîzma nexweş de hevsengî ne ji temambûneke hundirîn tê. Ew her tim ji piştgirî û mezinbûna derveyî têr dibe. Narsîzma saxlem li hember vê, cihekî vedike. Cihekî ku tê de kêmasî nayê înkarkirin, lê xweîtî jî di bin vê kêmasiyê de nayê perçiqandin. Kes ne xwe bêkêmasî dike, ne jî bi tevahî bêqîmet dike. Hevsengiya rastîn, di kapasîteya mayîna di navbera van herdu rewşên tund de ye. Narsîzma saxlem ew e ku kes li ser qîmeta xwe hestek realîst û nerm hebe. Kes dikare hem aliyên xwe yên xurt nas bike, hem jî sînorên xwe qebûl bike. Li vir ezmûna kêmasiyê ne wêrankar e. Berevajî, ew dibe parçeyek fêrbûnê, pêşketinê û danîna têkiliyê bi yên din re. Di vê avahiyê de kes dikare qebûl bike ku ew kêm e, lê ev kêmasî wî bêqîmet nake. Pêwîstî bi yên din ne qelsî ye. Ew wek beşek xwezayî ya mirovbûnê tê jiyîn. Di narsîzma nexweş de rewş berevajî dibe.

Hesta kêmasiyê nayê tehemulkirin û xweîtî vê yekê an înkar dike an jî hewl dide bi awayekî zêde wê telafî bike. Kes an her tim xwe kêm, bêqîmet û nakok hîs dike. An jî li hember vê, xwe davêje xeyaleke mezinbûnê ku şikestîbûna xwe vedişêre. Ev hesta mezinbûnê dişibe xwebaweriyê. Lê belê ew ji nav ve pirr hesas e û bi rexneya herî biçûk jî dikare hilweşe. Di narsîzma nexweş de şerm hesteke navendî ye. Kes dema rastî kêmasiya xwe tê, vê ne wek kêmasiyeke demkî dijî. Li şûna wê, ew vê wek rewşek dijî ku tevahiya xweîtiya wî tehdît dike. Ji ber vê yekê, parastinên tund derdikevin pêş: înkarkirin, biçûkxistin, piçûkxistina yên din, an jî berevajî, girêdayîbûneke zêde û vekişîn. Cudahiya di navbera narsîzma saxlem û narsîzma nexweş de li vê derê xuya dibe: ya yekem dikare kêmasiyê hilgire, ya duyem neçar e ji kêmasiyê birevin. Ya yekem, danîna têkiliyê pêkan dike. Ya duyem, an têkiliyan pirr şikestî dike an jî wan rûkêş dike.

Ji ber vê yekê, armanca pêşketina ruhî ne avakirina xweîtiyeke bêkêmasî ye. Armanc, avakirina xweîtiyek e ku bi kêmasiya xwe re jî hebe, xweîtiyek ku dikare şikestîbûna xwe hilgire, bêyî ku wê înkar bike. Çimkî tişta mirovî digihîne kemalê, ne bêkêmasî ye. Ew têkiliya wî ya bi kêmasiyê re ye.