Zilm Çi Ye? 1

Rastinews — Ma Her Tundî û Her Êş Zilm E?

Zilm bi gelemperî bi awayên tundiyê yên herî xuya tê nasîn: lêdan, birîndarkirin, tunekirin. Lê zilm ne tenê hêza xam a li ser bedenê ye. Ew binpêkirineke sînor e, ya nazik û veşartî. Tişta ku zilmê ji tundiyê cuda dike, ne giranî ye. Cewher e. Tundî dikare bedenê birîndar bike. Zilm sînoran bi awayekî radîkal binpê dike. Ev binpêkirin li ser wê xetê derdikeve, cihê ku kêf û êş tevlihev dibin. Li wir sînor nediyar dibe. Zilm li wir, wek zêdehiyek li ser tundiyê, xuya dibe. Zilm li xala hevgirtina tundî û xerabiyê derdikeve. Lê li vir cudahiyek girîng heye. Tundiya xwezayê û xerabiya taybet a mirovan ne heman tişt in. Dema şêrek xezalek biçûk digire û dikuje, ev ji me re hovane xuya dike. Lê ev ne zilm e. Çimkî li cem heywanan «xerabî» tune. Xerabî kategoriyek e, mirovan ew ava kiriye. Ew bi wate, mebest û nirx tije ye.

Konrad Lorenz, di berhema xwe Das sogenannte Böse. Zur Naturgeschichte der Aggression de (=Ya ku wek xerabî tê binavkirin, 2007, çapa 25an) balê dikişîne ser vê yekê. Wî got tundiya ku li cem heywanan tê dîtin, ji bo domandina jiyanê ye. Ji ber vê yekê nayê binavkirin wek «xerabî» ya exlaqî. Li gorî wî, «xerabî» diyardeyek e ku tenê ji mirovan re taybet e. Cudahiya di navbera tundiya heywanî û xerabiya mirovan de li vir eşkere dibe. Ya yekem pêwîstiyek biyolojîk e. Ya duyem zêdehiyek e, girêdayî wate, mebest û tewra kêfê. Mirov tenê nakuje. Ew bi wateyek dikuje, carinan jî jê kêfê distîne. Robert Sapolsky jî di xebata xwe Gewalt und Mitgefühl de (=Tundî û Hevderdî, 2017) balê dikişîne ser guherîna tundiya modern. Bi pêşketina teknolojiyê, kuştin ji nêzîkahiya laşî û ji têkiliya hestî qut bûye. Niha mirov dikare bêyî ku dest bavêje, bibîne an hîs bike, bikuje. Ev dûrahî ne tenê fizîkî ye. Ew di heman demê de dûrahiyeke exlaqî û hestî ye jî. Çiqas dûrahî zêde bibe, giraniya kuştinê kêm nabe. Berevajî, êdî nayê hîskirin. Lê di gelek çandan de prensîbek exlaqî yê hevbeş heye: «Tu yê nekujî.» Li gorî Sapolsky, ku ev qedexe bandor bike, divê kuştin xuya û zelal be. Divê qurban wek «zindiyek» were hîskirin. Dema armanc dûr, razber û nedîtî dibe, ev sînorê exlaqî lewaz dibe. Ji ber vê yekê, kuştina mirovekî bi lêvegerandinê li çavan ne tenê kirineke tundiyê ye. Ev kirinek e ku ji tundiya asayî wêdetir diçe. Çimkî li vir hebûna aliyê din nayê înkarkirin. Ji ber vê yekê, ev kirin ne tenê xerab e. Ev zilm e jî: binpêkirinek e ku hebûna aliyê din nas dike û dîsa lê dixe. Ev rewş me dîsa dibe ber pirsê: piştî bombeya atomê ya li Hîroşîmayê hat avêtin, zalim kî ye? Yê ku bombe çêkir? Yê ku emir da? An pîlotê ku bombe gihand armancê? Bersivek zelal a vê pirsê tune. Çimkî li vir zilm heye, lê zalim nedîtî bûye. Zilm ne li ser mebesta kesekî ye. Ew li ser xebitandina pergalekê belav bûye. Berpirsiyarî hatiye parçekirin. Kiryar nediyar bûye. Zilm êdî ne kirinek e. Ew dibe rêzek, dibe pergalek.

Ji ber ku behsa Sapolsky dikin, divê behsa mijarekî din a girîng jî bikin: nakokiya di navbera nirxên exlaqî û mantiqê de. Robert Sapolsky nîşan dide ku mirov li hember hin rewşan ne bi mantiqê, lê bi hestên xwe yên exlaqî bertek didin. Mînak, malbatek kûçikê xwe yê mirî di şûna veşartinê de dipije û dixwe. Ev gelek mirovan kerih dike. Lê ji aliyê mantiqê ve, ev kirin ne pirsgirêk e. Li hin cihên dinyayê xwarina goştê kûçikan çandî tê qebûlkirin.

Rewşek wek han bi sembolan ve jî derdikeve. Jinek amerîkî di dolaba xwe de alaya Amerîkayê ya ku bi salan bikar neaniye dibîne. Ew difikire: «Madem kêrî tiştekî nayê, ez ê wê bikim parçeyek paqijkirinê.» Ji aliyê mantiqekî tund ve, ev tenê guherîneke fonksiyonel e. Lê ji ber wateyên sembolîk ên alayê, ev kirin ji bo gelek mirovan neqebûlkirî ye. Ew tewra aciz dike. Pirs li vir ev e: di van kirinan de ya rastî xerab çi ye? Kirin bi xwe, an wateya ku lê hatiye barkirin? Van mînakan nîşan didin: qenc û xerab tenê ji rastiyên objektîf çênabin. Ew ji çarçoveyên çandî, sembolîk û hestî jî çêdibin. Heman kirin, li gorî mirov û rewşên cuda, dikare hem wek xerab hem jî wek bêalî were nirxandin. Li vir, cudahiya qenc-xerab û rast-şaş, cihê destpêka exlaqê nîşan dide. Zilm jî li vir derdikeve. Ne tenê di kirinê de, di wateya wê, meşrûkirina wê û awayê hîskirina wê de jî.

Philip Zimbardo di berhema xwe Der Lufizer Effekt de (2007) dibêje ku xerabî dikare mirovan bixapîne. Cudahiya tûj a di navbera qenc û xerab de, rê dide kesî ku bi hêsanî xwe wek «qenc» bibîne. Vê dualîzmê xerabiyê dixe derve. Bi vî awayî kes ji berpirsiyariyê derdikeve. Lê xerabî ne li derve ye. Ew bi potansiyel di hundirê her kesî de ye. Li vir berhema Stanley Milgram, Das Milgram-Experiment (1982), têgihiştinek girîng pêşkêş dike. Milgram bi ceribandinê nîşan da ku mirovên asayî çawa li hember otorîteyê îtaet dikin. Ev îtaet dibe sedem ku ew zerarê bidin kesên din. Beşdaran bi gelemperî xwe ne wek zalim didîtin. Wan xwe wek kesên ku erka xwe pêk tînin dihesiband. Li vir ne mebest, lê pozîsyon diyarker e. Kes ne li gorî kirina xwe, lê li gorî rola xwe tevdigere.

Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, psîkolog û psîkanalîstan lêpirsîn kir. Wan pirsî ka çawa hovîtiyek wisa gengaz bûye. Wan têkiliya nijadperestî û zilmê bi çanda îtaetê re eşkere kir. Ceribandinên Milgram vê pirsê dixistin nav xwe. Ma îtaeta ku dibe sedema zilmê tenê di demên diyarkirî de derdikeve? An ew di jiyana rojane de jî bi potansiyel heye? Di ceribandinê de, «xwendekarek» ku nikare bersiva pirsên mamoste bide, bi elektrîkê tê îşkencekirin. Ev kes bi xwe ji ceribandinê haydar bû. Ev ceribandin li gelek welatan û di demên cuda de hatin dubarekirin. Encam li her cihî wek hev bû. Piraniya beşdaran berdewam kirin ku elektrîkê bidin. Ev wisa bû tevî ku kesê li ber wan êş dikişand. Sedem, daxwaza otorîteyê bû. Beşek girîng ê mirovan bêyî pirsîn xwe teslîmî otorîteyê dikin. Çanda îtaetê bi civakîbûnê tê fêrbûn. Zorkirina zarokan bo îtaetê, bi gelemperî armanc dike aliyên wan ên serhildêr û azad kêm bike. Lê ev îtaet dikare paşê bibe motora tunekirinê. Mirina bi mîlyonan mirovan di Şerê Cîhanê yê Duyem de, potansiyela tunekar a vê çanda îtaetê eşkere kir.

Ceribandina Milgram rastiyek din jî destnîşan dike: xerabî ne wek fîlman e. Di sînemayê de, kesên xerab xerabiyê dikin. Kesên qenc jî qenciyê dikin. Lê ev ceribandin vê cudahiya hêsan ji binî ve dihejîne. Mirovên asayî jî dikarin bi teslîmbûna otorîteyê bibin zalim. «Asayîbûna xerabiyê» ya Hannah Arendt (Eichmann in Jerusalem, 2021, çapa 17an) tam li vir destnîşan dike. Arendt dema li darizandina Eichmann temaşe dikir, dît ku ew ne dêw e. Ew burokratekî asayî ye. Eichmann bi hezaran mirov şandin ber mirinê. Lê wî ev bi «kirina erka xwe» pêk anî. Stanley Milgram jî bi awayekî wek han, meyla mirovên navîn û asayî ber bi zilmê ve nîşan dide.

Di çandên kolektîf de, perwerde li ser baweriya «darê ji ciwaniyê ve xar bike» tê avakirin. Li wir bi gelemperî rêzeke hiyerarşîk çêdibe. Ev hiyerarşî otorîteyê jî rêk dixe. Kî serwer e, kî bindest e, bi zelalî tê diyarkirin. Her kes dikeve pozîsyonek ku hem emir digire hem jî emir dide. Di vê avahiyê de, kes bi qasî ku emrê bicih tîne, xwe ji berpirsiyariyê azad hîs dike.

Di rêxistinên cemaetî de «xerabî» anonîm dibe. Yê ku emir dide, bi xwe jî ji cihekî emir stendiye. Otorîteya herî jor tê pîrozkirin. Ji ber vê yekê, pirsîna emir û îtaetê hema hema nagengaz dibe. Di van avahiyan de tekez li ser «em»ê ye. «Ez» winda dibe. Bi vî awayî, di zilmê ku derdikeve de berpirsiyariya kesane tê kêmtirîn astê.

Herwiha mexdûrê zilmê -yê din- her tim tê kêmxistin, tê bêqîmetkirin û ji mirovahiyê tê dûrxistin (bi etîketên wek «kafir», «gawir»). Ev dûrxistina ji mirovahiyê dibe amrazek ku zilmê rewa dike. Mekanîzmayek din jî ev e: girêdana di navbera kiryar û encamê de tê qutkirin. Pîlotek ku bi tikandina pêlokekê dibe sedema mirina hezaran kesan, kiryara xwe tenê wek «tikandina pêlokê» binav dike. Bi vî awayî tê vegotin ku ev kiryar êdî ne zilm e. Li gel vê, gelek caran ev kiryar wek «peywirek rûmetdar» tê pêşkêşkirin.

Mînakek din jî ev e: kesek li ber kameran kesekî din dikuje, û dibêje ev kar ji bo dîn, Xwedê an mebestek pîroz e. Li vir hesta sûc û sûcdariyê çênabe. Çimkî kiryar bi wateyeke mezintir tê veşartin û ji nû ve tê binavkirin. Baş e, mirov çima bêyî pirsîn li fermanan guhdarî dikin? Çimkî neguhdarî, di navbera fermandar û fermanber de tansiyonê çêdike. Ev tansiyon, wê gavê ye ku lihevhatin tê şikandin. Mirov gelek caran nikare li ber vê tansiyonê xwe ragire. Li vir têgehek girîng a pêşketinê derdikeve pêş: «tehemûla dilşikestinê» (Frustrationstoleranz). Di zaroktiyê de zarok, cîhanê wek cihek tecrube dike ku pêdiviyên wî tavilê tên temînkirin. Lê belê, kesê lênêrîner (di şûna dayikê de) hêdî hêdî bersivên xwe paşve dixe. Ev paşvexistin dibe sedem ku zarok haydariyeke girîng peyda bike: dayik ne dirêjkirina min e; ew kesek e bi hebûna xwe ya serbixwe. Tevî vê paşvexistinê jî, vegera dayikê hesta pêbaweriyê ya zarok diparêze. Ev pêvajo, kapasîteya tehemûlkirina dilşikestinê pêş dixe. Eger lênêriner nikaribe vê paşvexistinê bide, an jî tam berevajî wê, bi tevahî bêalî bimîne, du encam derdikevin. Yan li cem zarokî «girêdaneke bi lihevhatinê ve» ya daîmî çêdibe. Yan jî vekişînek pêş dikeve ku tê de zarok pêdiviyên xwe dizeliqîne.

Dema van zarokan mezin dibin, guhdarîkirina desthilatê, «nebûna bar» û dûrketina ji nakokiyê, dikin xwedî xwe. Ji bo wan, li dijî desthilatê derketin ne tenê cudahiyek raman e; ew çavkaniyek nearamî û fikarê ye ya mezin. Çimkî ew nikarin li ber vê nearamiyê xwe ragirin, ji ber vê yekê li fermanan guhdarî dikin. Girîngtir ew e ku, carinan kes hîs dike ku ya tê kirin şaş e, lê ev hest tê bindestkirin. Çimkî li dijî desthilatê derketin, rêzeya wî ya hundirîn tehdît dike. Li vir hevbendî bi kiryarkar re derdikeve pêş: kes xwe bi desthilata ku li ser wî ye ve dide nasîn, û hîs dike ku ji rewşa mexdûr derbasî rewşa kiryarkar dibe. Bi vî awayî difikire ku ji hesta bêhêziyê xilas dibe.

Philip Cole (Mîtê Xerabiyê, wer. Reha Kuldaşlı, 2022) bi behskirina xebatên Valeri Flint yên li ser Îblîs, dibêje komên olî yên bêhêz, gelek caran ne ji derve, lê ji hundir «dijmin»ek çêdikin. Ev dijminê hundirîn tê şeytankirin û wek xerabiya mitleq tê pêşkêşkirin. Bi vî awayî têkoşîn, ne li dijî kesên rastîn, lê li dijî şeytên dibe şer. Wêneyê şeytên li vir fonksiyonel e: ew temsîleke xerabiyê ye, razber, nediyar û ku dikare bikeve her derê. Bi vî awayî dijmin dibe mitleq, ji taybetmendiyên xwe yên mirovahî tê dûrxistin, û li dijî wî her cure kiryar dibe rewa. Bi vî awayî, di çarçoveyeke olî û îdeolojîk de, zilm êdî ne sûc e.

Kitêbên Jeffrey Burton Russell bi Tirkî jî hatine wergerandin. Ew di berhema xwe Şeytan -Antikeden İlkel Hristiyanlığa Kötülük Algıları (1999) de dixebite. Li ser vegotinên Şeytan, Îblîs û Lucifer, têgihiştina xerabiyê di olên yekxwedayî de lêkolîn dike. Li gorî wî, di van olan de Şeytan sûretê kesayetkirî yê xerabiyê ye. Ev cudakirina tûj a başî û xerabiyê ne tenê meseleyek teolojîk e. Ev cudakirin, cîhana civakî û awayê fikirîna me jî, ku ji olan bandor digire, teşe dide. Bi vî awayî başî, xerabî û tundiya bi wan re girêdayî ji nû ve tê şirovekirin û gelek caran tê rewakirin. Li vir divê behsa têgeha çarenûsê jî bê kirin. Dema baş were nêrîn, çarenûs wek avahiyeke paralel a Xwedê dixebite. Xwedê her tiştî dizane û dinivîsîne. Lê mirov zehmetî dikişînin ku xerabî û tiştên neyînî rasterast bidin ser milê Xwedê. Ji bo ku Xwedê neyê pirsîn û hêrsa li dijî wî neyê xuyakirin, qada duyemîn tê afirandin: çarenûs. Bi vî awayî berpirsiyariya başiyê tê ser milê Xwedê, ya xerabiyê jî tê ser milê çarenûsê. Çarenûs, ji Xwedê tê veqetandin û wek kiryarkarek serbixwe tê xeyalkirin; mirov lê hêrs dibe, lê nifir dike. Ev cudakirin dihêle ku Xwedê wek «baş» bimîne. Dîwarek di navbera başî û xerabiyê de tê danîn; Xwedê tenê li aliyê «baş» yê vî dîwarî cih digire. Di îslamê de jî başî û xerabî bi gelemperî bi sînorên tûj ji hev tên veqetandin, û xerabî rasterast nayê ser milê Xwedê. Li şûna wê, kes carinan berpirsiyariya xerabiyê davêje ser xwe an mirovên din. Mînak, piştî erdhejên xwezayî, hewldana berpirsiyarkirina komên diyarkirî — wek «jinên bi etekên kurt» — nîşaneyek vê mekanîzmayê ye. Li vir kes bi vî awayî hewl dide têkiliya di navbera Xwedê û xerabiyê de bişkîne, bi awayê ku xerabiyê bide ser milê mirovan. Bi vî awayî başiya Xwedê tê parastin; xerabî jî an tê ser milê çarenûsê an jî tê ser milê mirov bi xwe.

Wek Philip Zimbardo tîne ziman, kişandina xeteke tûj di navbera başî û xerabiyê de, dihêle mirov xwe hêsantir li aliyê «başî» bicîh bike. Lê belê, wek Hannah Arendt destnîşan dike, xerabî gelek caran ne awarte ye, asayî ye. Susan Neiman (Das Böse denken, 2006) jî bal dikişîne ser xaleke bi vî rengî: karesatên mezin, gelek caran ne ji nietên xerab, lê ji bêramanbûnê derdikevin. Îro mesele ne tenê «xerabî ji ku tê» ye, lê ew e ku mirov çawa dihêle ev xerabî pêk bê. Fonksiyoneke guhdariyê jî ev e: dûrxistina ji hestan, rawestandina hevhesbûnê. Gotinên wek «li malbata me nabe», «mêr nagirî» û «keç wisa rûnenişe» tenê rêzek çênakin; ev gotin, li gel wê, hêwirandina hestan jî dixwazin. Di gotinên dayikeke ku dibêje «kurekî min şehîd bû, ê din jî bila ji bo welêt were qurbankirin» de, em dibînin ku êş cihê xwe daye îdeolojiyê. Li vir pirsek nayê revandin: Mafê dayikekê, bavekî an dewletekê yê qurbankirina zarokan ji ku tê? Ji ber vê yekê ye ku zilmên herî mezin, gelek caran yên herî kêm kesane xuya dikin. Zilm, çiqas negihîje asta kesane, ewqas xurttir dibe; berpirsiyarî çiqas belav bibe, ewqas kûrtir dibe. Mirov dikare, tewra beşdarê kiryarên herî wêrankirî be jî, xwe bêsûc hîs bike.

Belkî aliyê herî tarî yê zilmê, ne di qeqijîna wê de, lê di bêdengiya wê de veşartî ye. Mirov ne di dema kirina zilmê de xeternak dibe. Mirov dema xwe di vê kirinê de rast hîs dike, xeternak dibe. Çimkî zilm xwe wek xerabî pêşkêş nake; ew xwe di kincê peywir, rêzik, berpirsiyarî û tewra fezîletê de vedişêre. Ji ber vê yekê, stargeha herî ewle ya zilmê ne wîjdan e; ew gava ye ku wîjdan tê rawestandin. Mirov gelek caran wêraniya herî mezin, ne bi baweriya ku xerabiyê dike, lê bi baweriya ku ya rast dike, pêk tîne.

Di dawiyê de, divê ev jî bê zêdekirin: îro hiyerarşî gelek caran wek têgehek neyînî tê nirxandin. Îdeala wekhevî ya piştî Şoreşa Frensî û Şerê Serxwebûna Amerîkî pêşket, dûrahiyek li dijî hiyerarşiyê afirand. Lê belê, mesele ne hebûna hiyerarşiyê ye, lê ew e ku têkiliyên di hundirê hiyerarşiyê de çawa tên avakirin. Wek Robert Sapolsky jî destnîşan dike, mirov di gelek kontekstan de cihên cuda digirin. Kesek li derekê desthilatdar be, dikare li derekî din bindest be. Ji ber vê yekê, pirsgirêk ne bi xwe hiyerarşî ye, lê awayê bikaranîna hêzê ye. Dema rast were avakirin, hiyerarşî dikare avahiyek be ku têkiliyên mirovan rêk dixe. Lê hiyerarşî rûyek din jî heye: rîtûelîzekirina newekheviyan. Newekhevî êdî ne tenê rewşek heyî ye; ew wek rêzeke xwezayî, neçarker û ku nayê pirsîn tê hundirîkirin.

Bi awayekî wekhev, qada tundiyeke din, ku gelek caran wek «xwezayî» tê pejirandin, li dora milkê taybet teşe digire. Eva von Redecker, di berhema xwe Revolution für das Leben (Şoreş ji bo Jiyanê, 2025, çapa pêncem) de, dibêje xwedan milk ji dijberên xwe ditirsin, ji ber vê yekê ji xwe re qadên parastî ava dikin. Dema li van qadên parastî tê nêrîn, tê dîtin ku bersivên li hember binpêkirina sînorên milkî, gelek caran gelekî tund û êrîşkar in. Bersiva tund a li hember «êrîşkirina malê» ne tenê tê fêmkirin; ew wek tiştek asayî û rewa jî tê hesibandin. Ya balkêş li vir ev e: tundî di bin şert û mercên diyarkirî de ne tenê tê tolerekirin; ew tê rewakirin jî û dibe norm. Dema tundî di navê «parastina rêzê» de tê rewakirin, êdî ne awarte ye — dibe rêz bi xwe.