Vegotina Trawmaya Tirkbûnê -3

Rastinews — Vegotinên olî jî pir caran heman avahiya destpêkeke trawmatîk hildigirin. Vegotina Mûsa bi tecrubeya koletî û sirgûnê dest pê dike. Vegotina Îsa bi xaçkirin û qurbankirinê dest pê dike. Vegotina Muhemed jî bi dûrxistin, gef û tecrubeya hicretê dest pê dike. Di van vegotinan de trawma ne tenê êş e. Ew her wiha xala destpêka rêzeke nû ya sembolîk û civakeke nû ye.

Bi heman awayî, di mîtên koka gelan de jî destpêkên trawmatîk cihekî navendî digirin. Vegotina Ergenekonê îfadeya mîtolojîk a derketina ji rewşeke têkçûn û dorpêçkirinê ye. Hilweşîna Împeratoriya Osmanî û avakirina Komarê ne tenê guherîneke siyasî bûn. Ev, li asta kolektîf, veqetîneke trawmatîk û tecrubeyeke ji nû ve avakirinê bû. Destpêkên trawmatîk ên bi vî rengî tenê wek bûyerên dîrokî namînin. Ew dibin parek ji giyaniya kolektîf. Gava trawma neyê sembolîze kirin û neyê şixulandin, ew wek çekirdekeke cemidî di bîra kolektîf de dimîne. Di kêliyên krîzê de ev çekirdek dîsa çalak dibe. Awayên parastinê yên berê hatine pêşxistin, dîsa derdikevin holê. Ev ne veguhastineke biyolojîk e; pêvajoyeke sembolîk û giyanî ye. Trawma ne bi rêya genan derbas dibe. Ew bi rêya vegotin, mît, perwerdehî, ziman û bîra kolektîf ji nifşekî derbasî yê din dibe. Ji ber vê yekê, şikestinên borî dikarin bandorê li nifşên paşerojê bikin. Ew dikarin bandorê li ser awayê têgihiştina dinyayê û şîrovekirina gefan jî bikin. Loma trawma ne tenê bûyereke borî ye. Ew dikare bibe rastiyeke giyanî ya ku îroj ava dike. Civak, carinan bêyî ku pê bihesin, wan awayên parastinê yên kevn didomînin ku berê rizgariya wan misoger kiribûn. Ev awayên parastinê di destpêkê de fonksiyoneke parêzgerî dilîzin. Lê bi demê re dikarin nermbûnê kêm bikin, û têkiliya bi rastiyên nû re zehmet bikin. Trawma, heta neyê nasîn û sembolîze kirin, winda nabe; ew tenê şeklê xwe diguherîne û didome. Azadbûna gelekî an civakekê pir caran ne tenê bi guherînên siyasî pêk tê. Ew her wiha bi kapasîteya rûbirûbûna mirov bi vegotina xwe ya destpêka trawmatîk ve girêdayî ye.

Nasnameya civak an kesekî ne li ser wate, berdewamî û girêdanê ava dibe. Ew li ser birîndarbûn, windahî û şînekê serkutkirî ava dibe. Li vir nasname êdî cihekî aramiyê nîne. Ew dibe rêzeke parastinê ya ku mirovî her tim guhdar dihêle. Nasname êdî tiştekî «ku meriv dibe» nîne. Ew dibe avahiyeke qels. Divê her tim were îsbatkirin, were parastin û li dijî gefan were mudafekirin. Di navenda van nasnameyan de, pir caran windahiyeke ku şîna wê nehatiye girtin heye. Hilweşîna împeratoriyan valahiyekê çêdike. Hilweşîna vegotinên serdestiya dîrokî jî wisa dike. Şikestina hesta berdewamiyê, û bêbersivmayîna pirsa «em kî ne?» jî heman tiştî dikin. Ev hemû li giyaniya kolektîf valahiyeke kûr çêdikin. Gava meriv nikare li ser windahiyê bifikire û şînê bigire, windahî ji bîr naçe. Berevajî vê, ew bi reaksiyonan ve tê dubarekirin. Nasname êdî ne vegotinek e. Ew dibe pergaleke reaksiyonî ya refleksîf. Ji ber vê yekê, nasnameyên trawmatîk têkiliyê bi borî re nagirin. Ew ji aliyê borî ve têne rêvebirin.

Di vê çarçoveyê de, mesele ne daxwazên yên din e. Mesele ew tişt e ku ev daxwaz tîne bîra meriv. Daxwaza wekhevî, azadî an xweseriyê, ji bo nasnameya trawmatîk ne tenê daxwazeke siyasî ye. Ew gefek e li ser birîna avakar. Çimkî ev daxwaz nîşan dide ku rêza heyî ne xwezayî, ne neçarî û ne bêsûc e. Nîşaneke wisa hesta sûcdariyê ya serkutkirî, windabûna kontrolê û berpirsiyariya dîrokî radike. Ji ber vê yekê bersiv dereng namîne. Ew bêyî fikirîn tê, otomatîk e û pir caran zêde ye. Tundiya vê bersivê ne bi naveroka daxwazê, lê bi bîranîna trawmatîk a ku ew şiyar dike ve girêdayî ye.

Yek ji taybetmendiyên herî diyar ên nasnameya trawmatîk, xebitîna wê bi standardeke ducar e. Ew nikare xwe li ser prensîbên gerdûnî ava bike, çimkî gerdûnîbûn vegotina xwebûnê hel dike. Heman kiryar li gorî kesê wê pêk tîne watê xwe diguherîne. «Azadiya me pîroz e», «Serxwebûna me meşrû ye» tê gotin. Lê gava heman daxwaz ji aliyê kesên din ve tê kirin, tişt diguhere. Wê demê ew wek xiyanet, veqetandin an dijminahî tê nirxandin. Ev ne şaşiyeke mentiqî ye, mentiqê trawmayê ye. Nasnameya trawmatîk xwe dixe navend û dinyayê ji vê navendê ve ji nû ve li gorî exlaq rêz dike.

Ev qelsî barekî awarte davêje ser sembolan. Ala, mît, sûretên lehengan, tekezkirin li ser «nasnameya safî» û gotinên «yê rastîn» zêde dibin. Nasname bi vî awayî bihêztir xuya dike. Lê ev tîrbûna sembolîk ne nîşana hêzê ye, nîşana metirsiyê ye. Sembol hewldanek e ku valahiya hundir ji derve were girtin. Cihên ku nasname herî zêde tê nîşandan, bi gelemperî heman cih in. Ew cihên ku nasname herî zêde di bin gefê de tê hîskirin in. Nivîsandina Tirkbûnê li ser çiya û keviran, doşekên li ser laş, ala û flamayên li ser erebe û malan… Nasnameya ku her tim tê xuyakirin, di hundir de nasnameyek e ku nayê hilgirtin. Nasnameya trawmatîk li rexneyê tehemul nake. Çimkî rexne tê wateya têkiliyê bi tiştê serkutkirî re. Ji ber vê yekê parastin pir caran dibe êrîş. Ew kesên ku daxwazan dikin, dibin dijmin. Yên ku rexne dikin, têne sûcdarkirin. Cudahî jî wek gef tê hîskirin. Bersiv ne li gorî rewşê ne. Ne bi wext in. Ji çarçoveyê jî dûr in. Lê ev zêdebûn, çiqas di nav çandê de were dubarekirin, ewqas asayî tê dîtin. Ya nexweş wek asayî tê qebûlkirin, tewra wek fezîlet tê pêşkêşkirin.

Di dawiyê de, nasnameya trawmatîk bi dengekî bilind diaxive. Ne ji ber ku ew bawer bi xwe ye, lê ji ber ku nikare li xwe tehemul bike. Ew her tim îsbatê dixwaze, çimkî qebûlkirineke hundirîn tune ye. Ji bo ku xwe aram bike diqîre, xwe davêje ser sembolan û yê din datepîne. Aliyê wê yê herî pirsgirêk ev e: ev rewş ne tenê mekanîzmayeke giyanî ya takekesî dimîne. Ew bi awayekî çandî tê meşrûkirin, bi vegotinên dîrokî tê xwedîkirin û ji nifşekî derbasî yê din dibe. Bi vî awayî, trawma ji ber ku nayê bibîranîn baş nabe. Ew ji ber ku tê asayîkirin bidewam dimîne.

Yê trawmatîk dibe fail

Nasnameya trawmatîk zehmetî dikişîne da ku qelsiya xwe hilgire. Ew zehmetiya ji birîna xwe ya avakar jî tê. Ji ber vê, ew hêdî hêdî vediguhere nasnameyeke fail a trawmatîk. Trawmaya ku di destpêkê de hatiye redkirin an serkutkirin, êdî wek qelsiyek tê dîtin ku nabe were bibîranîn. Li şûna wê, vegotinên çalakî, hêz û kontrolê tên danîn. Rewşa fail ne tenê îradeya zererdayîna kesekî din e. Ew her wiha helwesteke giyanî ye ku hatiye hilbijartin da ku têkilî bi mexdûriyetê re neyê danîn. Nasnameya fail a trawmatîk, li ser birîna borî dinixumîne. Ew ji bo ku nebîne tevdigere, ji bo ku nefikire êrîşî dike. Bi vî awayî, tiştê trawmatîk baş nabe. Çimkî rûbirûyê wî nayê kirin. Berevajî, ew di rewşa fail de ji nû ve tê hilberandin û nedîtî tê hiştin. Trawma êdî ne wek êşek, lê wek çavkaniyeke heqbûn û meşrûiyetê tê dewisandin. Bi vê veguherînê re, nasname ne ji bo çareserkirina birînê ye. Ew xizmeta jêbirina şopa birînê dike. Ew tewra dixebite ku wê birînê li cem yên din jî ji nû ve biafirîne.

Binhişê Etnîk û Civakî, Otorîteya Sembolîk û Veguhastina Trawmayê

Li vir dixwazim têgehek pêşniyar bikim: «tevliheviya etnîk». Ev têgeh ne teşhîseke psîkopatolojiyê ya takekesî ye. Ew her wiha ne binavkirinek e ku gelekî, komeke etnîk an nasnameyekê bi xwezayî nexweş dide xuyakirin. Berevajî, ew amûreke analîtîk e. Ev amûre di çarçoveya teoriyên etnopsîkanalîtîk û psîkanalîtîka civakî de tê bikaranîn. Ew hewl dide bibîne ka trawmayên dîrokî çawa di giyaniya kolektîf de organîze dibin. Ev têgeh ne biyolojîk an xwezayî ye. Ew pêşniyareke teşhîsê ye ku dîrokî, sembolîk û giyanî ye. Di vê çarçoveyê de, Georges Devereux, Mario Erdheim û Jakob Müller / Cécile Loetz sê eksên teorîk pêşkêş dikin ku hev temam dikin.

Georges Devereux di xebata xwe ya bi navê Normal und Anormal (=Normal û Nenormal) de (1982, Suhrkamp, r. 11) cudahiyek teorîk çêdike. Ev cudahî di navbera binhişiya takekesî û binhişiya etnîkî de ye. Li gorî Devereux, binhişiya etnîkî mîrateke biyolojîk nîne. Ew ne mîrateke xwezayî ye jî. Ew berhevoka şopên giyanî ye ku ji tecrubeyên dîrokî, civakî û siyasî yên komeke etnîkî tên. Ev şop ji nifşekî derbasî nifşekî din dibin. Ew rasterast nayên bîranîn. Li şûna wê, ew bi awayekî neyekser di rîtûel, mît, çîrok û vegotinên kolektîf de xwe nîşan didin. Devereux vê rewşê bi eşkerayî weha îfade dike: Binhişiya etnîkî tofa giyanî ya jiyana hevpar a komekê ye. Ew ne bi mîrasê ye; ew bi dîrokê tê wergirtin. Têgeha binhişiya civakî ya Mario Erdheim, nêzîkatiya binhişiya etnîkî ya Devereux vediguhezîne asta civakî û siyasî. Li gorî Erdheim, civak ne tenê ji ber ku bi hev re dijîn heman bertekan didin. Ew ji ber ku hin tiştan naxwazin bi bîr bînin jî wiha dikin. Ango ew bi hev re wan tiştan tepeser dikin. Binhişiya civakî ji binhişiya takekesî ne serbixwe ye. Lê ew nayê kêmkirin li ser wê. Gava şikestinên dîrokî, trawma û sûc bi eşkerayî neyên xebitandin, civak van tecrubeyan tepeser dike. Paşê ev tecrube li hember hin teşwîqan wek mekanîzmayên parastinê yên otomatîk vedigerin. Erdheim vê pêvajoyê weha tarîf dike: binhişiya civakî ne tofek sabît e. Ew qadeke dînamîk e; ew bi pevçûnên rojane re ji nû ve organîze dibe (Mario Erdheim, 2013, Gesellschaftlich Unbewusstes, Macht und Herrschaft = Binhişiya Civakî, Hêz û Serwerî, Psyche, Hejmar 9/10).

Ev her du nêzîkatî bi analîza Jakob Müller û Cécile Loetz re temam dibin. Ew li ser desthilata berî-modern û otorîteya sembolîk xebitîne. Müller û Loetz di xebata xwe ya bi navê Zur Psychoanalyse der Verschwörungstheorien (=Li ser Psîkanaliza Teoriyên Komployê) de radigihînin: di civakên berî Serdema Ronahiyê de desthilat bi awayekî sazûmanî nehatiye organîzekirin. Ew bi awayekî kesane hatiye organîzekirin. Li gorî wan, şah an fermandar ne tenê aktorekî siyasî ye. Ew figureke sembolîk e ku rêzik, berdewamî û wateyê hildigire. Ji ber vê yekê, windabûna vê kesê ne tenê guherîna rêveberekî ye. Ew wek hilweşîna rêzika sembolîk tê jiyîn. Nivîskar vê yekê bi vê hevokê îfade dikin: Di civakên berî-modern de desthilat berî her tiştî ne sazûmanî hatiye organîzekirin; ew kesane bûye. Rêzik bi xwe di şexsê fermandar de xwe cî dike. (Müller, Jacob Johann & Loetz, Cécile, 2021, Zur Psychoanalyse der Verschwörungstheorien, Psychoanalyse im Widerspruch, hejmar 66, r. 91)

Gava ev her sê xet bi hev re tên nirxandin, tê fêmkirin çima trawmayên kolektîf tenê «di raboriyê de nemane». Binhişiya etnîkî û ya civakî li dora windabûna otorîteya sembolîk organîze dibin. Şîna van trawmayan nayê girtin. Ew tên tepeserkirin. Ev tepeserkirin wan çêdike. Ev tecrubeyên tepeserkirî paşê bi awayekî nû ava dibin; ew li ser dewlet, netewe an kesayeta desthilatê ava dibin. Ev yek xwe wek hesasiyeteke zêde li hember rexneyê, dijminandin û sûcdarkirin nîşan dide. Ji ber vê yekê mesele ne «xwezaya» komekê ye. Mesele ew organîzasyona giyanî ye ku ji tecrubeyên dîrokî yên nexebitandî tê. Ev organîzasyon bertekên siyasî û hestî yên îro diyar dike.

Ev çarçoveya teorîk nîşan dide ku modelên parastinê yên han hatine gotin ne psîkodînamîkên razber an gerdûnî ne. Ew encamên giyanî yên şikestinên dîrokî yên taybet in. Gava binhişiya etnîkî (Devereux), binhişiya civakî (Erdheim) û avahiya kesane ya otorîteya sembolîk (Müller & Loetz) bi hev re tên fikirîn, dibe ku fêmkirina çima trawmayên kolektîf li dora dewlet, netewe û kesayetên desthilatê kom dibin hêsantir bibe. Li vê xalê pirs êdî ne ev e ka trawma heye an na. Pirs ev e: kîjan tecrubeyên dîrokî ev trawma kirine organîzasyoneke giyanî ya avakar? Di çarçoveya Tirkiyeyê de, ev pirs bêguman diçe ber bi hilweşîna Osmaniyan, windabûna împaratoriyê û koçberkirinên girseyî. Ew herwiha diçe ber bi tecrubeya nifşekî ve ku di şer de civakî bûye. Vî nifşî rêzikeke siyasî ava kiriye. Ji ber vê yekê sernavê «trawma tirkbûnê» ne ji bo nîqaşkirina taybetmendiyên exlaqî an çandî yên nasnameyekê hatiye vekirin. Ew ji bo fêmkirina vê yekê hatiye vekirin: ev nasname li ser kîjan windahiyên dîrokî, tepeserkirinan û tecrubeyên şîn negirtî hatiye avakirin.

Li vê xalê em ne li ser «hesasiyeteke» çandî diaxivin. Em li ser mekanîzmayeke parastinê ya patolojîk diaxivin. «Nexweşiya» li vir ne kêmasiyeke biyolojîk e. Ew ne kêmasiyeke xwezayî ye jî. Ew fonksiyoneke giyanî ya kolektîf e ku bi dîrokî kok girtiye, dubare dibe û xwe ji nû ve çêdike. Ango mesele ne «rêveberên xerab» e. Mesele ne «desthilatên otorîter» e jî. Mesele ew e ku peywendiya bi dewletê re ji destpêkê ve li ser zemîneke trawmatîk hatiye avakirin. Ne tesadûf e ku li vî welatî her helwesta ku dewletê rexne dike, rêveberiyê dipirse an desthilatê armanc digire, bi refleksekê û bi tundiyê tê tepeserkirin. Naveroka rexneyê hema hema ne girîng e. Tonê wê, mafîbûna daxwazê, tewra dilsoziya wê jî ferq nake. Mekanîzma ev e: Rexne = tehdît.

Ev hevkêşe ewqas hatiye hundirînkirin ku êdî pêvajoyeke biryara hişmendî naxebite. Tenê refleks dixebite. Ev tiştek dişibihe rêzika parastinê ya piştî trawmaya dirêjdemî: avahiya trawmatîzebûyî her teşwîqekê wek dubarebûna hilweşîna berê dibîne. Ji ber vê yekê tewra piçûktirîn îtiraz jî wek «destpêk» tê dîtin: destpêka helweşînê, perçebûnê û tunebûnê. Encam ev e: parastin her dem di rewşa êrîşê de tê hiştin. Li vir tundî ne serpêhatiyek e; ew norm e. Ji ber vê yekê tepeserî ne îstîsna ye; ew berdewam e. Muxalefet ne aciziyeke demkî ye; ew wek dijminekî sazûmanî tê kodkirin. Rexne ne mafek e; ew dibe nîşaneyek ku divê were tepeserkirin. Û bi nîşaneyê re nayê nîqaşkirin: nîşane tê hilweşandin.

Ya ku ez jê re dibêjim «tevliheviya etnîkî» ev e: civakek li hember hin teşwîqan (azadî, wekhevî, rexneya desthilatê) her dem bi heman tundiyê bertek dide. Di serdemên cuda de, di bin desthilatên cuda de, bi gotarên cuda lê bi heman refleksê. Ev dubarebûn ne tenê siyasî ye; ew giyanî ye jî. Ji ber vê yekê tişta em qala wê dikin ne pirsgirêkeke rejîmê ye. Ew modeleke parastinê ya avakar e. Komar dikare biguhere, hukûmet dikarin biguherin, îdeolojî dikarin biguherin. Lê ev mekanîzmaya parastinê naguhere, heta ku neyê xebitandin. Çimkî trawmaya tepeserkirî her dem xwe ji nû ve organîze dike. Û her carê bihayê wê kesên din didin.

Binhişiya Takekesî Heye. Ya Civakê Jî Heye

Lêkolînerên ku dixwestin derbasbûna gerdûnî ya teoriyên psîkanalîtîk biceribînin, ji serdemên pêşîn ve berbi çandên «biyanî» ve çûn. Lê ev rastihevî pirî caran ne bi meraqê pêk hat. Ew bi nêrînek normatîf pêk hat: tevgerên ku ji lêkoler re biyanî bûn, zû wek «nenormalî» an «patolojî» hatin nîşankirin. Ji vir zû pirsek pirr bêtir pirsgirêkdar derket holê: Ma nexweşiyên miletan hene? Di nêrîna pêşîn de, ev pirs texmîneke nijadperest, faşîstane û ji jor ve dinêre digire xwe de. Komek li xwe destûrê dide da ku komeke din wek «nexweş» îlan bike. Û dema ku ev tişt dike, tevgerên xwe wek asta normal û tenduristiyê qebûl dike. Ev nêrîn hem ji aliyê epîstemolojîk ve pirsgirêkdar e, hem jî ji aliyê siyasî ve xeternak e. Çimkî zimanê patolojiyê pirî caran bi zimanê desthilatê re tevlihev dibe. Yê ku wek «nexweş» tê îlankirin ne tenê takekes e. Ew dibe çandek, netewek û awayekî jiyanê.

Ji aliyekî din ve, psîkanaliz tiştekî din hîn me dike: psîkopatolojî bi dîrokî diguherin. Di serdema Freud de, hîsterî zêdetir xuya dibû. Îro avahiyên narsîstîk, rewşên sînor û tecrubeyên vala zêdetir belav in. Ev nîşan nade ku xwezaya mirovan guheriye. Ev nîşan dide ku rêzika civakî, qedexe û hêvî guherîne. Divê patolojî ne tenê di cîhana hundirîn a takekesî de were lêgerîn. Divê ew di şopa giyanî ya serdem û çandê de jî were lêgerîn. Ji ber vê yekê, «civakekê nexweş îlankirin» pirî caran ne li ser wê civakê ye. Ew nîşan dide ka çavê ku li wê dinêre çi wek normal dibîne.

Lê belê aliyekî wê yê hêja bala kişandinê heye: mesele ne «civakekê ji derve nexweş îlankirin» e. Mesele teşhîskirina wan nenormaliyan e ku civakek di nav xwe de wek normal qebûl kiriye. Tevgerên ku di hin civakan de normal in, li deverekê din wek patolojîk têne hesibandin. Mînak, di welatekî de daxwaza azadiyê zû dikeve nav kategoriyên «terorîzm», «xiyaneta welat» û «veqetandinê». Hebûna muxalefetê wek tehdît tê dîtin. Dewlet bi hemû amûrên xwe berê xwe dide tepeserkirina van daxwazan. Ev ne tenê tercîheke siyasî ye. Ev nîşana avahiyeke giyanî ya kolektîf e.

Binhişiya takekesî ya mirov heye. Binhişiyeke kolektîf a civakan jî heye. Civak di vê de tundî, windahî, sûc û şerma xwe ya jiyayî tepeser dikin. Heke şîn neyê girtin, berpirsiyarî neyê wergirtin, rûbirûbûn çênebe; ev tecrube winda nabin. Ew tên avêtin binhişiyê. Û wek her tiştê tepeserkirî, wek nîşane vedigerin. Bertekên bêpîvan, rewşa panîkê, refleksa çêkirina dijminan, bêtehemûliya li hember rexneyê — ev berî tercîhên siyasî, refleksên giyanî ne. Tam wek di nevroza takekesî de: bertek ne ji bo îro ye, ew berbi tiştê tepeserkirî ve ye.

Loma tişta ez jê re dibêjim "reaksiyonên otomatîk ên etnîk", ne sûcdarkirineke xwe ye. Ew hewlekê din e ji bo têgihiştin û wateyê. Ne teşxîseke biyolojîk e, teşxîseke dîrokî ye. Ew rûbariyeke giyanî ye ji tiştên hatine jiyîn, lê nayên xwestin bên bîranîn. Û mîna her tiştê tê tepisandin, ew ê zêdetir êrîşkar vegere heke were înkarkirin. Ez naxwazim bibêjim "Tirk wisa ne". Ez dixwazim bibêjim "Tirkbûn wisa hatiye avakirin" an jî "Tirkbûn çawa hatiye çêkirin". Ev ne heqaret e. Ev vexwendineke rûbirûbûnê ye. Xwestina lê nêrîna neynika hundirîn e. Belkî tiştê herî aciz jî ev e: Di hin civakan de tiştê xeternak ne zimanê patolojiyê ye. Tiştê xeternak ew tişt in ku wek normal têne dîtin.

Avakirina Nasnameyê, Hilberîna Hestan: Netewe, Ol û Hevbendî

Ji mirovan re tê gotin ku ew ji dayikbûnê ve Tirk in. Beşek ji nijadekê ne ku bi "tovê Tirk" berdewam dike. Ev tekez girîng e. Ji ber ku "ne ji tovê Tirk hatin" — bi taybetî bûna Ermenî an Rûm/Yewnanî û xwedî koka ne-misilman — dîrokî bûye sedema derxistin û sûcdarkirineke giran. Tê gotin ku ew di damarên xwe de "xwîna Tirk" hildigirin. Tê gotin ku ew ji mirovê pêşî ve — ji "qewlê belayê" ve — Tirk û Misilman in. Bi vî awayî, nasname ne wek pêvajoyeke dîrokî, lê wek çarenûseke ontolojîk tê pêşkêşkirin. Lêbelê, ev vegotin tenê xeyaleke di bin cilê xwezayîbûnê de hatiye avakirin e. Bi awayekî wekhev, baweriya "her mirov pêşî Misilman tê dinyayê" jî nasnameyê wek tiştekî ji dayikbûnê hatiye dayîn, wek bingehek naguherîn saz dike. Paşê pirtûk dikevin jiyana me — û ev zemîna me wek sabît dizanî dest bi qelişînê dike. Ernest Gellner (Miletan û Neteweperweriyê, 1992), Eric Hobsbawm (Miletan û Neteweperweriyê ji 1780’an heta Niha, 1993) û Benedict Anderson (Civatên Xeyalî, 1993) fêrî me dikin ku: Tişta em jê re dibêjin netewe, ne binyadeke kevnar û naguherîn e. Ew avahiyeke dîrokî ye hatiye avakirin. Li gorî Anderson, netewe "civateke xeyalî" ye. Civatek e ku mirov hev nas nakin, lê bi heman çîrokê bawer dikin.

Étienne Balibar û Immanuel Wallerstein (Nijad Netewe Çîn, 1993) destnîşan dikin ka ev nasname çawa têne hilberandin. Ew nîşan didin ka sînor û kategoriyên "nijad" çawa wek sabît û xwezayî têne pêşkêşkirin. Bi rastî, nasnameyên ne diyar, herikbar û pirjimar hene. Bi rêya dîrok, perwerde û îdeolojiyê ew dibin avahiyên hişk û berdewam. Ango, mirov ne Tirk tê dinyayê — mirov dibe Tirk. Tirkbûn tê hînbûn, tê dubarekirin, tê nasandin di hundir de. Amûrên çandî û îdeolojîk mîna fabrîkayekê dixebitin. Ew vê nasnameyê hildiberînin û ji nû ve hildiberînin. Netewe li vir dest pê dike: wek çîrokek. Çîrokek ku destpêkek ji xwe re dahêne, berdewamiyekê saz dike, koka xwe dixe kûrahiyeke mîtolojîk. Ev çîrok lehengên xwe hene — serkeftin, xwefeşkirin, raboriyên "rûmetdar"... Bi gelemperî lehengî ne serxistina zora giran e? Di van çîrokan de trawma jî hene — windahî, xiyanet, birîn. Û çîroka têkoşînê ya dijî van "xerabiyan"... Mirov bi vê çîrokê tenê bawer nake, ew bi wê re nasnameyê digire. Ew wê hîs dike. Ew bi wê re kêfxweş dibe, bi wê re hêrs dibe, bi wê re şîn digire. Ji ber ku tu nasname, tu bawerî, tu ta xwedî têkiliyek li tu cihî bêyî valahiyê nayê hînbûn. Ango kes tenê Misilman nîne. Ne tenê mesela hişmendiyê ye, mesela hestî jî ye. Mirov ne tenê dibe Misilman, mirov xwe wek Misilman hîs dike jî. Ango Tirkbûn û Misilmantî têne hîskirin.

Hûn nikarin netewe an olê fêrî zarokekî bikin bêyî ku mêjiyê wî bişon. Ji ber ku avakirina netewe/olê ji destpêkê ve efsaneyî ye. Dinyayek tê dayîn zarokekî. Ev dinya heta ku ji wî re xwezayî xuya bike tê dubarekirin. Ji zarokekî Aztek re rîtûelên qurbanê, ji zarokekî Xiristiyan re wateya xaçê, ji zarokekî Misilman re rûmeta teslîmiyetê tê hînkirin. Ev tişt ne tenê tên hînkirin, ew tên normalkirin, tên nasandin di hundir de, dikevin qada tiştê nayê pirsîn. Mesele ji "mêjî şuştinê" kûrtir e. Mesele ev e ka dinya çawa were avakirin. Zarok di nav dinyaya wateyê ya jê re tê pêşkêşkirin de tê dinyayê. Ew sînorên wê dinyayê wek rastî dibîne. Zarok tiştê jê re tê gotin bi hevbendiyê digire nav xwe. Hevbendî ne tenê fêrbûnek e, awayekî girêdanê ye jî. Zarok nasnameya jê re tê pêşkêşkirin tenê qebûl nake, ew pê ve dibe, jê hez dike, bi wê re heye. Ji ber vê yekê, tiştê Îbrahîm ji Îsmaîl re pêşkêş kir ne tenê ferman e, ne tenê stûxwarî û gotinbihîstin e, rêzeke wateyê jî ye. Di nav wê rêzê de, qurbanbûn jî wateyê digire. Heman tişt ji bo netewe jî derbasdar e. Tirkbûn, Elmanîbûn, Fransîbûn... Ev ne tenê çîrokên tên vegotin in, dinyayên tên hîskirin in. Ew bi dubarekirin, bi rîtûel, bi perwerde, bi ziman, bi sembolan têne avakirin. Ala, marş, çîrokên lehengiyê...

Hemû heman kar dikin: veguherandina çîrokekê/vegotineke efsaneyî bo hestekê. Piştî demekê, mirov tenê "nafikire ku Tirk e" — mirov Tirk hîs dike. Wek ku ramanwerên li ser dîroka hestan xebitîne nîşan dane, hest jî ne binyadên sabît ên ji dayikbûnê ne. Ew di nav dîrokê de têne hilberandin.

Evîna romantîk yek ji mînakên herî balkêş e. Berî sedsala 17an, "evîn" bi wateya îro ya xwe tune bû. Bi Romantîzmê re evîn hate dahênan. Bi helbest, bi roman, bi hunerê hate şeklandin. Ji mirovan re hate hînkirin ka çawa evîndar bibin, çi hîs bikin, kîjan êş wek "evîn" bê hesibandin. Û îro, evîn wek yek ji hestên herî xwezayî tê jiyîn. Mîna netewe. Mîna ol. Ji ber ku heke tiştek bi têra xwe were dubarekirin, bi têra xwe were vegotin, bi têra xwe were hîskirin, êdî ew ji xeyalê derdikeve. Ew dibe hest. Û hest, rastiya herî bihêz e. Ji ber ku netewe ne tenê raman e, hest jî ye. Û belkî ji ber vê yekê ye — her çend xeyal be jî, ev qas rast e. Reaksiyona li dijî her nivîsê ku li ser van vegotinên netewe û olê, nakokiyên wan ên hundirîn, aliyên wan ên nayên dîtin dipirse, ku pêşkêşî "xerabî" wek tune dike, ji vir tê. Ev reaksiyon carinan digihîje asta patolojîk. Ji ber ku hûn dema hewl didin nakokiyeke der barê Tirkbûn an Îslamê xuya bikin, reaksiyonên otomatîk derdikevin holê. Ev mirov tenê tiştekî nasparêzin. Ji ber hevbendiyê, ew bi xwe bûne wê tişt. Ew Tirk in, ew Misilman in. Ew bi van nasnameyan re girêdan çênakin, ew dibin wê nasname bi xwe. Ji ber vê yekê, bersivên li hember rexneyên li van nasnameyan bi gelemperî otomatîk û refleksîf in. Ev ne tenê parastina Tirkbûnê an Îslamê ye, parastina kesê bixwe ye jî. Lê li vir pirsgirêkek derdikeve holê: Mirov tiştê jê re dibêje "xwe" bi rêya van vegotinan ava dike. Ji ber vê yekê, her rexneya li van vegotinan wek tehdîdek li dijî xwebûnê tê jiyîn. Ji ber vê yekê mirov li hember van rexneyan tenê naçin parastinê, carinan reaksiyonên êrîşkar jî nîşan didin. Di reaksiyonên otomatîk ên Tirkan ên li hember gotina demokrasî, azadî, serbixwebûnê de, an di reaksiyonên otomatîk ên Elmanan de dema serdema Nazîyan tê axaftin, şopên vê raboriyê hene. Di Fransîbûna Fransizan de Kolonyalîzm û Ronesansê jî veşartî ne...

Peyv pir dirêj bû...

Mirov ne tenê barhilgirê tiştên bixwe jiyaye ye, barhilgirê dîroka kolektîf a ku tê de dijî jî ye. Tu trawma tenê di hundirê kesê wê jiyaye de namîne. Trawma, tevî ku nayê gotin jî, di tevger, helwest, tirs û parastinan de didome. Ji ber vê yekê, şopên bûyerên bi kolektîf hatine jiyîn, bi demê re ne tenê dibin bîrek, dibin rewşeke giyanî. Mirov di nav vê rewşê de dest bi fikirîn, hîskirin û bersivdanê dikin. Piştî demekê, parastin êdî ne îstîsna ye, dibe norm. Di civakekê de ku her tim di bin tehdîdê de jiyaye, bêewlehî ne patolojî ye, awayekî adaptasyonê ye. Vekişîna hestî, bêdengî, rewşa aşiktiya zêde an jî tundî ne taybetmendiyên kesayetiya takekesî ne, beşek ji awayekî parastina kolektîf in. Mirov parastinên ku carekê ji bo parastina xwe pêş xistibû, niha bêyî hay jê hebe wek beşek ji nasnameya xwe hildigire. Parastin dibe kesayet.

Li vir yek ji tiştên herî zehmet û herî aciz ev e: sînorê di navbera mexdûr û sûcdar de ne mitleq e. Çimkî pergalên trawmatîk tenê mexdûran çênakin. Ew cîhana giyanî ya mexdûr jî ji nû ve ava dikin. Hêrsa hatiye tepisandin, hesta rezîlbûnê û hesta bêhêziyê, carinan ber bi cihê sûcdar ve diçin. Ev bi rêya identîfîkasyonê çêdibe. Tişta Freud jê re digot «identîfîkasyon bi êrîşkar re» (Identifizierung mit dem Aggressor) tam li vir derdikeve holê. Meriv ji bo ku xwe biparêze, mantiqê hêzek digire nav xwe. Ev hêz carekê zirar dabû wî. Ji ber vê yekê, di hin dem û civakên dîrokî de, dibe ku îttîfaqeke nedîtî çêbibe. Ev îttîfaq di navbera mexdûr û sûcdar de ye. Ev îttîfaq ne peymaneke hişmend e. Ew bêtir lihevhatineke giyanî ye. Ev lihevhatin ji tirs û neçariya sax mayînê peyda dibe. Meriv dikare li şûna pevçûnê bi hêza tehdîtker re, zimanê wê biaxive. Dikare nirxên wê qebûl bike. Carinan jî dikare wê ji nû ve biafirîne. Çimkî carinan girtina mantiqê sûcdar, ji bûyîna hedefa wî ewletir tê hîskirin. Ev rewş ne tenê di asta takekesî de, di asta komelî de jî diqewime. Civakên ku trawma jiyane, piştî demekê heman tiştî dikin. Ew mantiqê wan avahiyên trawmayê çêkirine ji nû ve çêdikin. Yê ku bindest bûye, dikare zimanê bindestiyê biaxive. Yê ku hatiye bêdengkirin, dikare yên din jî bêdeng bike. Çimkî trawma tenê êş çênake. Ew cîhanbîniyekê jî çêdike. Belkî ji ber vê yekê, di hin civakan de mirov ewlehiyê ji azadiyê zêdetir hildibijêrin. Girêdayîbûnê ji rastiyê zêdetir hildibijêrin. Parastinê ji edaletê zêdetir hildibijêrin. Çimkî parastin bûye şerta pêşîn a mayîna giyanî. Li vir hewceyî bi tehdîteke rastîn nîne. Saxbûna rastîn ne tenê bi bîranîna trawmayê dest pê dike. Ew bi têgihiştina van parastinên hundirîn jî dest pê dike. Meriv hin tirsan ji xwe re dibîne, hin jî jê re mane mîrat. Meriv bi qasî ku van herduyan ji hev cihê bike, azad dibe. Û belkî pirsa herî zehmet ev e. Ma meriv bi rastî tenê mexdûrê wan tiştan e ku rastî wî hatine? An jî carinan, bêyî ku pê bihese, dibe hilgir û berdewamkerê wan tiştan?