Zilm Çi Ye? 2

Rastinews — Evîna zarokan a sadomazoşîst…

Bav dibêje ku ji zarokê xwe qehiriye. Sedem: zarok «bêrêzî» kiriye. Cihê ku mirov herî rihet lê dibe, mal e. Ev cih ne tenê yê dê-bavan e. Ev cih yê zarok jî ye. Di kulturek malbatî de ku rihetî wek bêrêziyê tê xwendin, zarok li warê xwe jî ewle nabe. Li vir bav rihetiya zarok wek bêrêziyê bi nav dike. Zarok her tiştî dike da ku dilê bavê xwe bi dest bixe. Lê xeletiyek diyar tune ku ew rast bike. Ji ber vê yekê, ev rewş ji bo zarok dibe rewşek bêçare ya bêderî. Pêşkêşkirina bêrêziyê wek sûcekî nebexşbar, zarok her dem di hestê sûcdariyê de dihêle. Ji bo zarokan, qehra dê-bavan tê wateya vekişîna evînê. Ev jî bandorek trawmatîk a kûr çêdike. Çimkî zarok hebûna xwe bi evîn û parastina dê-bavan didomîne. Hîskirina ku ev evîn di xetereyê de ye, ji bo wî qeyranek hebûnî ye. Bi vî wateyî, qehr ne tenê dûrahiyek e. Ew jiyîna tund a peywendiyek neyînî ye. Gava ev rewş berdewam bike, bi hêsanî dibe zilm. Çimkî zarok ti hêza guherandina rewşê nîne. Ew nikare ji peywendiyê derkeve. Nikare şert û mercan jî biguherîne. Peywendiya ku mirov jê nayê revandin, nayê guherandin û nayê fêmkirin, ne evîn e. Ew awayê zilmê yê herî bêdeng e.

Hezkirina zarokan… Mezinek, gava mezinekî din hez dike, pirî caran li gorî xwesteka xwe hez dike. Di vê peywendiyê de du kes hene. Cih ji hevrêziyê, danûstandinê û awayên cuda yên hezkirinê re vedibe. Çimkî ev peywendî bi awayekî hevsengtir e. Hêz li nav wan wekhevtir belav dibe. Lê di peywendiya bi zarok re, rewş cuda ye. Zarok kesekî ye ku hîn kapasîteya xwe ya diyarkirin û sînorkirinê sînordar e. Ji ber vê yekê, hezkirina wî nabe wateya hezkirina «li gorî xwesteka me». Berevajî, divê meriv li gorî sînor, laş û bersivên zarok hez bike.
Ji gonê maqes kirin, tengasandin, dendan lêxistin… Ev tevger, di bin navê «hezkirinê» de, pirî caran sînorên laşî yên zarok binpê dikin. Metek an xaltiyek ku pesnê xwe dide: «Li milê wî saet çêkirim.» Di nifşê min de zarokên bi şopa dendanan li milê xwe mezin bûne hebûn. Hin zarok jî hatine tengasandin, heta gon sor bibin. Bi êş hezkirin, tundiyê dixe nav evînê. Ev ne diyardeya evînê ye, diyardeya nehevsengiya hêzê ye. Mezin bi vê şêweya «hezkirinê» xwesteka xwe dixe navend. Ne kêfxweşiya zarok, şêweya hezkirina mezin e ku diyar dike. Li vir hezkirin ji lênêrînê derdikeve. Nêzî bikaranîna hêzê dibe, carinan jî nêzî hezeke sadîstî. Mezinbûnek ku nikare rêzê li sînorên zarok bigire, dikare nava evînê jî qirêj bike. Bi gotina «ez ji te hez dikim» êş dan, cudahiya di navbera evîn û binpêkirinê de tarî dike. Zarokê ku bi vî awayî mezin dibe, dibe ku paşê evîn û êşê tevlihev bike.

Zimanek jî heye… Bi navên heywanan gazî zarokan kirin ne tenê adet e: «kûçik», «se», «kera», «ker». Van gotinan nirxa zarok wek kesekî diherimînin. Ew zarok nizim dikin, biçûk dikin, ji mirovahiyê derdixin. Zimanê ku tê de hezkirin û biçûkxistin tevlihev dibin, di hestê xweser ê zarok de şopên kûr dihêle. Hezkirin dema wateyê digire ku rêz li laş û hebûna zarok were girtin. Wekî din ew ne evîn e, binpêkirina sînor e.
Gava bavek zarokê xwe genijîne, di destpêkê de lîstikek heye. Hinekî tevgera laş, ken, nêzîkbûn… Ev zimanekî laşî yê hezkirinê ye. Lê gavek tê. Gaveke ku zehmet e mirov pê hesiya. Zarok êdî dixwaze paşve bikişe. Laşê wî dibêje: «Besî min e.» Lê zimanê wî tune. Ken hîn jî berdewam dike, lê êdî di nav wî kenî de derzek çêbûye. Dengên kêf û êşê tevlihev dibin. Ji derve, tiştê ku hîn jî wek lîstikê xuya dike, di hundir de êdî bûye îşkence. Zarok vê genijandinê wek hovîtiyê dijî. Lê belê bersiva wî ken û qêrîna bi kenê ye. Ji ber vê yekê, heke genijîner ne bi hest be, ew zilmê li vir nabîne. Zilm tam li vir çêdibe. Li cihê ku em sînorê ê din nabihîzin, an nexwazin bibihîzin. Di vê mînakê de, bêparastina zarok e ku rewşê diyar dike. Ew nikare bireve. Nikare bêje: «Were rawestî.» Nikare xwe biparêze. Tenê deng derdixe. Lê ew deng bi xwe jî li dijî wî derdikeve. Çimkî cudahiya di navbera ken û qêrînê de winda bûye. Ev yek ji awayên herî tarî yên zilmê ye. Bihîstina êşê wek kêfê ye. Kesê ku dike, ezmûna qurbanê şaş dixwîne. An ji vê xerabtir, ji domandina vê tevliheviyê kêf digire. Li vir, dema genijîner rewşê fêm dike û lîstikê disekinîne, em tiştek din jî dibînin. Zarok hîn jî di daxwaz û hêviya genijandinê de ye. Êdî ev yek dikare bibe hezeke sadomazoşîst jî…

Li vir sadîzm ne tenê kêfek ji êşdana kesekî din e. Ew her wiha korîtiyek kûrtir e. Redkirina ezmûna kesê din, girtina wî di têgihiştina xwe de ye. Ji ber ku zarok dikene, bawerkirin ku ew êş nakişîne — an tercîhkirina vê baweriyê. Ev dişibihe rewşa zarokan ên ku dengên ji jûreya razana dê-bavên xwe tên, şaş fêm dikin. Li wir jî tevliheviyek heye: kêf e an êş e? Evîn e an zerar e? Zarok nikare vê cudahiyê bike. Çimkî hîn amûrên wî yên sembolîk ji bo têgihiştina cîhanê tune ne. Deng jê re wek gefê tên. Hesta ku yekî zerar dîtiye, lê di heman demê de nêzîkbûnek xerîb jî heye. Ev nediyarî di giyanê zarok de şop dihêle.
Dibe ku zilm herî zêde di vê nediyariyê de kok digire. Çimkî tundiya vekirî tê nasîn. Li dijî wê bersivek tê dayîn. Lê li cihê ku kêf û êş tevlihev dibin, evîn û zerar tevlihev dibin, kes rêya xwe winda dike. Ew nikare bibêje çi hîs dike. Ev bênavkirin, şopa herî kûr a zilmê ye. Êş jî êdî ne ya wî bi xwe ye.

Ji ber vê yekê zilm ne tenê kiryarek e. Ew kêmasiyek bihîstin û dîtinê ye jî. Negihîştina gava kesê din dibêje «besî min e», an redkirina naskirina wê gavê. Dibe ku tiştê herî xeternak ev e. Zilm pirî caran di kirasê hezkirinê de derdikeve holê. Wê gavê, cihê ku divê herî ewle be, dibe cihê herî nediyar û herî birîndarker.

Ferqa Navbera «Xwe Radest Nekirin» û «Nikaribûna Xwe Radest Kirinê»

Li vir cudahiyek zirav lê pir diyarker heye. Ev cudahî, di navbera xwe radest nekirin û nikaribûna xwe radest kirin de ye. Ev cudahî, avahiya zilmê ji destpêkê ve diyar dike. Helwesta ku di rêzikên Nazim Hikmet de derbas dibe, kela dawî ya kesê ye. Ew girtî ye, lê xwe radest nake. Laş girtî ye, lê îrade paşve nakişe. Li wir hîn jî bijartinek, sînorek, û îmkana gotina «ez li vir im» heye. Ji ber vê yekê, ev berxwedan tewra di şertên herî giran de jî dimîne. Ew cureyek bibûyîna kesekî ye. Di heman xetê de, mînaka Îbrahîm Kaypakkaya jî heman tiştî nîşan dide. Îşkence laş dişkîne. Lê xwe radest nekirin, peyva dawî ya kesê ye. Tewra mirin jî, bi vî wateyî, wek bijartinek û xetek radiweste. Lê mesele li vir ne parastina hêza gotina «na» ya kesê ye. Berevajî, ew ji vê hêzê bêpar hatiye hiştin. Ango, kes girtî ye, lê ji îmkana xwe radestkirinê jî bêpar e. Ev di nihêrîna yekem de wek paradoksek xuya dike. Mirov çima dixwaze xwe radest bike, lê nikare? Lê tam li vir, awayê herî tarî yê zilmê derdikeve holê.
Mînaka zarokê genijandî vê bi awayekî tazî nîşan dide. Zarok di rastiyê de li ba xalekê dixwaze bêje: «Baş e, besî min e.» Em hê pêştir biçin: dixwaze bêje «Baş e, te qezenc kir.» Ango dixwaze lîstikê bigire, peywendiyê ji nû ve saz bike, xwe biparêze. Xwe radest kirin li vir ne têkçûn e; ew awayekî xilasbûnê ye. Çimkî radestbûn, riyeke din a sînor danînê ye: «Ez êdî ji vê lîstikê derdikevim.» Lê zarok nikare vê bike. Zimanê wî tune. Amûrên wî yên sembolîk jî tune. Laşê wî sînyal dide, lê ew sînyal şaş tê xwendin. Ken li şûna qêrînê tê. Û bi vî awayî, zarok ne dikare berxwe bide, ne jî dikare xwe radest bike. Ew di navbera van herduyan de asê dimîne. Zilm li vir tê wateya wergereke şaş. Êşa zarok tenê wek kenê tê fêmkirin.

Zilm di vê rewşa daliqandî de kûr dibe. Çimkî li vir kes ji du mafên bingehîn bêpar e: mafê berxwedanê û mafê teslîmbûnê. Ew nikare berxwe bide, nikare bireve, nikare bisekine. Nikare jî teslîm bibe, nikare lîstikê biqedîne, nikare bibêje «bes e». Tenê rûtiya «rastî hatin» dimîne. Ne çîrokek lehengî çêdibe, ne jî rêyek derketinê tê fikirîn. Ji ber vê yekê, ev cure zilm ji tundiya vekirî xerabtir e. Di tundiya vekirî de kêmî berxwedan an teslîmbûn wek vebijêrk têne xeyalkirin. Li vir vebijêrk tune ye; tenê ezmûnek e ku divê meriv wê bidomîne.

Ev rewş bi wê yekê ve girêdayî ye ku sînorên kesî hê nehatine avakirin. Zarok hê nikare xeta di navbera «ez» û «yê din» de bicih bike. Ji ber vê yekê destwerdana yê din rasterast dikeve nav hebûna wî. Ger ev destwerdan neyê rawestandin, zarok ne tenê êş dikişîne; ew nikare navê wê êşê jî bibêje. Ev jî bingeha trawmayê ye. Dibe ku hevoka herî giran ev be:
Zilm li wê derê dest pê dike ku meriv nikare berxwe bide û nikare jî teslîm bibe. Li wir ne lehengî heye, ne jî têkçûn; tenê hebûnek heye ku dengê xwe nabîne.

Zilm di Qada Siyasî de: Dûrxistin, Etîketkirin û Tunekirina Qada Gewr

Van salên dawî, li dijî kesên ku diguherin û ji koma xwe dûr dikevin, bertekek bi tundî zêde dibe. Li medyaya civakî «kuştin»ên sembolîk çêdibin. Kes têne bêrûmetkirin, mîna ku bavêjin çopê. Ev hemû tê wateya ku hebûna mirov wek mirov nayê nasîn. Tam li vir, meriv nêzî wê hedê dibe ku faşîzm lê dest pê dike. Ev rewş ne nû ye. Ji alî dîrokî ve, taybetî di avahiyên îdeolojîk de, têgeha «xiyanetê» her tim barek giran hilgirtiye. Helwesta tevgerên çepgir li hember kesên ku ji nav xwe derdikevin jî pir caran ne tenê bi dûrxistina sembolîk maye; carinan gihîştiye tundiya rastîn. Gotina «xiyanet li dijî armancê» hem sedem hem jî amûra vê tundiyê bûye.

Ev avahî ne tenê taybetî ye; di heman demê de alîyek civakî û siyasî jî heye. Navên ku kesên li ser heman rê çûne li hev didin, dema ku rê ji hev qut dibe, aliyê herî xuya yê vê tansiyonê ne. Veqetîn pir caran ne tenê cudahiyeke fikrî dimîne; zû dibe şikestinek hestî, pir caran jî hestek xiyanetê. Gava avahiya bi navê «em» diçirise, nezelaliya ku derdikeve êdî nayê hilgirtin. Û tam li vê xalê ziman tund dibe. Peyv êdî ne amûra çêkirina wateyê ye; dibe amûra xêzkirina sînor, dûrxistinê û bêqîmetkirinê.
Wek ku Nazim Hîkmet jî îma dike, di navbera dîlgirtinê û teslîmbûnê de cudahiyek kûr heye. Lê di çarçoveya siyasî de ev cudahî pir caran tê jêbirin. Kesê ku vediqete êdî ne tenê kesekî cuda difikire ye; zû tê etîketkirin: guherbar, xayîn, aliguherandî, firotî… Van rengdêran ne tenê darazek in. Wezîfeyek wan jî heye: ew kesê li hember ji rewşa kesbûnê derdixin. Mafê ku ew cihê xwe bi xwe diyar bike jê distînin. Zêdebûna hişkbûna aliyan, ne mafê berxwedanê ne jî mafê teslîmbûnê dide yê din. Ew an bi tevahî mecbûr dike ku tevlî xwe bibe, an jî bi tevahî davêje derve. Qada gewr a navbeynkar — qada fikirînê, dudiliyê, derbasbûnê û guherînê — winda dibe. Û tam li vir forma herî nazik û herî nedîtî ya zilmê derdikeve holê.

Çimkî mirov carinan bi rastî dixwaze veqete. Ev helwestek raman an exlaqî ye. Lê heke bingehek qanûnî tune be ku ew vê veqetînê bi lêv bike — ango ew ne dikare bi mayîna hundir berxwe bide, ne jî dikare bi derketina derve bibêje «riya min ev e» — wê demê ew asê dimîne. Ev asêbûn dişibe rewşa zarok: ne qehqeha temamî qehqehe ye, ne jî qêrîna temamî qêrîn e. Herdu tevlihev dibin û kes nikare ezmûna xwe bi nav bike. Ji ber vê yekê, tundiya di zimanê siyasî de ne tenê pirsgirêkeke retorîkê ye; formek tundiya derûnî jî ye. Çimkî ziman şertên hebûna yê din diyar dike. Heke ziman ji yê din re tenê du vebijêrkan pêşkêş bike — an tu bi me yî, an tu dijmin î — riya sêyem gengaz nabe. Û pir caran zextê herî giran tam di nebûna vê riya sêyem de derdikeve holê.

Dibe ku tiştê herî tirsnak ne dijberiya mirovan e; tunekirina tevliheviya hev e. Çimkî dema tevlihevî winda dibe, mirov jî tê kêmkirin: bo rengdêrek yekane, bo rewşek yekane, bo darazek yekane. Ji ber vê yekê, nivîsandina metnek wiha ne tenê analîzkirin e; helwestek exlaqî jî ye. Ew hewldanek e ji bo dîsa vekirina zimên, jibîrxistina qada gewr, û parastina qadeke ku mirov tê de bikare hem berxwe bide hem jî teslîm bibe — ango bi rastî bikare hilbijêre. Dibe ku bi awayê herî sade were gotin: Zilm ne tenê bêdengkirina mirov e; hiştina wî ye bêyî zimanekî ku ew pê biaxive.

Li ser Dilovanî û Wîjdanê…

Piştî qezayekê, mirovek di nav xwînê de ji êşê ditewiya. Mirovên li dora wî civiyabûn, ne tenê êşa wî ya laşî didîtin; wan mîna ku êşek derûnî di hundirê xwe de jî dijiyan. Di dilovaniyê de jî êş heye… Yê ku dilovan e bi xwe wê êşê nakişîne; dema ku bi êşa yê din re hevhest dibe, êşek din a di hundirê xwe de çêdibe, ew wê dijî. Ji ber vê yekê, dilovanî ne tenê xemgînbûn li ser kesekî ye; ew têkiliyek e ku bi êşa wî re ji hundir têkeve. Şahidîkirin û bara giran a şahidiyê… Li vir êş dibe ducar: yek bi laş tê kişandin, ya din di can de tê hîskirin. Ji ber vê yekê her tim birîndarbûnek di dilovaniyê de heye. Vekirîbûn li hember êşa yê din, tê wateya ku mirov di cîhana xwe ya hundirîn de jî cihekî ji birînê re vedike. Wîjdan, tam navê vê vekirîbûnê ye. Dilovanî êşê ranake; wê parve dike. Û dibe ku tiştê ku mirov dike mirov, tam giraniya vê êşa parvekirî ye.

Em pir caran difikirin ku zilimkar bêwîjdan in. Lê ev bi tevahî rast nîne. Wîjdan pergalek muhakemeyê ye ku di cîhana hundirîn a mirov de dixebite. Ew dûrahiya di navbera nirxên kes û xwebûna wî ya îdeal de dipîve û hewl dide vê dûrahiyê kêm bike. Mirov ber bi îdealên xwe ve diçe; wîjdan jî wek mekanîzmayek hundirîn e ku vê meylê rêk dixe, dide ber dadê û kontrol dike. Lê di zilimkaran de wîjdan pir caran di cîhana hundirîn de naxebite; ew tê danîn derve, li cihekî din. Tiştê ku ez dixwazim bibêjim ev e: wîjdan dibe hilbijêrî. Kes dikare li hember kesên nêzî xwe bi wîjdanî tevbigere, lê ji ber ku kesên ku wek «yê din» dibîne ji mirovbûnê derdixe, li hember wan kirinên xwe wek pirsgirêkeke wîjdanî nabîne.

Normalde tansiyona ku ji cudahiya di navbera nirxên mirov û kirinên wî de derdikeve, bi muhakemeyeke hundirîn tê çareserkirin. Lê di zilimkaran de ev muhakeme tê derxistin derve. Heke ol an îdeolojiya wan hin kirinan qanûnî bibîne, ev kirin êdî wek «xerab» nayên dîtin. Wîjdan ne di hundirê kes de, di pergala ku ew girêdayî ye de cih digire. Ez dixwazim vê bibêjim: mînak, faşîstek Cihûyekî ji destpêkê ve wek mirov nabîne. Ji ber ku îdeolojiya wî Cihûyan ji mirovbûnê derdixe û tunekirina wan pêwîst dibîne, ew vê kirinê wek erkeke neçarî û qanûnî dihesibîne. Di vê rewşê de, kirina kuştinê ji bo wî nabe pirsgirêkeke wîjdanî. Bi heman awayî, heke kesek bawer bike ku pergala baweriya wî tundiya li hember «yê din» qanûnî dike, ew kirina xwe wek xerabî najî. Çimkî wîjdan êdî ne li hundir e, li derve ye — di îdeolojiyê de ye, di nivîsê de ye, di desthilatê de ye. Bi kurtî, wîjdan êdî ne muhakemeya hundirîn a mirov e; ew tê danîn di îdeolojiyê, baweriyê û desthilatek derveyî de. Ji ber vê yekê, gava kirin wek «fermana olê» an «fermana îdeolojiyê» tê dîtin, kes wê wek pirsgirêkeke wîjdanî najî. Li vir em dibînin ku wîjdan dibe du parî. Kesê ku li hember «yên me» pir hestiyar û bi wîjdan tevdigere, dema mijar «yê din» be, vê hestiyariyê datîne aliyekî. Bertekên hestî dibin hilbijêrî; dilovanî û hevhesîbûn tên sînordarkirin. Ji ber vê yekê em dibînin ku mirovên em jê re dibêjin «zilimkar» dikarin di rewşên din de bertekên gelekî mirovane nîşan bidin. Ew dikare li ber zarokek bigirî, ji êşa heywanek xemgîn bibe; lê heman kes dikare li hember mirina bi hezaran mirovan bêalî bimîne. Ev nakokî ne ji bêwîjdaniyê tê; ew ji wê tê ku wîjdan sînordar e, dabeşbûyî ye û li ser dabeşkirina «em–yê din» dixebite. Gava wîjdan tenê bi «em» ve sînordar dimîne, ew nabe dilovanî — dibe amûrek ku sînorê zilmê dixêze.

Li welatê me jî rewşek bi vî rengî tê dîtin. Li hember tundiya li dijî heywanên kolanan, hestiyariyek gelekî rast û bihêz heye. Lê heman kes di rewşên din de — mînak dema pevçûn û bûyerên tundiyê tên serê axaftinê — bi heman radeyê hestiyariyê nîşan nadin. Ev rewş nîşan dide ku wîjdan her tim bi awayekî wekhev û berfireh naxebite. Berevajî, ew pir caran li ser nasname, girêdan û dabeşkirina «em–yê din» ava dibe. Gava wîjdan bi awayekî hilbijêrî dixebite, ew êdî nabe dilovanî. Ew dibe tenê xêzeke sînor ku «em» diparêze û «yê din» nedîtî dike.

Em dizanin ku bi sedhezaran akademîsyen û mirovên jîr di van salên dawî de Tirkiye terikandine. Di pêncî salên dawî de bi dehhezaran mirov jiyana xwe di pevçûnan de winda kirine. Lê pirsgirêka rastîn cuda ye: ev windahî nabin sedemê şînê. Heke li pey çûyinan valahî neyê hîskirin, ev bi xwe pirsgirêk e. Heke li pey mirinan şînek hevpar neyê girtin, ev jî pirsgirêk e. Li vir ne tenê windahî heye; bêhesasî jî heye. Ji ber vê yekê pirsgirêk ne tenê bûyer bi xwe ye. Pirsgirêk ew e ka meriv li hember wê çi hîs dike. Çimkî civakek dema şînê li windahiyên xwe nagire, dest pê dike wan wek windahî jî nabîne. Û her tiştê ku wek windahî neyê dîtin, bi hêsanî berdewam dibe.

Zilm di Qada Siyasî de: Dûrxistin, Etîketkirin û Tunekirina Qada Gewr

Di van salên dawî de reaksiyonên li hember kesên ku diguherin û komên xwe berdidin, gelek tûj dibin. Li medyaya civakî kuştinên sembolîk çêdibin. Bêqedrkirina kesan heye, wek avêtina wan a çopê. Ev hemû tê wateya ku hebûna mirov wek mirov nayê nasîn. Li vir, meriv nêzîkî wê xeta ku faşîzm jê dest pê dike dibe. Ev rewş ne nû ye. Ji aliyê dîrokî ve, di avahiyên îdeolojîk de gotina «xiyanet» her tim barek giran hilgirtiye. Helwesta tevgerên çepgir li hember kesên ji nav xwe derdikevin jî pir caran ne tenê bi dûrxistina sembolîk maye. Ev helwest carinan gihîştiye tundiyeke rastîn jî. Tiştên ku li kesên doza xwe xayîn dikin têne kirin, şopên vê tûjbûnê hildigirin.

Ev avahî ne tenê taybet e; alîyek civakî û siyasî jî heye. Navên ku hevrêyan li ser rêya cuda li hev didin, awayê herî xuya yê vê gerînê ne. Cudabûn pir caran ne tenê ferqek raman dimîne. Zû dibe şikestineke hestyarî, pir caran jî hestek xiyanetê. Dema avahiya ku bi navê «em» hatiye avakirin diqelişe, nediyariya wê qelişê nayê tehemulkirin. Û tam li vê xalê ziman tûj dibe. Peyv êdî ne amûra afirandina wateyê ye; dibe amûra xêzkirina sînoran, dûrxistinê û paşguhkirinê.
Wek ku Nazim Hikmet jî îşaret dike, di navbera dîlketinê û teslîmbûnê de cudahiyeke kûr heye. Lê di çarçoveya siyasî de ev cudahî pir caran tê jêbirin. Kesê ku vediqete êdî ne tenê kesekî cuda ramyar e. Ew zû tê etîketkirin: xayîn, nemerd, alîguher, firotî… Ev sifet ne tenê darazek in; wezîfeyek wan jî heye. Kesê li hember êdî nabe xwedî biryar. Mafê wî yê diyarkirina cihê xwe jê tê standin.

Tûjbûna aliyan her ku diçe zêde dibe. Ev tûjbûn ne mafê berxwedanê û ne jî mafê teslîmbûnê dide alî din. An wî neçar dike bi tevahî tevlî xwe bibe, an jî wî bi tevahî derdixe derve. Qada gewr a navber tune dibe. Ango qada ramanê, dudiliyê, derbasbûnê û guherînê tune dibe. Û tam li vir awayê zilmê yê hê zeriftir û hê nedîyartir derdikeve holê.

Çimkî carinan mirov bi rastî dixwaze vebibe. Ev helwesteke wî ya ramyarî an exlaqî ye. Lê heke bingehek qanûnî tune be ku ew vê cudabûnê pê îfade bike, êdî ew diqefile. Ango ew ne dikare bi mayîna hundir berxwe bide. Ne jî dikare bi derketina derve bibêje «riya min ev e». Ev qefilîn dişibe rewşa zarokekî. Ne qehqeh bi tevahî qehqeh e, ne jî qêrîn bi tevahî qêrîn e. Herdu tev li hev dibin. Kes êdî nikare ezmûna xwe jî bi nav bike.

Ji ber vê yekê tûjbûna zimanê siyasî ne tenê pirsgirêkeke retorîk e. Ew awayekî tundiya derûnî jî ye. Çimkî ziman, mercên hebûna alî din diyar dike. Heke ziman tenê du vebijêrkan li alî din pêşkêş bike — an tu bi me yî, an tu dijmin î — riya sêyem êdî nabe. Û pir caran zextê herî giran tam li ser tunebûna vê riya sêyem derdikeve holê.

Belkî tiştê herî tirsnak ne ew e ku mirov li hember hev derdikevin. Tiştê tirsnak ew e ku ew tevliheviya hev tune dikin. Çimkî dema tevlihevî tune dibe, mirov jî tê kêmkirin: bi tenê sifetek, bi tenê rewşek, bi tenê darazek.

Ji ber vê yekê nivîsandina nivîsarekî wiha ne tenê analîzkirin e. Ew helwesteke exlaqî ye jî. Ew hewldanek e ji bo dîsa vekirina zimên. Hewldanek e ji bo vegerandina qada gewr. Hewldanek e ji bo parastina qadeke ku mirov tê de hem karibe berxwe bide, hem jî teslîm bibe. Ango mirov bi rastî karibe hilbijêre. Belkî bi awayê herî sade were gotin: Zilm ne tenê bêdengkirina mirov e. Zilm ew e ku ti ziman jê re namîne ku ew pê biaxive.

Zilm û Îdareya Hestan: Bêdengkirina Empatiyê

Dîmena ku tê vegotin, nîşan dide ku zilm ne tenê di kirinekê ya vekirî de çêdibe. Zilm di awayê îdarekirina hestan de jî ava dibe. Danek kurt di fîlmekî kawboyî yê Amerîkî de vê rewşê baş nîşan dide. Kawboyek şevê dixwaze bixewe. Ew bi awirîna dîlê xwe yê ji tîbûnê radibe. Temaşevan li wê gavê li benda derfeta empatiyê ye. Wek ku kawboy dê rabe, avê bide wî, êşê bisekinîne. Lê berevajî vê, kawboy vê derfetê tune dike. Radibe ser piyan û gulleyekê li serê dîl dide. Di nihêrîna yekem de, ev dikare wek «bidawîkirina êşê» bê şirovekirin. Lê di kûraniyê de, tiştê ku kawboy dike ev e: bêdengkirina tiştê ku di hundirê wî de şiyar dibe.

Awirîna dîl a ji tîbûnê rastiyeke tenê bedenî ye. Lê ev rastî li kesê şahid dibîne, dengekî din çêdike: empatî, êş, aramnebûn. Tiştê ku kawboy nikare tehemul bike, ev deng bi xwe ye. Ji ber vê yekê, gulla ku tê avêtin ne tenê ber bi bedena dîl ve ye. Ew her wiha ber bi wî dengî, wê hejîna hundirîn ve tê armanckirin. Li vir zilm qatek duyem distîne. Ne tenê tundiya ber bi alî din ve ye; her wiha hewldanek e ji bo tunekirina reaksiyona mirovahî ya di hundirê kesî de. Empatî hêzek e ku mirov radiweste, dudil dike, kiryarê disekinîne. Hebûna empatiyê herikîna zilmê perçe dike. Dema empatî tê tunekirin, zilm bêastengî û herikbar dibe.

Tezahûreke din a vê avahiyê, ya berhevkirî û dîrokî, di Komkujiya Madimakê de tê dîtin. Otêl hate şewitandin. Mirov di hundir de asê man. Temam pêvajo bi zindî li ser televîzyonê hate temaşekirin. Ev dîmen ne tenê wêraniyeke laşî nîşan dide. Ew rêxistinkirineke hestan jî eşkere dike. Elametê li derve bi saetan qêriya, şîar avêt û agir dorpêç kir. Ev ne tenê valakirina hêrsê bû. Ew her wiha rêyek bû ji bo bêdengkirina dengên ji hundir. Ev qêrîn û şîar dengekî bilind çêkirin. Ev deng bangên alîkariyê, hawarên hundir, ango her nîşaneke dikare empatiyê bilivîne, di binê xwe de veşart.

Çimkî gava ew deng were bihîstin, tiştek di hundirê mirov de dikare tevbigere. Sekinandinek, dudiliyek, îhtîmaleke vekişînê çêdibe. Ev îhtîmal dikare herikîna tundiyê perçe bike. Ji ber vê yekê divê ew deng bê bêdengkirin. Deng ne tenê dengê derve dinixumîne. Ew her wiha dengê hundir jî bêdeng dike. Bi vî awayî mirov dûrî êşa yê din dimîne. Ew her wiha bêyî hîskirina êşa xwe ya hundir, kiryara xwe didomîne. Ji ber vê yekê zilm ne tenê wêraniyeke ber bi yê din ve ye. Ew pratîkek e ji bo rawestandin an jî tunekirina reaksiyona mirovahî ya hundirê kesî. Li vir empatî dibe hêmaneke xeternak. Çimkî heke empatî hebe, kiryar dikare bisekine. Heke empatî bê tunekirin, kiryar bêsekin didome.

Di jiyana rojane de ev mekanîzma bi awayekî hê bêdengtir dixebite. Giranî, aramnebûn û êşa hundir li hember tundiya vekirî tê hîskirin. Ev hest pir caran tê bêdengkirin. Parastinên wek paşguhkirinê, normalîzekirinê û dûrxistinê dikevin nav dewrê. Bi vî awayî, zilmê li derve venagere krîzeke hundir. Ev bêdengkirin ne tenê taybet e. Dikare bibe adeteke berhevkirî jî. Di civakên ku her tim rûbirû tundiyê dimînin de, mirov nikarin her dem bi vê êşê re di têkiliyê de bimînin. Çimkî çiqas ev êş mezin bibe, domandina jiyanê ewqas zehmet dibe. Ji ber vê yekê zilm nedîyar tê kirin an jî tê asayîkirin. Ev rewş cureyekî parastinê dide. Lê di heman demê de riyê li ber domandina zilmê jî vedike.
Li vir çerxeke trajîk derdikeve holê. Empatî êşê xuya dike, lê dikare wê nayêbawer bike. Bêdengkirina empatiyê jî êşê nedîyar dike, lê rê dide domandina wê. Gulla ku kawboy avêt, îfadeya herî tûj a vê çerxê ye. Deng û qêrîna li Madimakê bilind bû, bersiva wê ya berhevkirî ye. Di jiyana rojane de ev gulle û ev deng hê bêdengtir in. Nêrîn tê revandin, nûçe zû têne derbaskirin, ziman nerm dibe. Tê gotin «ev li her derê diqewime». Bi vî awayî mirov hem xwe diparêze, hem jî tiştekî winda dike.

Belkî alîyê herî zehmet ê vê mijarê li vir e. Mirov nikare bi tevahî xwe teslîmî wê êşê bike, çimkî wê hingê hilweşe. Lê nikare wê jî bi tevahî tune bike, çimkî wê hingê ji mirovahiya xwe dûr dikeve. Ji ber vê yekê, rûbirûbûn bi zilmê re ne tenê rûbirûbûn e bi dinyaya derve. Ew her wiha rûbirûbûn e bi sînorên hundir ên mirov bi xwe. Û belkî hevsengiya herî nazik ev e: Karibe wê êşê hîs bike, lê bêyî ku ew bi tevahî felc bibe. Çimkî li cihê ku zilm bi tevahî nedîyar dibe, êdî ne tenê mexdûr winda dibe. Şahid jî winda dibe.

Deng, Bêdengkirin û Jêbirina Dengê Mexdûr

Nebihîstina dengî… Nebihîstina wê dengê ku dibêje «Îmdad», «ji kerema xwe alîkariyê bike»… Rasttir bêjin, hewldana ji bo neyê bihîstin… Ev hewldan ne tenê girtinek li hember cîhana derve ye. Ev di heman demê de hewlek e. Bi vê hewlê, mirov di hundirê xwe de cureyek korbûna derûnî çêdike. Ev tişt mîna felcekê ye. Çimkî gava ew deng tê bihîstin, tiştek di hundirê mirov de şiyar dibe. Ev tişt in: êş, bêrihetî û hesta berpirsiyariyê. Ev şiyarbûn pir caran tansiyoneke hundirîn a giran çêdike. Meriv bi zehmetî vê tansiyonê hildigire.

Ji ber vê yekê ew deng tê bêdengkirin. Yek ji rêyên herî bingehîn ên bêdengkirinê qîrîn e, bi dengekî bilindtir. Mebest ev e: bi qîrînê, dengê windayî neyê bihîstin. Ji bo vê, qerebalixek mezintir ji dengê wî tê çêkirin. Bi vî awayî gazîkirina alîkariyê, qîrîn û êş — hemû di nav qerebalixê de winda dibin. Qerebalix ne tenê dengê derve venaşêre. Qerebalix dengvedana hundir jî bêdeng dike. Bi vî awayî, mirov ji du aliyan xelas dibe. Ne bi êşa yekî din re têkilî datîne, ne jî êşa xwe ya hundir hîs dike.
Ev mekanîzma ne tenê taybet e; ev li ser asta civakî jî dixebite. Gava li ser bûyer an kesên diyarkirî tê axaftin, qerebalixek mezin derdikeve holê. Ev qerebalix dijwar e, êrişkar e û bêwestan e. Ev qerebalix di medyaya civakî û di qada gel de xuya dibe. Ev qerebalix pirî caran ne nîqaş e; ev bêtir awayekî bêdengkirinê ye. Çimkî her ku ev qerebalix zêde dibe, tişta divê bê bihîstin nayê bihîstin.
Qerebalixa ku li ser Osman Kavala, Selahattin Demirtaş, Hrant Dink an Tahir Elçi derdikeve, ne tenê pevçûna raman e. Ev di heman demê de hewlek e. Ev hewl dixwaze rê li ber tiştê mirovane bigire: empatî, hesta edaletê, wîjdan. Çimkî heke ev bertekên mirovane şiyar bibin, cih û rewşên heyî dikarin bihejin. Kiryar dikarin bêne pirsîn. Bêdengî nikare berdewam bike. Ji ber vê yekê zulm ne tenê bi bêdengiyê berdewam dike; zulm carinan bi axaftina zêde û bi qerebalixê jî xwe berdewam dike.

Her ku dengê windayî winda dibe, dengê hundir ê şahidan jî lawaz dibe. Ji xalek û pê ve, mirov ne tenê êşa yekî din winda dike. Mirov şiyana xwe ya bihîstinê jî winda dike. Belkî ev windahî yek ji encamên herî kûr ên zulmê ye. Mirov ji cîhana derve bêgane dibe, lê ew ji cîhana xwe ya hundir jî bêgane dibe.
Ji ber vê yekê pirsgirêk ne tenê ev e ka kî çi kiriye. Pirsgirêk ev e ka kî çi dibihîze û kî hilbijêre ku çi nebihîze. Belkî pirsa herî girîng ev e: Gava qerebalix zêde dibe, kîjan deng winda dibe?