Nivîsên li ser narsîzmê - 1

Rastinews — Îro narsîst xwedayê xwe yê aferîner e…

Kampa komkirinê ji bo narsîstan…

Wateya narsîzmê, bi taybetî piştî salên 2000î, bi awayekî berbiçav guherî. Berê narsîzm wek alîkî sazûmanî, neçarî û xwerû yê avakirina kesayetiyê dihat dîtin. Lê îro ew bûye kategoriyeke exlaqî. Bûye cureyekî kêmasiya karakter. Bûye «etîketa nexweşiyê». Îro narsîzm ne tenê têgehek e ku tê pênasekirin. Ew her wiha pozîsyonek e ku tê sûcdarkirin. Di zimanê rojane û di psîkolojiya populer de, kesê «narsîst» bûye kesê ku her kes sûcê xwe davêje ser wî. Sernivîsên wek «Meriv çawa narsîstan nas dike?», «Meriv çawa ji narsîstan xilas dibe?», «Meriv çawa li dijî narsîstan têdikoşe?» ne tenê kategoriyeke klînîk çêdikin. Ev her wiha «yekî din» ê ku divê were dûrxistin jî çêdikin. Ev axaftin her ku diçe normatîf û dûrxistiner dibe. Narsîzm êdî ne sazûmaneke derûnî ye ku divê were fêmkirin. Ew wek gefeke ku divê were rakirin, tê pêşkêşkirin.

Xala balkêş ev e: ev helwesta req a li dijî narsîzmê bi xwe jî narsîstî ye. Çimkî kes qelsiya xwe, xewnên xwe yên mezinbûnê û girêdayîbûna xwe derve dike. Wan dixe stûyê narsîstekî din. Ev mekanîzmayeke projeksiyonê ya klasîk e. Bi vî awayî kes pevçûna xwe ya hundir, bi rêya kesekî derve rêk dixe. Gotina «têkoşîna li dijî narsîzmê» carinan narsîzmê ji nû ve çêdike. Va ye, nêçîrvanên narsîstan dixwazin narsîzma xwe li ser kesekî din nêçîr bikin. Lê belê narsîzm ne xerabûneke derûnî ye. Ew hêmaneke avakar a giyanê mirov e. Narsîzm tê zanîn wek sazûmanek e. Ev sazûman berdewamiya kesayetiyê, parastina rêzgirtina ji xwe û ezmûna xwebûnê gengaz dike. Hewcedariyên mirovan ên narsîstî hene. Ev hewcedarî bi tevahî nayên rakirin. Ew tenê di dirêjahiya jiyanê de vediguherin. Vediguherin forma pêgihîştî, têkiliyane û rasteqîntir. Ji ber vê yekê pirsgirêk ne hebûna narsîzmê ye. Pirsgirêk forma wê ya qerisî, qels û ji rastiyê dûrketî ye. Ya nexweş, narsîzm bi xwe nîne. Ya nexweş, sazûmaneke ku nikare xwe biguherîne ye. Sazûmanek e ku nikare rûbirûbûna bi cîhana derve re tehemul bike. Û her tim li benda pejirandina derve ye.

Îro ev zimanê req û dûrxistiner ê li dijî narsîzmê, tiştekî din jî nîşan dide. Ji aliyekî ve qelsiya têkiliyên civakî ya zêde bûyî. Ji aliyê din ve zehmetiya kesan a bi hestên xwe yên kêmasiyê re rûbirû mayînê. Kesê «narsîst» ne tenê kategoriyeke klînîk e. Ew her wiha nîşana têkiliyeke pirsgirêkdar e, têkiliya mirovê îroyîn bi xwe re. Loma dibe ku mesele ne «şer kirin» e bi narsîzmê re. Mesele qebûlkirina neçariya wê û fêmkirina awayên wê ye. Çimkî kesekî ku ji narsîzmê paqij be tune ye. Mirov bi qasî ku xwe hêja, taybet û watedar hîs bike, dikare hebe. Ne nebûna narsîzmê, lê veguherîna wê şerta tenduristiya derûnî ye. Ev gotina populîst tenê narsîzmê dax nake. Ew her kesî dike cureyek «nêçîrvanê narsîstan». Narsîzm êdî têgeheke klînîk nîne. Bûye yek ji etîketên herî hêsan ên hukmê rojane. Bi vî awayî her kes wek pisporê narsîzmê dipeyive. Ev rewş nîşan dide ku sînorê di navbera zanîn û hukmê de tewş bûye. Sazûmaneke derûnî ya ku divê bi baldarî were nirxandin, di gotina populer de tê hêsankirin. Tê kêmkirin û tê amûrkirin. Êdî mesele ne fêmkirin e. Mesele teşxîskirin e. Belkî jî ji teşxîskirinê bêtir, daxkirin e.

Ev rewşa «pisporiyê» ya belav bûye, ji bo kesan riyek e jî. Bi vê rê ew ji rûbirûbûna bi qelsiya xwe ya kesane re direvin. Çimkî gava tu kesekî din «narsîst» bi nav dikî, tu hewcedariyên xwe yên narsîstî vedişêrî. Girêdayîbûn û birîndarbûna xwe jî vedişêrî. Bi vî awayî narsîzm êdî ne dînamîkek e ku divê meriv li ser xwe bixebite. Ew dibe tiştekî ku divê li derve were nêçîrkirin. Di dawiyê de tiştê ku derdikeve holê, bi awayekî paradoksal, têkoşîneke narsîstî ye li dijî narsîzmê: qadek e ku her kes xwe wek «kesekî tendurist», «agehdar» û ji ber vê yekê jî wek «jortir» nîşan dide.

Narsîzm li ser televîzyonan… Ez kesekî pir hessas im…

Hin gotinên narsîstî ewqasî ji xwe re asayî dibin, êdî meriv nikare bibîne ku ew narsîstî ne jî. Ji ber vê yekê ya herî nedîtî, dibe ya herî bihêz. Çimkî li vir narsîzm ne naverokek e. Ew bûye awayekî axaftinê. Mînak, gotinên wek «tiştekî wisa li cîhanê tune», «li tu deverê cîhanê…» pir caran di medyayê de tên bihîstin. Di nêrîna yekem de ev tenê hukmên gelemperî xuya dikin. Lê belê ev hevok kesî datîne cihekî serdest li ser cîhanê. Bi awayekî veşartî, kes xwe dike xwediyê pozîsyona «zana ya her tiştî». Ev tê wateya xeyaleke nêrîna xwedayî. Lê di rastiyê de tu kes xwedî vê pozîsyonê nîne. Kapasîteya têgihiştinê, qada ezmûnê, bîr û zanîna mirov, bi neçarî sînordar in. Her hukmê li ser cîhanê tê dayîn, perçe, pozîsyonel û kêm e. Lê dîsa jî kes wisa dipeyive tu sînor tune be. Nêrîna xwe wek rastiyeke gerdûnî pêşkêş dike. Ya narsîstî, hîn ev tevgera gerdûnîkirinê ye. Sedema ku ev awayê axaftinê ewqasî belav û nedîtî ye, ew e ku li asta kolektîf hatiye hundirînkirin. Ne tenê yên li ser televîzyonê dipeyivin. Em hemû di jiyana rojane de gotinên bi vî rengî bi kar tînin. Bi vî awayî axaftina narsîstî êdî ne rewşeke îstîsna ye. Ew bûye beşek asayî ya zimên. Xala balkêş li vir ev e: narsîzm êdî ne tenê sazûmaneke hundirîn a kesayetiyê ye. Ew her wiha pratîkeke axaftinê ye. Kes tenê xwe mezin nabîne. Ew bi awayê axaftina xwe, xwe datîne pozîsyoneke ku her tiştî dihewîne. Ev jî xeyaleke berziyê, zanebûnê û fireh bûnê çêdike. Sînorên zanînê tên jêbirin. Nêrîna kesî wek gerdûnî tê pêşkêşkirin. Ev axaftina derew lê îdiadar, dixwaze rêya rexneyê jî bigire.

Ji ber vê yekê mesele ne tenê «kesên narsîstî» ne. Mesele zimanekî narsîstbûyî ye, û ezmûna rastiyê ya ku vî zimanî çêdike ye. Li vir narsîzm ne xerabûnek e. Ew awayekî sekinandinê ye ku ketiye nav axaftina rojane, û bûye asayî. Gotineke din a ku em pir caran di zimanê rojane de dibihîzin, ev e: «ez kesekî pir hessas im». Di nêrîna yekem de ev gotin mîna îfadeya qelsî û birîndarbûnê xuya dike. Lê pir caran ev îlana sînorekî teng e, sînorê ku kes ji xwe re xêz kiriye. Ev gotin tenê taybetmendiyekê ragihîne. Di heman demê de daxwaz û hişyariyek jî di xwe de dihewîne: «Min neêşîne.» Bi vî awayî hessasiyet dibe rêziknameyek di qada têkiliyan de. Kes birîndarbûna xwe dixe navend, û bi vî awayî qada tevgera yê din sînordar dike. Bi vî wateyî, hessasiyet ne rewşeke pasîf e. Ew helwesteke çalak e. Ya ku li vir heye, pir caran ne hessasiyeteke bilind e. Ew nizmbûna sînorên narsîstî ye. Yanî yekîtiya kesayetiya kesî, li hember cudahiyên piçûk, rexne an jî bêalîbûnê, tehemuleke kêm nîşan dide. Tewra piçûktirîn nakokî jî wek birîndarbûneke narsîstî tê jiyîn. Ji ber vê yekê gotina «ez pir hessas im» carinan wê wateyê jî dide: «Kesayetiya min li hember dijwariya cîhana derve têra xwe qalind nebûye.» Ji ber vê yekê mesele ne tenê nazikiya hestî ye. Mesele qelsiya têkiliya kesayetiyê ye bi rastiyê re. Bêguman hessasiyet kapasîteyeke mirovane û hêja ye. Lê ev kapasîte tenê di nav sazûmanekî de kêrhatî dibe, sazûmanek ku tê de kes dikare sînorên xwe biguherîne û dikare cudahiya yê din tehemul bike. Wekî din, hessasiyet dikare bibe mekanîzmayek ku têkiliyan teng dike, û her tim baldarî û lênêrîn ji yê din dixwaze. Di dawiyê de li vir jî em rastî awayekî nazik ê narsîzmê tên: kes birîndarbûna xwe dixe navend, û hewl dide qada têkiliyan li dora vê navendê rêk bixe.

Li vir, li ser bingeha êşandin û hestiyariyê, vegotinek û siyaseteke êşandinê tê afirandin. Kes êşbûna xwe ne tenê wek ezmûnek bikar tîne. Ew wê her wiha wek pozîsyon û amûrek jî bikar tîne. Êşandin êdî ne hesteke pasîf e. Ew dibe zimanek ku têkiliyan rêk dixe, sînoran datîne, û heta hêzê jî çê dike. Carinan êşandin dibe amûr. Bi vê rê, qadeke parastî jî tê afirandin. Di civaka nûjen de, kes her ku diçe xwe bi kapasîteya xwe ya êşbûnê nas dike. Gotina «te ez êşandim» tenê îfadeya hestekê nîne. Ew her wiha daxwazek maf e, banga meşruiyetê ye. Pir caran ew awayekî zextê ye li ser aliyê din. Êşandin dibe mexdûriyet. Bi vî wateyê, êşandin jî mîna mexdûriyetê pozîsyoneke exlaqî ya jorîn çê dike. Kesê êşiyayî xwe li cihekî rast û bêdestwerdan datîne. Ev cure rewş, wek forma komî ya êşandina narsîst in. Kes ji ber hestiyariya xwe, ji bo xwe biparêze, cîhana derve her dem wek qadeke gefê dinirxîne. Bi vî awayî qada têkiliyan teng dibe. Cudahî, rexne an nakokî bi hêsanî dikevin kategoriya «êşandinê». Kes bêyî ku pê hesiyabe, pergaleke paranoyak ava dike… Siyaseta êşandinê her wiha dibe sedema guhastina berpirsiyariyê. Li şûna ku kes hesta xwe fam bike û bi ser de here, ew wê rasterast bi tevgera aliyê din ve girê dide. Bi vî awayî, qadeke ku hewceyî xebateke hundirîn e, dibe zimanê tawanbarkirina derveyî. Ev rewş têkiliya kesî bi pêvajoyên xwe yên derûnî re qels dike. Têkiliya wî ya bi yê din re jî her ku diçe qelstir dibe. Ya paradoksal ev e: ev zimanê hestiyariyê yê li ser êşandinê hatiye avakirin. Di destpêkê de, mebesta wî parastin e. Lê belê, bi demê re dibe avahiyek ku bêtir êşandinê çê dike. Çimkî kes li şûna ku qelsiya xwe biguherîne, wê sabît dike. Ji ber vê yekê ew her rastihevbûnê wek gefek dijî. Bi kurtasî bibêjim: stratejiyên êşandinê yên li dora vegotina «pir êşiyam» an «ez pir hestiyar im» hatine avakirin. Ev tenê meseleyeke hestiyariya takekesî nîne. Ev her wiha îfadeyeke narsîzma nûjen e, îfadeyek jentil û heta erênîkirî. Di vê gotarê de kes xwe dixe navendê. Ew hesta xwe dike pîvan. Ew qada têkiliyan li gorî vê pîvanê rêk dixe. Bi vî awayî, êşandin êdî ne hesteke di navbera du kesan de dimîne. Ew dibe prensîbek ku norman datîne, sînoran dikişîne, û qada tevgera aliyê din diyar dike. Bi vî wateyê, êşandin ne tenê îfadeya qelsiyê ye. Ew her wiha awayekî rêxistinkirinê ye. Û ji ber vê yekê, heta li cihê ku herî «nerm» xuya dike jî, ev nîşana rêxistineke narsîst a bihêz e.

Narsîzma psîkologan…

Gotareke narsîst a bi vî rengî, carinan di nava qada psîkolojiyê bi xwe de jî tê afirandin. Mînak, hin psîkolog gotinên wek «psîkolojî wisa dibêje» an «psîkolojî vê wisa rave dike» bikar tînin. Ev di nihêrîna yekem de wêneyeke teqeziya pîşeyî dide. Lê belê ev pir problematîk e. Ev bi awayekî eşkere nîşana pozîsyoneke narsîst e. Çimkî «psîkolojî» qadeke zanînê ya yekjimar û yekpare nîne. Berevajî vê, ew qadeke pirjimar e. Ew çarçoveyên teorîk ên cuda dihewîne. Rêbaz û pêşdîtinên ontolojîk ên cuda jî tê de hene: nêzîkatiyên psîkanalîtîk, modelên nasnameyî-tevgerî, dîtinên fenomenolojîk, ravekirinên neyrozanistî… Her yek mirov ji cihekî cuda nas dike. Her yek rejîmeke rastiyê ya cuda ava dike. Ji ber vê yekê, gotina «psîkolojî wisa dibêje» vê pirjimariyê jê dibe. Ew xwe dixe cihê otoriteyeke gerdûnî. Di van gotinan de, kes ne tenê raya xwe îfade dike. Ew pozîsyona xwe dixe cihê qada bi tevahî. Ew zanîna xwe wek zanîna dîsîplînê ya tevahî pêşkêş dike. Ji vî aliyî ve, ev tevgereke berfirehbûna narsîst e. Psîkolog xwe dixe pozîsyona «zana». Ew wisa diaxive, tu bêje xwedî zanîneke bêkêmasî û bêminaqeşe ye.

Lê belê, di bingeha ramana zanistî de dûrbûnek li dijî van cure îdiayên teqînî heye. Zanist bi pirjimarî, minaqeşe û hişmendiya sînordarbûnê dixebite. Her teorî pêşdîtinek diyar pêşkêş dike. Tu teorî bi tena serê xwe nikare tevahiya tevliheviya mirov bigire nav xwe. Ji ber vê yekê, zimanê zanistî ne teqîniyên gerdûnî çê dike. Ew pêşniyarên şertî û kontekstî ava dike. Ji ber vê yekê, li vir pirsgirêk ne tenê giştîkirineke şaş e. Ew her wiha têkiliya bi zanînê re bixwe ye. Hevoka «psîkolojî wisa dibêje» zanînê ji qadeke minaqeşeyê ya pirjimar derdixe. Ew wê vediguherîne îdiayeke rastiyê ya yekane. Ev vegherandin pozîsyoneke narsîst çê dike. Kes tê de zanîna xwe mutleq dike. Bi encam, narsîzm ne tenê di naverokê de derdikeve holê. Ew her wiha di awayê îfadekirina zanînê de jî xwe dide der. Zimanê ku îdia dike bi navê rastiyê diaxive, pir caran dibe amûrek. Bi vî amûrî, kes pozîsyona xwe mutleq dike.

Kesên pir hestiyar…

Li vir, hevokek din a ku em di zimanê rojane de pir rastî tên jî ev e: «ez kesekî pir hestiyar im». Di nihêrîna yekem de wisa xuya dike ku ev nîşana kapasîteyeke dewlemend a hestan e. Lê pir caran ev gotin cûrbecûriya hestan nayne ziman. Ew tenê aliyekî diyar ê hestiyariyê tîne pêş. Bi taybetî, ew meyla êşbûnê û giriyê tîne pêş. Lê belê, repertuara hestî ya mirov pir berfireh e: şerm, sûcdarî, tirs, xemgînî, hêrs, çavnebarî… Her yek ji van perçeyek ji hestan e. Her yek jî hewceyî kapasîteyeke xebata hundirîn e. Bi vî wateyê, «hestiyar bûn» ne tenê êşiyan an giriyan e. Ew karîna hilgirtin û bi ser de çûna vê qada hestî ya tevlihev e.

Lê belê di bikaranîna rojane de, gotina «ez hestiyar im» vê berfirehiyê nîşan nade. Ew bi piranî tenê cureyekî diyar ê hestiyariyê îma dike. Ev hestiyarî bi sînorkişandineke veşartî tê: «Destê xwe nede min.» Li vir hestiyarî ne dewlemendî ye. Ew dibe îlanek qelsiyê. Kes xwe wek kesekî zû êşiyayî û bi hêsanî bandorbûyî nas dike. Ew li ser vê nasnameyê qada têkiliyan rêk dixe. Ji ber vê yekê, kesê ku dibêje «ez hestiyar im», pir caran vê jî dibêje: «Ez zû digirîm, ez zû êşiyam.» Giriyan forma herî xuya û herî hêsan a naskirî ya hestan e. Ji ber vê yekê, ew bi çandî bi «hestiyarî» re tê yekîtîkirin. Lê belê, kapasîteya giriyê û kûrahiya hestî ne heman tişt in. Kûrahiya hestî bi kapasîteya tolerekirinê ve girêdayî ye. Ew her wiha bi kapasîteya têkiliyê danînê ve girêdayî ye. Ev bi hestên kêmtir xuya ve girêdayî ye — mînak sûcdarî, şerm an tirs. Li vir dîsa alîyekî narsîst dikeve navê. Ev hestiyariya ku bi navê «hestiyarî» tê îfadekirin, pir caran forma hestiyariya narsîst e. Ev avahiyeke bi tolerans a nizm e. Xwebûn her cûdatiya piçûk a ji cîhana derve wek êşandin dijî. Ango mesele ne hebûna hestan e. Mesele ew e ka ew çawa têne jiyîn û ew çi temsîl dikin. «Hestiyar bûn», wek ku em pir caran difikirin, ne pirbûna hestan îfade dike. Ew navendîkirina forma diyar a êşandinê îfade dike. Lê kapasîteya hestî ya rastîn ne tenê di hilgirtina êşandinê de ye. Ew di hêza hilgirtina hestên dijwartir, tevlihevtir û kêmxuyatir de jî ye.