Nivîsên li ser narsîzmê - 2

Rastinews — Min Îbrahîm Tatlîses temaşe dikir... Hema li her bernameyekê, gelek caran digot: "ez ji we hemûyan pir hez dikim." Lê ma "ez ji we hemûyan hez dikim" û "ez ji tu kesî hez nakim" ne heman tişt in? Ku kesekî wisa navdar ji min hez bikira, di min de hestek nirxbûnê çêdibû.

Hesteke nirxbûna narsîstîk bû... Ku kesekî mezin ji min hez bikira, ez jî dibûm parçeyek ji wê mezinahiyê. Peyva "mezin" li vir tenê ji bo Tatlîses nebû. Çiqas ez wî mezin dikirim, ewqas jî "ez"ê ku ji aliyê wî ve dihat hezkirin mezin dibû. Mirovên ku di navbera xwe de cudahiya pileyê û zanînê hebe, bi hezkirinê re mîna ku dibin hevseng. Mirov bi kesê ku jê hez dike re dibe hevseng... Ev fîlimek bû ku ji min re xweş dihat. Diyardeyek heye ku Jörg Willi behsa wê dike (Die Zweier-Beziehung = Têkiliyên Duyanî, 1992): narsîzma temamker. Li gorî vê, avahiya narsîstîk bi tenê naxebite. Ew bi avahiyeke din a narsîstîk re heye, ku wê piştgirî dike û temam dike. Aliyek narsîstê çalak e; alê din jî di rewşeke pasîf de ye, vê avahiyê xwedî dike û temam dike. Di mînaka Tatlîses de ev têkilî pir eşkere bû. Ew dixwest ku bê pesindan û bilind bibe. Em jî bawer dikirin ku ew "ji me hez dike", loma em pêşwaziya wî dikirin. Em temaşevan, narsîstên pasîf bûn. Ne tenê ji wî hez dikir; em wî bilind jî dikirin. Ew jî bi gotina "ez ji we hez dikim" bersiva vê bilindkirinê dida. Bi vî awayî di navbera me de dewreke narsîstîk a temamker çêdibû: me ew mezin dikir, ewî jî bi gotina "ez ji we hez dikim" mîna ku me mezin dikir. Piştî bernameyê her kes vedigeriya jiyana xwe. Lê tama bilindbûyînê cuda bû. Ew ji hezkirina me hez dikir; li şûna wê, "bihayê" ku ew dida ev bû ku bibêje ji me hez dike. Lê belê, evîn hesteke taybet û girîng e di navbera du kesan de. Bi vê wateyê, hevoka "ez ji we hemûyan pir hez dikim" dikare wateya "ez bi taybetî ji tu kesî hez nakim" jî bide. Lê ji ber ku hevok bi awayekî erênî hatiye avakirin, em tercîh dikin ku wê wek erênî bibihîzin.

Li vir hîleyeke biçûk a ziman heye. Mînak, di wê mînaka navdar a meclîsê de wisa qewimî bû: kesekî gotibû "nîvê kesên vê meclîsê ker in." Piştî tepkiyan, ew derket kursiyê û got: "biborînin, nîvê kesên vê meclîsê ne ker in." Wate wek hev e. Lê formulasyona erênî, ya neyînî vedişêre. Ji ber vê yekê, hevoka "ez ji we hemûyan pir hez dikim" jî ne tenê îfadeyek evînê ye; ew her wiha rêxistineke narsîstîk e. Û dibe ku ji ber vê yekê, ew ewqas xweş tê ba me.

Serdema Narsîstîk

Di civakên kevneşopî de, kes di rêzeke sembolîk a amade de tê dinyayê. Yanî yek keça axayekî ye, ya din kurê muxtar e... Yek argat e, yek şivan e, yek jî axa ye. Cihên civakî berî ve hatine diyarkirin. Tevgera takekesî di navbera van cihan de sînordar e. Ev cih bi gelemperî heta dawiya jiyanê wisa dimîne. Ji ber vê avahiyê, ne hewce ye kes her dem nirxa xwe ji nû ve ava bike; çimkî nirx, bi piranî ji cihê xwe tê wergirtin. Li hember vê, di civaka bajêr a nûjen de, kes cihekî amade ji xwe re nabîne. Divê ew bi xwe vî cihî ava bike. Wê de, ev cihê ku hatiye avakirin ne sabît e. Divê ew her roj ji nû ve were hilberandin, parastin û ji kesên din re were nîşandan. Nasîn êdî ne tiştekî amade ye; ew tiştek e ku divê were qezenckirin. Ev rewş kesî neçar dixe nav tengasiyeke berdewam a narsîstîk. Di civakên kevneşopî û girtî de, veberhênana narsîstîk li ser waran sînordar û berçav belav dibe. Kes bi hin jêhatî û beşdariyên xwe tê nasîn: erdê baş çandin, govendeke xweş kirin, di nav civakê de karekî bi lihevkirî pêk anîn... Di van avahiyan de, pesindan di nav jiyana rojane de ye û bi hêsanî tê gihîştin. Cih hene ku her kes tê de derkeve pêş û bê nasîn.

Lê di civaka bajêr a nûjen de, anonîmî bingeh e. Kes hev nas nakin. Ji ber vê, nasîn bixwe bixwe çênabe. Loma kes her dem hewl dide ku hebûna xwe xuya bike, xwe bide xuyakirin û bê dîtin. "Hebûn" têrê nake; divê "xuyabûn" jî hebe. Nasîn êdî ne ji têkiliyên di nav komeleke diyarkirî de tê; ew ji balderiya girseyeke fireh û bi gelemperî nediyar tê xwestin. Ev rewş narsîzmê ji taybetmendiyeke takekesî derdixe, wê dike hewceyiyeke civakî. Kesê nûjen, nirxa xwe tenê bi nêrîna kesên din ve dikare biparêze. Lê paradoks ev e: civaka nûjen hewcedariya nasînê her dem çêdike, lê pesindanê dike çavkaniyeke kêm. Çavkaniya kêm a pesindanê, daxwaza nasînê ya kesî hê zêde dike. Bi vî awayî, veberhênana narsîstîk her dem zêde dibe, lê qet bi tevahî têr nabe.

Christopher Lasch (Das Zeitalter des Narzissmus, 1995) serdem û çanda me wek "çanda narsîzmê" pênase dike. Li gorî wî, civaka nûjen avahiyek ava dike ku kesî her dem neçar dike xwe hilberîne, nîşan bide û bide erêkirin. Bi vê wateyê, narsîzm ne tenê nexweşiyeke takekesî ye; ew rêxistina giyanî ya taybet a vê serdemê ye. Loma pirsgirêk ev nîne ka kes çima narsîst in; pirsgirêk ev e ka nîzama civakî ya nûjen çima neçar e kesekî narsîst hilberîne. Li vir narsîzm ne dûrketin e, awayekî lihevhatinê ye.

Di Nav Agir de Stran Gotin

Di romana Umberto Eco, Navê Gulê de, dîmena kuştin/şewitandina mirovan tenê rîtûaleke cezakirinê nîne. Dema ku Salvatore tê şewitandin, ew li agir dise. Ev tevger di destpêkê de nediyar e: ma ew dixwaze agir bimirîne, an jî wê zêdetir pêxîne? Heman tevger hem îhtîmala rizgariyê û hem jî ya windabûnê digire nav xwe. Ev dîmen paradoksa bingehîn a giyanê mirov eşkere dike: carinan mirov dixwaze êşê ji holê rake; carinan jî dixwaze bi zêdekirina êşê, hebûna xwe hîs bike. Çimkî ji bo mirov tehdîda herî mezin ne êş e, tunebûn e - vala bûn e. Êş, delîlek e ku mirov hê jî sax e. Salvatore dest bi şewitîn dike. Êdî vegera paşve nîne. Û Salvatore dest bi stranê dike. Di jiyana her mirovî de gaveke tê; êdî ew bala xwe nade tiştekî û stranê xwe dibêje. Sokrates... Dibe ku dema wî jehr vexwar jî wisa bû; di dema ku fermana mirinê lê hat kirin jî wisa bû. Dibe ku Îbrahîm Kaypakkaya di îşkencê de gihîşt vê astê. Dibe ku Mazlum Dogan jî di girtîgehê de, di wê gaveke dawî de gihîşt. Û rewşa Denizan berî îdamê jî wisa bû... Di van hemû gavan de, kes li hember mirinê belaş nabe, lê berevajî tê hev. Fermana dinyaya derve vedikişe; kes xwe dispêre qanûna xwe ya hundir. Tiştê ku di wê gavê de derdikeve holê, cureyekî gaveke azadiya dawî ye. Yê ku diaxive êdî ji bo yên din naaxive; ew ji xwe re diaxive. Hrant Dink... Tahir Elçi... Gava em bi baldarî û bi kûrahiyeke din guhdarî dikin, di axaftinên wan de gavek heye. Wisa dixuye ku ew ji xwe re diaxivin. Lê em jî dibihîzin. Çimkî di wê gavê de, gotin navnîşana xwe diguhere. Tiştê ku dixuye ji derve tê gotin, di rastiyê de ber bi hundir ve ye. Osman Kavala... Selahattin Demirtaş... Dibe ku Ekrem Imamoglu jî... Ji gavekê pê ve ew kilamên xwe distirên. Em axaftinê dibihîzin lê em nikarin li wê stranê bibin heval. Ev di Pîr Sultan Abdal de pir eşkere ye. Ew stranê xwe ji wan re dibêje yên ku Şahê wî qedexe dikin. Kilamek ku em difikirin em fêm dikin, lê em bi tevahî fêm nakin; êdî kilamek e ku di cîhanek din de tê gotin... Hin kilam heman kilama Salvatore ne. Yanî kilama mirovahiyê... Ev kilam mîna kilama serhildanê ye, lê di rastiyê de kilama mirov e. "Ez jî ji vê zozanê ber bi Şah ve diçim..." Tiştek ji hundir diherike; nayê girtin, nayê tepisandin, nayê vegerandin. Gotin êdî nayê avakirin - dişimite derve. Kes êdî temsîl nake; ew xwe rasterast eşkere dike. Ne hewl dide ku razî bike, ne jî ku xuya bibe. Û ji ber vê yekê, gotin dibe forma xwe ya herî rast. Çimkî mirov carinan herî zêde, dema bi xwe re diaxive, rastîn e. Lê ji bo ku em karibin kilama xwe bibêjin, pêşî divê pergaleke me ya hundir hebe. Divê gotinek me ya ji bo gotinê jî hebe. Aştî, xizanî, zulm... Ev hemû gazî ne. Li cihekî dengek tê bihîstin: "Heke kilamek te heye ku tu bibêjî, li vir bibêje." Ez jî li vir bi nivîsên xwe, di rastiyê de kilama xwe dibêjim. Ev kilam ne li hember kesekî ye, ne jî tenê ji bo kesekî ye. Lê her metnê ku tê nivîsandin, neçar li hember hinekan û li tenişta hinekan cih digire.

Salvatore dînê vê fîlmê ye. Lê dev ji agir berdan û stran gotina wî ne teslîmiyet e. Belkî ev hewldana bibe "xwe"yekê ye. Wê gavê laşê wî li ber çavê elemê ye. Lê dengê wî hîn jî yê wî ye. Ev tevger, wê qada dawî temsîl dike ku ji mirov nayê standin: berdewamiya hundirîn a mirov. Salvatore di nava agir de xuya ye. Nêrîna elemê ber bi wî ve ye. Lê hebûna wî bi vê nêrînê ve girêdayî nîne. Ew dengê xwe ji hundir dibihîze. Stranên wî ne ji bo kesên din in, ji bo hebûna wî bi xwe ne.

Yek ji pirsgirêkên sereke yên roja me, dibe ku windakirina dengê mirov bi xwe be. Mirov li şûna ku hebûna xwe ji hundir hîs bike, hewl dide ku wê ji derve piştrast bike. Ji ber vê yekê, mirovê nûjen her dem di hestek kêmasiyê de dijî. Ev kêmasî bi erêkirina kesên din dikare demkî kêm bibe. Lê ew tu carî bi tevahî naqede. Min li ser narsîzmê dinivîsî. Mijar belav bû. Na, ez belav bûm…