Zilm Çi Ye? 4

Rastinews — Cihê ku herî zêde bêguneh lê dijîn, girtîgeh in…

Di civakên ku zilm serdest e de — di jenosîdan, di pogroman, di şideta girseyî de — alîyê sêyem gelek caran xwe wek mirî nîşan dide. Dibîne, lê tevî nedîtinê tevdigere. Dizane, lê bêdeng dimîne — mîna ku nizane. Ev vekişîna şahid ne bi tenê hilweşîneke exlaqî ye. Ew di heman demê de mekanîzmayek e ku mirinan zêde dike. Çimkî zilm ne bi tenê bi kirina fail didome; ew bi bêdengiya temaşevanan jî didome.
Alîyekî din jî heye: meseleya jibîr nekirinê. Depresyon, bi awayekî, rewşa jibîr nekirinê ye. Di hundirê xwe de windahiyekê û valahiya wê vedihewîne. Kes carinan dikeve wê valahiyê, jê derketin jê re dijwar dibe. Ev nikaribûna qedandina tiştê qediyayî ye. Ev nikaribûna li paş hiştina tiştê borî ye. Ev nikaribûna şixulandina windahiyê ye, bi awayekî derûnî.

Li cihê ku kapasîteya mirov a serederiyê qels dibe, borî di paşiyê de namîne. Ew dizeliqe nav îro, jiyanê ji hundir ve dagir dike. Lê ne jibîrnekirina zilmên dîrokî her tim encama depresyoneke takekesî ye. Gelek caran mesele destwerdana li pêvajoyên şînê ye. Zalim tenê nakuje; wateyê jî xera dike. Sûcê berevajî dike, mexdûr wek fail îlan dike. Înkar dike, piçûk dixe, carinan jî dîsa gef lê dixe. Bi vî awayî trawma ne bi tenê tiştekî borî dimîne; ew wek gefeke her tim rojane didome. Di vê rewşê de şîn nayê girtin, girêdan çênabe. Trawma wek perçeyekî demê yê cemidî bi îro ve dizeliqe. Lê ji bo ku trawma bê şixulandin, divê were bibîranîn. Lê ev ne bibîranîneke sade ye. Bibîranîn tê wateya bi hest re bibîranînê: bi êşê re têkilî danîn, wê bi peyv vegotin, wê wate kirin. Ji vî alî ve, bibîranîn pêşşerta jibîrkirinê ye. Bibîraninek rastîn tê wateya nasîna serpêhatiya mexdûr. Tiştê ku wî/wê jiyaye neyê înkar kirin, neyê berevajî kirin, neyê amraz kirin… Bi vî awayî trawma ji dubarekirineke kor derdikeve û dibe bûyereke dîrokî. Çimkî êşa ku li ser nehatiye ramîn, nehatiye gotin, di dîrokê de cih negirtiye, di derûniyê de didome geriyan. Li hember vê, êşa ku hatiye bibîranîn — ango hatiye nasîn, hatiye axaftin û wate lê hatiye kirin — hêdî hêdî serdestiya xwe ya li ser îro winda dike. Ji ber vê yekê hin zilm nayên jibîr kirin. Çimkî destûr nehatiye dayîn ku werin jibîr kirin.

Ji ber vê yekê jî bibîranîn, awayê herî bibandor ê jibîrkirinê ye. Çimkî tiştê ku bi rastî tê bibîranîn, di dawiyê de dibe pareke dîrokê. Tiştê ku dibe pareke dîrokê jî, êdî nikare bi heman tundiyê îro esîr bigire.

Em dikarin bêjin «bûyerên dîrokî li paşiya xwe mane». Lê zilm û vegotina wê rêyên xwe yên jiyînê dibînin. Borî ewqas li paş namîne ku em difikirin. Çimkî mirov bûyeran ne wek çawa qewimîne, lê wek çawa dixwazin bînin bîra xwe, bi bîr tînin. Ev ne tenê xelendineke takekesî ye. Ev gelek caran awayekî bibîranînê ye ku bi rengekî civakî hatiye rêxistin kirin. Lêkolînên li girtîgehan hatine kirin nîşan didin: piraniya girtiyan xwe wek «bêguneh» dibînin — carinan jî wek «gelekî bêguneh». Li vir mijar ne sûcdarên siyasî ne; sûcên asayî ne. Sûc ji holê ranabe, lê vegotin diguhere. Îro jî carinan yên ku herî «bêguneh» xuya dikin, di nav vegotinê de faliyên ji nû ve hatine avakirin in. Çimkî vegotin berpirsiyariyê dide guhertin.

Ev mekanîzm di kuştinên jinan de eşkere xuya dike. Di kuştinên «edet» û «namûs» de — ku carekê bûne mijara fîlman û îro jî bi awayên cuda didomin — sûc gelek caran li ser têgehan tê barkirin: li ser edetê, li ser namûsê… Lê mêr paşve dikişe. Ew êdî ne fail e, dibe kesekî «neçar mayî». Carinan «destê wî şaş çûye». Carinan «hatiye teşwîq kirin». Carinan «nikaribûye xwe li ber hêrsa xwe bigire». Bi vî awayî sûc li ser kesê hatî kuştin tê nivîsandin. Jin tê kuştin — lê ew tê sûcdar kirin. Li vir kuştin êdî ne bi tenê kiryareke laşî ye; dibe berevajîkirineke wateyî. Zalim li vir ne bi tenê jiyana mexdûr, lê bêguneh û mexdûriyeta wê/wî jî didize. Dibe ku ev qetlîama herî dawî û herî kûr be.

Çimkî gava civak, dewlet an sîstemeke hiqûqî dest bi ji nû ve hilberandina vê vegotinê dike — gava faili rewa dike, cezayê wî kêm dike, wî wek «qurbana çarenûsê» bi nav dike — şideta duyem çêdibe. Dadgeh sûcê fail tomar dike, cezayê dide. Cih diyar in: mexdûr di gorê de ye, fail di girtîgehê de ye. Lê di heman demê de, li astekî din, bêguneh dîsa tê vegerandin failê. Fail tê fêm kirin, tewra tê mexdûrkirin jî.

Ew tê îlankirin wek «qurbana çarenûsê». Ne kesê hatî kuştin, lê kujer/qatil/fail dibe QURBANA çarenûsê… Ev bêguneh, carinan bi efûyan, carinan bi gotarên civakî ve ji nû ve tê rêkxistin kirin; rûmet hema hema tê vegerandin. Fail tê cezakirin, paşê cezayê wî kêm dibe, dûre tê efûkirin û «çima wî ev kiriye» tê fêmkirin û tê vegotin. Mexdûr jî tê kuştin — û paşê tê sûcdarkirin. Bi vî awayî zilm ne bi tenê bi kuştinê, lê bi ji nû ve nivîsandina çîrokê jî didome. Û dibe ku ji ber vê yekê hin êş venagirin. Çimkî ew ne bi tenê hatine jiyîn — ew bi awayekî çewt hatine bibîranîn. Ermenî, çepgir, Elewî, Kurd, FETÖyî… Yên ku em ji wan re dibêjin «yê din»… Tiştên me li «yê din» kirine… Yên din… Wan em neçar kirine ku em hin tiştan bikin. Sûcdarê rastîn ew in. Em bêguneh in… Em di vê çarçoveyê de ne qurbanên çarenûsê ne… Çimkî Tirk zîrek in, azad in, bihêz in… Tirk nabe qurbanî… Ew tenê qurbaniyê dike…
Heke şahid xwe wek mirî nîşan bide…
Samuel Gerson (Wenn der Dritte tot ist: Erinnerung, Trauer und Zeugenschaft nach dem Holocaust — Gava Sêyem Dimire: Bibîranîn, Şîn û Şahidî Piştî Holokostê, 2011, Psyche, hejmar 3) nivîsareke girîng li ser şahidî û girîngiya wê nivîsî. Di navbera fail û mexdûr de hema hema her tim alîyekî sêyem heye. Ev alîyê sêyem, şahid, temaşevan û yên dibînin in. Ya ku di dawîanîna zilmê de biryardar e jî, gelek caran tam sekna wan e. Çimkî alîyê sêyem di nav xwe de jî parçe dibe: yên zilmê pejirandine, yên bêdeng mane û yên li tenişta mexdûr sekinî ne. Heta ku yên li tenişta mexdûr zêde nebin, têkiliya nehevsengî ya di navbera fail û mexdûr de didome. Hêza fail meşruiyeta xwe ne bi tenê ji tundiya xwe, lê ji bêdengiya derdorê jî distîne.

Heke alîyê sêyem bi tenê nêre nemîne, lê bi awayekî çalak tevbigere, zilm gelek caran tê rawestandin. Carinan jî fail neçar dimîne ku ji kirina xwe vekişe. Ji ber vê yekê sekna alîyê sêyem ne bi tenê exlaqî ye; ew di heman demê de sazûmanî ye jî. Lê belê, di trawmayên kolektîf de, ev alîyê sêyem gelek caran bêdengiyê hildibijêre. Ne axaftin, çavpoşî û tepisandin dibin mekanîzmayeke parastina civakî. Gava Nazî hatin ser kar, Alman bi çêkirina otobanan bi Hitler re serbilind dibûn. Îro jî ma Erdoğan ne wek rêberekî ku rê û pir çêdike tê pêşkêşkirin? Cunta Evren jî bi rengîn û taybetkirina televîzyonê ve xwedî derket. «Çapemeniya azad» ew çax jî pir azad bû û bi salan azadane meseleyeke veşartî ya laşê Bülent Ersoy — kesa ku pêvajoya guherîna zayendê jiyaye — kir nûçe: çarenûsa endama wê ya mêraniyê.

Lê tiştê ku lê hatiye bêdengkirin, bi rastî winda nabe. Berevajî, ew bi rêyên din di nav nifşan re digere. Zarok, dema bi dê û bavê xwe re xwe nas dike, ne bi tenê sekna wan a hişyar, lê bara wan a binhişî jî werdigire. Ji ber vê yekê, bûyerên borî yên ne yên wî/wê bin — mînak jenosîdek, serpêhatiyeke şideta girseyî — cih di derûniya zarok de dibînin. Her tiştê ku hatiye paşguhkirin, hatiye tepisandin, şîna wê nehatiye girtin, di dê û bavan de dimîne veşartî. Ev veşartî bi riya nasînê digihîje zarok. Bi vî awayî zarok, boriyeke ne ya xwe, «gorekê» ne ya xwe dike parçeyekî xwe. Ji vî alî ve, piştî trawmayên kolektîf, cîhana hundir a mirov dibe cureyek goristan. Tiştê ku li hundir veşartî ye, ne bi tenê mirî ne; şîna nehatî girtin jî ye. Gava şîn nayê girtin, nayê temam kirin, ew di dema xwe de nahele, lê dicemide û di derûniyê de didome hatin hilgirtin. Ev rewş têkiliya mirov a bi jiyanê re bi kûrahî ditewîne. Kesê ku «mirî» di xwe de digire — ango windahî û trawmaya neşixulandî di xwe de dihewîne — jê re dijwar dibe ku bi jiyanê ve girêdayî bimîne, jê hez bigire, têkiliyeke zindî û afirîner pê re dayne. Çimkî enerjiya jiyanê her tim ji aliyê siya boriyê ve tê dorpêçkirin. Şîna ku nayê qedandin, dibe şîneke bêdawî.

Em ne kêfxweş in… Em bêaram in… Em hêrsbûyî ne… Em bêhez in… Mirî yê di hundirê me de, her tiştê zindî, xweş û baş ê hundirê me xera dike…
Li vir girêdanek di navbera nifşan de çêdibe. Trawmayeke ku du an sê nifş berê qewimiye, xwe digihîne zarokê nû çêbûyî. Ev girêdan nayê dîtin, lê xurt e. Jê re dibêjin «navika psîkolojîk». Zarok bi vê girêdanê hem hezkirinê, hem jî trawmayê digire. Bi vî awayî nasname ne tenê ji ezmûnên takekesî, ji birînên vegihiştî jî çêdibe. Ev vegihandin gelek caran dibe sedema tiştê ku em jê re dibêjin «nasnameya neyînî». Kes xwe wek hilgirê windahiyekê, êşekê û mexdûriyetekê dibîne. Ev êş, êşek e ku wî bi xwe nedîtiye. Di nasnameyê de her tim kêmasiyek, giraniyek û rewşek şînê heye. Ji ber vê yekê di van civakan de, jiyanek bi kêf, aramî û sivikî zehmet e. Kêfxweşî mîna xiyanetê tê hîskirin. Jiyan bi xwe di bin giraniya barê hatî hilgirtin de tê tepisandin. Kêfxweş bûn hema hema sûc çêdike… Kes ji «sûcê» kêfxweşiyê, şahiyê û hezkirinê direve. Ji ber vê yekê mesele ne tenê ya borî ye. Mesele ev e: ew tişt çawa hatiye xebitandin? Hatiye axaftin an na? Şîna wê hatiye girtin an na? Trawmaya ku nehatiye axaftin, di bêdengiyê de tê vegihandin. Trawmaya hatî vegihandin jî, tenê dema xuya bibe û lê were xebitîn, dest bi çareseriyê dike.

Heqbûna Zalim…

Zilm gelek caran ne tenê bi kirina kesê zilmkar tê fêmkirin. Zilm bi çarçoveya raman û çandê ya li gel wê jî tê fêmkirin. Nemaze dema behsa «tundiya mexdûr» dibe, zilmê aqilî kêm tê pirsîn. Ne çavkaniya tundiyê, sedemê wê tê dîtin. Mexdûriyet dibe bingeh. Li ser vî bingehî, tundî rewa dibe. Em mînakên vê yên hêsan di jiyana rojane de dibînin. Kesek bêsedem tê êrîşkirin. Paşê ew bi hêza xwe ya nû, li dijberê xwe tundiyeke pir mezintir bikar tîne. Piraniya mirovan vê tundiya mezin «heq» dibînin. Bi vî awayî bertekek bêsînor, wek edaletê tê pejirandin. Lê ya rast ne edalet e. Ev tolhildan e ku cilê exlaqî li xwe kiriye. Li vir meyleke çandî derdikeve holê: Dilovanî ji bo tolhildana mexdûr. Ev dilovanî ne tenê di asta kesane de dimîne. Ew rê li ber tundiya komelî jî vedike. Çimkî ev awayê ramanê, ji zilmkar re çîrokek amade pêşkêş dike. Hema hema tu zalim xwe wek kesekî ku xerabiyeke bêsedem kiriye nabîne. Berevajî, ew her tim çîrokek ava dike ku xwe pê rast derxîne. Çîrokek tehdîdê, efsaneyeke parastinê, xeyaleke «neçarî»… Zalim gelek caran rola mexdûr digire, da ku zilmê xwe «rast» nîşan bide û cihê xwe yê exlaqî xurt bike. Çîrokên xiyanetê û xencerlêdana ji pişt ve, pir caran vê armancê dixin. Ji ber vê yekê teoriyên komployê tên çêkirin…
Ev çîrok ne tenê ji bo razîkirina kesên din in. Ew hewldanek in ji bo bêdengkirina dengê hundirîn ê darazker — bi zimanê psîkoanalîzê, «superego». Zilmkar bi vê çîrokan xwe ne sûcdar, lê hilgirê kiryarekî neçar dibîne. Bi vî awayî tundî ji barê exlaqî derdikeve. Ew wek erk, heta wek maf tê hîskirin. Ev mekanîzma di asta komelî de hê bêtir eşkere dibe. Mînakên tundiya dîrokî hene — pevçûnên etnîkî, sirgûnên girseyî, pêvajoyên jenosîdê. Alîyê zilmkar bi gelemperî xwe wek tolhildana neheqiyeke berê dibîne. Çîrok wiha dixebite: «Wan ev li me kir, me jî bertek nîşan da.» Ev gotar tundiya hatî kirin, ne tenê rewa dike. Ew rewşê jî berevajî dike: Zilmkar xwe mexdûr dibîne, mexdûr jî wek zilmkarekî heqbûyî.

Ev berevajîkirin, berpirsiyariya wîjdanî radiweste. Çimkî kes êdî xwe ne wek zilmkar, lê wek pêkanînkerê edaletê dihesibîne. Wekî din, ew bi sûcdarkirina alîyê din, tundiya xwe wek bertekek neçar pêşkêş dike: «Wan em neçar hiştin.» Li vir ne tenê kiryar, wateya wê ya exlaqî jî tê xapandin. Di vê rewşa derûnî de hesta sûcdariyê çênabe. Çimkî sûc jixwe di nav çîrokê de hatiye jêbirin. Tundî ji pirsgirêkeke etîkî derdikeve. Ew dibe parçeyek ji nasname û hesta rastbûnê. Ev jî yek ji awayên herî xeternak ê zilmê çêdike: Zilmê ku xwe wek zilm nabîne.
Tişta ku Dirk Juelich di vê nivîsa xwe de destnîşan dike, ev e (1991, Wer ist eigentlich betroffen? Aspekte zur psychoanalytischen Kulturkritik nach Auschwitz = Bi rastî kî tê bandorkirin? Hin aliyên rexneya çandî ya psîkoanalîtîk piştî Auschwitzê): Di nav civakekê de yekî derket. Wî got «li bav û kalên me xerabî hatiye kirin». Bersiva xwezayî ya vê gotinê dikaribû meraq an empatî be. Meriv dema wiha îdiayekê bibihîze, dikare bipirse: «Çi qewimî?», «Çawa qewimî?» Lê dema behsa trawmayên komelî dibe, ev berteka xwezayî cihê xwe bi gelemperî dide tundiyeke parastinê. Tişta balkêş li vir ev e: êşa borî, îro jî wek tehdîdek tê dîtin. Bibîranîn, mîna ku dîsa birîndar bibe, tê hîskirin. Bi vî awayî bibîranîn ne ji bo rûbirûbûnê, ji bo înkar û êrîşê tê xebitandin. Ango dema behsa jenosîda Ermenan, Dersimê û Pontosê dibe, di pirraniya me de meraq çênabe…

Ev dînamîk ji vê tê: Trawmaya komelî hestyarî nehatiye xebitandin û nehatiye fêmkirin. Trawmaya ku lê nehatiye ramîn, nehatiye sembolîzekirin, tenê xwe dubare dike. Ev dubarekirin ne bibîraniniyeke şîfakar e. Berevajî, awayekî bibîranînê ye ku dîsa mexdûr birîndar dike. Cudahiya di navbera behskirina trawmayê û xebitandina trawmayê de, tam li vir derdikeve holê. Ya yekem gelek caran êşê zindî digire. Ya duyem îmkana wateyandin û veguherandinê dihewîne. Her tim behsa trawmayê kirin, lê ew analîz nekirin, wê nekirin çîrokek an ramanek — ev tê wateya girtina mexdûr di nav demê de.

Di qata duyem a nivîsê de, têkiliya aciz a xerabiyê bi jiyana rojane re tê pirsîn. Çîrokek belav bi mînaka Nazî ve heye: «Bavekî baş e, hevjînek baş e, lê erka xwe pêk tîne.» Ev çîrok mekanîzmayeke parastinê ye. Ew xerabiyê rojane dike. Nerazîbûna Juelich li ser vê yekê radîkal e. Li gorî wî, di jiyana taybet a mirov de «perçeyên qenciyê» hene. Lê ev perçe nikarin xerabiya kirî hevseng bikin. Çimkî mesele li vir ne kombûna tevgeran e. Mesele kapasîteya hestyarî û mirovahî ye ku li pişt wan tevgeran heye. Standina diyariyek rojbûnê, bi tena serê xwe nîşaneyek exlaqî nîne. Heke ev kiryar têkiliyek hestyarî, rastgoyî û zindîtî nehewîne, tenê erkek e. Wê hingê ew wateyeke mirovahî jî nagire. Tişta ku Juelich rexne dike, tam ev e: Mirovahî bi awayê xwe berdewam dike, lê naveroka wê vala dibe. Dema kêfxweşî jî dibe erk, ew ne şahî, disîplîn çêdike. Dayîna diyariyê ne îfadeya hezkirinê ye, lîstina rolekî ye.

Ji ber vê yekê wêneyê ku li vir tê xêzkirin ev e: Trawmaya nehatî fêmkirin, kesane û civakê ber bi tundiyeke parastinê ve dibe. Ji aliyekî din ve, rewşeke mirovahiyê ya hestyarî xizan, xerabiyê rojane dike. Ji aliyekî ve êşa borî bêyî ramîn tê dubarekirin. Ji aliyê din ve kiryarên îro ji hestan tên paqijkirin û makîneyî dibin. Dema van her du xetan bi hev re dicivin, hem bibîranîn hem exlaq di bin metirsiya windakirina naveroka xwe de dimînin.

Dema mirov Juelich dixwîne, hûrgiliyek bi taybetî girîng xuya dike: Faşîzm bi kirina mirovan «ne-mirov», tunekirina wan ji pirsgirêkeke exlaqî, wîjdanî û mirovahî derdixe. Lê li vir metirsiyek jî derdikeve holê. Dema hewl tê dayîn ku faşîst werin fêmkirin, xetereyek heye. Meriv dikare bêyî hay jê hebe, awayê ramana wan û mekanîzmayên xebitandina wan bigire ser xwe. Heta dibe ku mîna wan bifikire. Gotina Juelich a li ser faşîst — «windakirina taybetmendiyên mirovahî» — li vir divê bi baldarî were nirxandin. Ev ne wek gazîkirina «ne-mirovkirinê», wek tespîtekê were fêmkirin.

Ango mesele ne standina mirovahiya faşîst e. Mesele divê nîşandana vê yekê be: Pêvajoyên faşîst çawa taybetmendiyên mirovahî yên mirov diperçiqînin.
Nîşe: Faşîzm kirasê xwe diguherîne — carinan dibe dopyes, carinan dibe etekê kin, carinan dibe kiravat.
Carinan jî Mine Kırıkkanat… Dema min ev nivîs amade dikir, min di medyaya civakî de dît. Mine Kırıkkanat ji Kemal Kılıçdaroğlu re gotibû «mayiya şûr». Ev gotin di dîrokê de zêdetir ji ne-misilmanan re hatiye bikaranîn. Ew bîranîneke trawmatîk û tehdîtkar e. Vê carê ev gotin ji Elewiyan re tê gotin. Komkujî sûceke nebexşbar e. Komkujî fedîhetek e. Hilgirtina vê fedîhetê pir zehmet e. Li vir, faşîzma van axan tiştekî din dike. Ew komkujiyê ji fedîhetê derdixe. Faşîzm wê dike mijarek ku meriv bi wê serbilind bibe. Bikaranîna serbilind a gotina «mayiya şûr» tiştekî din çêdike. Ew komkujiyê nake bîranîn. Lê wê dike tiştekî ku jê hez tê wergirtin. Ji bîranîna komkujiyê hez derxistin… Gava zulm digihîje vê astê, meriv digihîje sînorê zanist, wijdan, mirovahî û psîkolojiyê. Trawmaya mirovan wek gef tê belavkirin. Ji vir, hazek êrîşker çêdibe… Ev ne tenê axaftinek e. Ev di heman demê de hilweşînek kûr e. Ketina mirovekî vê rewşê nîşana hilweşîneke hestî ye. Ev hilweşîn di heman demê de felçeke hestî ye. Hest tên bêhestkirin. Kapasîteya hîskirinê kor dibe. Faşîzm eynî vê rewşa giyanî çêdike: Ew mexdûrê xwe şok dike, wî bêçare dike. Ew wî ji hestên xwe dûr dixe.
Dema faşîzm ji mirovahiyê derdikeve, hewl dide mexdûrê xwe jî ji mirovahiyê derxe. Ew kesên ku ji kampên komkujiyê yên Nazî xilas bûbûn, bûbûn tenê çerm û hestî. Nazîyan ji mexdûrên xwe re digot «kurm», «mîkrob». Faşîzm hewl dide mexdûr bi xwe jî windakirina mirovahiya xwe hîs bike. Faşîzm mexdûr rû bi rû dihêle bi tiştekî ecêb. Ev tişt ji hestê «ev nabe», «ev ne gengaz e» çêdibe. Şahidiya vê rewşê nîşan dide ka mirov çiqas qels e. Zarokên wan kesên ku ji komkujiyê xilas bûne –ango «mayiyên şûr»– dîsa rû bi rû dimînin bi vê birînê. Birîn cardin vedibe. Êş dîsa tê belavkirin. Dîtina ku dabezîna mirov dibe ku sînor tune be… Faşîzm eynî ev e: Kirina wê tiştê ku em jê re dibêjin «ev nabe», «ev ne gengaz e», «mirov nikare vê bike».

Faşîzm hilberandina bêçaretiyê ye.

Yek ji taybetmendiyên herî naskirî yên faşîzmê ev e: Faşîzm hestek çêdike. Ev hest li hember zilma li ser mirovan dibêje «layiq bû». Faşîzm cîhek çêdike. Meriv di vê cîhî de ji vegotina zulmê hez werdigire… Ev ne tenê xerabî ye. Ev bêçaretiyeke birêxistinkirî ye. Ev hilberandina rewşeke bêderî ya sîstematîk e. Hewldana ku komkujî û zulm bên «asayî» kirin… Lê dibe ku li vir tiştekî din jî gengaz be. BêÇAREtî ne tenê windabûn e. Di hundirê bêÇAREtiyê de îmkanek heye. ÇARE bixwe jî li wir veşartî ye. Çimkî di hundirê peyvê de «çare» heye: Yekxistina belavbûyiyan, girêdana ji nû ve ya şikestiyan, avakirina ji nû ve ya berxwedanê. Hêvî… Dibe ku zilmkar zilmê bike. Lê mexdûr jî xwedî bêçaretiyek e ku divê bê yekxistin. Di bin vê bêçaretiyê de hêrseke bêdawî kom dibe. Ev hêrs hê rêwerz nedîtiye.