Anlatiya trawmaya tirktiyê -2

Rastinews — Tirktî nasnameyeke trawmatîk e. Ne wisa bûya, gelo ew dikaribû wiha zalim be?

Ne tenê di mîtolojiya komarê de, di mîtolojiyên hebûnê yên gelan û olan de jî avahiyeke hevpar heye. Destpêk pir caran li dora şikestineke trawmatîk tê vegotin. Destpêk wek dewameke xwezayî û aram a berdewamiyê nayê avakirin. Ew li pey qutbûnekê, windahiyekê û kêliyeke krîzê tê avakirin. Loma jî hebûn bi gelemperî bersiveke ji bo trawmayekê ye.

Teoriya qurbaniyê ya René Girard, ku min di hin nivîsên xwe de behsa wê kiribû, tam li vê xalê îşaret dike. Li gorî Girard, di binyata pergala civakî de bi gelemperî bûyereke şideta kolektîf heye. Civak, tengasiya xwe ya hundirîn li ser qurbaniyekê kom dike. Bi rakirina vê qurbaniyê re, nîzam û hesteke yekîtiyê ya demkî çêdibe. Piştre ev bûyera şideta tê veguhastin bo vegotineke mîtolojîk û pîroz tê kirin. Bi vî awayî destpêka trawmatîk nayê jibîrkirin. Berevajî vê, ew bi awayekî sembolîk tê parastin û bingeha hebûna civakê pêk tîne.

Mîta bavê avakar a Freud, ku wî di Totem û Tabû de rave kiribû, avahiyeke wek vê vedibêje. Li gorî Freud, nîzama civakî li pey bûyereke trawmatîk hatiye avakirin, wek kuştina bavê pêşî. Ev kirina trawmatîk tê tepisandin, lê bi tevahî winda nabe. Ew di bin şiklê sûcdariyê, şînê û qedexeyê de dikeve binyata çandê. Bi vî awayî trawma ne îstîsnayek li derveyî çandê ye. Ew dibe kêliya avakar a çandê.

Nasnameyeke trawmatîk, cîhanê ne wek ku ye dibîne. Ew cîhanê wek carekê bûye dibîne. Xetera ku berê hatiye jiyîn, her çend windabûbe jî, giyan wê li paşerojê nahêle. Trawma demjimêrî nîne. Her çend bûyereke paşerojê be jî, ew ezmûneke ye ku di niha de didome. Ji ber vê yekê, nasnameya trawmatîk, tevî ku bi awayekî objektîf di bin xeterê de nîne jî, bi awayekî subjektîf her tim xwe di bin xeterê de hîs dike. Yek ji sedemên giyanî yên ku wan kesên azadî, edalet û wekhevî dixwazin wek «terorîst» an «xayînê welat» tên binavkirin, ev avahiya nasnameya trawmatîk e. Çimkî nasnameya trawmatîk, guhertinê ne wek guhertinekê, wek metirsiyeke helînbûn û tunebûnê dibîne. Ya nû, ne wek îmkanekê, wek gefek tê ezmûnkirin.

Nasnameya trawmatîk, tirsa ku çareserbûna trawmatîk a paşerojê dîsa çêbibe, hildigire. Belavbûn, windahî û perçebûna ku bi awayekî dîrokî hatiye jiyîn, di asta bêhişmendiyê de ne tenê wek bîranînekê dimîne, ew wek îhtîmaleke berdewam a dubarebûnê jî dijî. Loma trawma ne bûyereke ku di paşerojê de maye. Ew dibe hêviyek ku niha rêxistin dike. Giyan, ne tiştê ku qewimiye, tiştê ku dikare dîsa biqewime dijî. Dîsa dê biqewime û tirsa perçebûnê... Ev hêvî wek rastiyekê tê jiyîn. Ji ber vê yekê her daxwaza azadî û wekheviyê ne tenê wek daxwazeke mafî tê hîskirin. Ew wek nîşana çareserbûneke muhtemel jî tê hîskirin. Azadî ne wek berfirehbûnê, wek perçebûnê tê dîtin. Wekhevî ne wek edaletê, wek qelsbûna nîzamê tê hîskirin. Loma her daxwaza mafî, di asta bêhişmendiyê de wek vegera perçebûn û windahiyê tê kod kirin. Lê belê li vir ne tenê mekanîzmayeke giyanî, herwiha rêxistineke siyasî jî dikeve nav dewrê.

Tirsa trawmatîk, ne tenê wek bermahiyeke giyanî ya bixweber dimîne. Ew dibe hesteke ku dewlet wê her tim zindî dihêle û ji nû ve çêdike. Çimkî tirs, hesteke tê birêvebirin e. Tirs tê rêberkirin. Tirs tê rêxistinkirin. Dewlet li vir wek cureyek rêveberê tirsê dixebite. Hikûmet menajerîya tirsê dikin bi awayekî. Trawmayên ku berê hatine jiyîn, bi bîranîn û bi awayekî sembolîk ji nû ve tên belavkirin. Bi vî awayî giyana kolektîf her tim di rewşa alarmê de tê hiştin. Xeter her çend nemaye jî, hesta xeterê tê domandin. Çimkî hesta xeterê, berdewamiya hikûmetê misoger dike.

Nijadperestî û dijminatî di vê çarçoveyê de ne tenê hestên bixweber in. Ew herwiha enerjiyên giyanî ne ku tên rêxistinkirin, rêberkirin û kontrolkirin. Dewlet, bi domandina tirsa perçebûnê ya nasnameya trawmatîk, civakê her tim di refleksa xwe-parastinê de dihêle. Bi vî awayî mirov ne ber bi azadbûnê ve diçin, ber bi xwe-parastinê ve diçin. Ne li mafan digerin, xwe ji xeterê dûr dixin. Paradoksa vê rewşê ev e: nasnameya trawmatîk, bi hewcedariya xwe-parastinê ve bi hikûmetê ve girêdayî dibe. Hikûmet jî ji bo domandina hebûna xwe, hewceyê wê hewcedariya parastinê ye ku nema winda bibe. Çimkî li cihê ku tirs winda bibe, pirsgirêkkirin dest pê dike. Li cihê ku pirsgirêkkirin dest pê dike, hikûmeta mutleq erdê xwe winda dike. Loma trawma ne tenê bermahiyeke paşerojê ye. Ew dibe yek ji stûnên girîng ên nîzama siyasî ya îro jî.

Çareserkirina trawmayê, ne tenê başbûneke takekesî ye. Ew herwiha îhtîmaleke çareserbûna siyasî jî hildigire. Loma nasnameya trawmatîk, rastiyê ne wek ku ye, wek ku hewcedariya parastinê dixwaze, wisa dibîne. Dîtin ne li gorî rastiyê, li gorî xemgîniyê tê şikilandin. Daxwaza azadiyê loma ne tenê wek daxwazeke azadiyê tê bihîstin. Ev daxwaz, tirsa «çareserbûna ji hundir» ya di bîra trawmatîk de tomarkirî çalak dike.

Ew kesên ku azadiyê dixwazin, di bêhişmendiya xwe de bi gelemperî mîtolojiya «xencerxwarina ji pişt» ji nû ve zindî dikin. Di vê rewşê de yê din êdî ne tenê kesekî bi ramaneke cuda ye. Ew dijminê hundir, kiryarê veşartî, sembola xiyanetê ye. Vegotina «xencerxwarina ji pişt» yek ji mîtolojiyên herî bihêz ên parastinê ya nasnameya trawmatîk e. Çimkî ev vegotin, berpirsiyariya windahî, têkçûn û bêserûberiyê ji hundir dertîne der. Hevkarê min î li Berlînê dijî, Esther Schulz-Goldstein, ku li ser Qirkirina Dêrsimê xebateke berfireh a du cild weşandiye, di berhema xwe ya bi navê Die Sonne blieb stehen (Roj Li Cihê Xwe Sekinî, Cild I-II, 2013) de vedibêje ku li nav Tirkan çîroka «me ji pişt xencer xwar» hatiye avakirin. Ev çîrok bûye yek ji bingehên herî girîng ên nijadperestiyê.

Bi vî awayî windahî ne encama kêmasî, korbûna siyasî an rastiya dîrokî tê şirovekirin. Ew wek encama xiyanetê tê şirovekirin. Nasname jî bi vî awayî ne mecbûr e ku bi şikestî, kêmasî û nakokiyên xwe yên hundir re rûbirû bibe. Sûc her tim ya yê din e. Loma mîta «xiyanetê» ne tenê vegoteke ku paşerojê rave dike. Ew herwiha parastineke nasnameyê ye ku birîna narsîsîstî vedişêre, sûcdariyê derdixe der û bêyî çêkirina dijminan nikare rawestiya bimîne. Ev mîtolojî herwiha berdewamiya nasnameya trawmatîk misoger dike. Çimkî nasname, bi hîskirina xwe her tim di bin xeterê de, hebûna xwe didomîne. Heke xeter winda bibe, parastin jî dê winda bibe. Dema parastin winda bibe, nasname dê bi pirsa «ez li dora çi rêxistî me» re rûbirû bimîne. Her çend ez li vir behsa nasnameya trawmatîk dikim jî, ez herwiha vedibêjim ku nasname êdî ne mexdûr, bûye nasnameyeke sûcdar. Loma ji bo nasnameya trawmatîk dijmin ne tenê rastiyek e. Ew herwiha hewcedariyek e.

Dijmin, sînorên nasnameyê diparêze. Dijmin, rê li ber belavbûna nasnameyê digire. Dijmin, xeyaleke tevahîbûnê dide nasnameyê. Lê belê ev tevahîbûn ne tevahîbûneke rastîn e. Ev bilanceke qels e ku li dora trawmayê hatiye rêxistinkirin. Û ji bo domandina vê bilancê, nasnameya trawmatîk mecbûr e ku her tim xeyalên paşerojê bîne nav îroyê. Loma nasnameya trawmatîk îro najî. Nasnameya trawmatîk hewl dide ku dubarebûna paşerojê asteng bike. Û carinan, dema ku hewl dide dubarebûna paşerojê asteng bike, ew dîsa çêdike. Ev awayê dîtinê, dijwar dike ku meriv yê din wek kesekî bibîne. Yê din êdî ne kesekî ku li mafan digere ye. Ew hilgirê wêraniyeke muhtemel e. Bi vî awayî daxwazên siyasî an civakî, di asta giyanî de dibin xeterên hebûnî. Yek ji mekanîzmayên ku li vir dixebite projeksiyon e.

Nasnameya trawmatîk qelsiya xwe ya hundir dide derve. Tirsa hilweşînê jî wisa dike. Tehdît ne di hundir de ye; li derve ye. Xetere ne di kesahiyê de ye; di hebûna yê din de ye. Bi vî awayî, xemgîniya hundir bi rêya wêneyê dijminekî derve tê rêkxistin. Ji ber vê yekê, nasnameya trawmatîk gelek caran êrîşkar dibe. Ew difikire ku xwe diparêze. Lê tiştê ku ew dijî ne êriş e; parastin e. Lê belê ev mantiqê parastinê her tim tehdîtên nû çêdike. Bi vî awayî, trawma ne tenê bûyereke ku di paşerojê de qewimiye. Ew rastiyeke giyanî ye ku îro jî organîze dike. Ji bo nasnameya trawmatîk, mesele ne jiyîna îro ye. Mesele astengkirina dubarebûna paşerojê ye. Ji ber vê yekê, carinan şerê herî mezin ne li dijî xeterên rastîn ên derve tê dayîn. Ew li dijî paşeroja ku hê jî di hundir de dijî, tê dayîn. Hesta tehdîta domdar, prensîba herî bingehîn a nasnameya trawmatîk e. Çimkî trawma ne tenê bîranîneke êş e. Ew di heman demê de baweriyekê ava dike ku cîhan xeternak e. Cîhan êdî cihekî bêalî nîne. Cîhan qada êrîşekê ya potansiyel e. Yê din ne tenê kesekî din e. Ew di heman demê de tehdîteke muhtemel e. Ji ber vê yekê, nasnameya trawmatîk êrîşkariyê gelek caran wek şêweyeke parastinê dijî, ne wek êrîşê.

Ji derve, tiştê ku wek êrîşê xuya dike, ji hundir parastin e. Çimkî ji bo nasnameya trawmatîk, mesele ne zirar dayîn e. Mesele xwe ji zirarê parastin e. Lê paradoks tam li vir derdikeve holê: hewcedariya parastinê ya domdar, êrîşkariya domdar çêdike. Ev êrîşkarî gelek caran hilbijartinek hişmendî nîne. Ew encama mantiqeke giyanî ye ku kûrtir dixebite.

Trawma kesî di rewşeke hişyariyê ya zêde de digire. Kesahî her tim di rewşa alarmê de ye. Ev rewşa alarmê dibe sedem ku kes cîhanê ne wek xwe bibîne. Ew cîhanê ji nêrîna xeterên muhtemel dibîne. Bi vî awayî, êrîşkarî êdî ne bersiveke li tehdîteke rastîn e. Ew dibe hewldanek ji bo bêbandorkirina tehdîteke muhtemel, berî ku ew biqewime. Bi awayekî psîkoanalîtîk, ev avakirineke parastinê ye. Dikare wek «êrîşkariya pêşîlêgirtinê» bê binavkirin. Çimkî li bendê man, ji bo nasnameya trawmatîk, maneya bêparastinbûnê digire. Yekem lêdan, sîgorteyek e li dijî îhtîmala dîsa mexdûrbûnê. Ev mantiqê hêzê nîne; mantiqê qelsiyê ye.

Ji bo nasnameya trawmatîk, cîhan cihekî ne pêbawer e. Cîhan ne wek rastiyeke bêalî tê jiyîn. Ew wek qada tehdîtên muhtemel tê jiyîn. Ev avakirineke cîhanê ya paranoyak e. Avahiya paranoyak li vir ne wek nexweşiyekê dixebite. Ew şêweyekî hestiyariyê ye ku ji ezmûna trawmatîk domdar bûye. Hesta pêbaweriyê ji aliyê trawmayê ve hatiye birîndarkirin. Ji ber vê yekê, hewcedariya kontrolê zêde dibe. Her tiştê ku nayê kontrolkirin, wek tehdîteke muhtemel tê dîtin. Ya cuda, ya biyanî, ya nayê fêmkirin û ya nayê pêşbînîkirin — hemû wek tehdîtên li dijî yekîtiya kesahiyê tên jiyîn. Ji ber vê yekê, her şêweyê îfadeyê yê ku nayê kontrolkirin, xemgînî çêdike. Ziman, muzîk, rîtûel, civîn — her yek ji van ne tenê îfadeyên çandî ne. Ew ji bo nasnameya trawmatîk qadên nepêşbînbar in. Loma jî ew qad tehdîtkar in. Dewlet zimanekî, stranekî, dawetekê an civîneke gelêrî ya ku nikare kontrol bike, wek tehdît dibîne. Ev vegera wê mantiqê giyanî ye li ser rûerdê siyasî. Çimkî her tiştê ku nayê kontrolkirin, windabûna kontrolê temsîl dike. Windabûna kontrolê jî di bîranîna trawmatîk de wek hilweşîn, perçebûn û windabûn e.

Bi awayekî wisa, kesê ku rastî zimanekî nayê fêmkirin tê, tenê astengiyeke danûstandinê nabîne. Ew dikare hesta derxistina sembolîk jî bijî. Man li derveyî wateyê, tê wateya man li derveyî kontrolê. Ev rewş tirsa derxistin û perçebûnê radike. Ev tirs di nasnameya trawmatîk de, di asta bêhişmendî de heye. Ev tirs gelek caran bi awayekî hişmendî nayê nasîn. Li şûna wê, ew wek êrîşkarî derdikeve holê. Çimkî êrîşkarî, yek ji rêyên herî seretayî ye. Ew rêyeke bilez e ji bo rêkxistina xemgîniya li hember tiştê nenas. Ji ber vê yekê, êrîşkariya ku li vir derdikeve, tenê dijminatiyek li hember yê din nîne. Ew di heman demê de parastineke ye. Kesahî bi vê parastinê li dijî tirsa xwe ya hilweşînê radiweste. Gava yê din bêdeng dibe, kesahî ji bo demekê xwe dîsa yekpare hîs dike. Gava yê din tê rakirin, xemgînî jî ji bo demekê hêdî dibe.

Lê belê ev hêdîbûn ne domdar e. Çimkî tehdît ne ji derve tê; ji hundir tê. Trawma ne di cîhana derve de ye. Ew di hundirê avahiya giyanî de dijî. Her çend nasnameya trawmatîk dijmin ji holê rake jî, hesta tehdîtê ji holê ranabe. Ew tenê ber bi hêmanek nû ve diçe, yanî dijminekî nû çêdike. Bi vî awayî, êrîşkarî êdî amraza parastinê nîne. Ew dibe avahiyek ku domdariya nasnameyê misoger dike. Li vê xalê, êrîşkarî tenê kirineke li hember yê din nîne. Ew di heman demê de hewldanek e ji bo astengkirina perçebûna kesahiyê. Çimkî ji bo nasnameya trawmatîk, tehdîta rastîn ne yê din ê derve ye. Tehdîta rastîn, hîskirina ji nû ve ya qelsiya hundir e. Êrîşkariya ku ber bi yê din ve tê şandin, di eslê xwe de parastineke ye. Kesahî bi vê parastinê li dijî qelsiya xwe radiweste.

Ji ber vê yekê, nasnameya trawmatîk her tim xwe di bin tehdîtê de hîs dike. Û heta ev hesta tehdîtê ji holê ranebe, êrîşkarî jî ji holê ranabe.

Çimkî êrîşkarî, yek ji şêweyên domandina nasnameya trawmatîk e. Belkî ji ber vê yekê, pêvajoyên aştiyê yên herî kûr, ne tenê bi rakirina dijminên derve pêk tên. Ew bi hilweşandina hesta tehdîtê ya domdar a hundir jî pêk tên. Çimkî mirov tenê dema ku hîs bike êdî di bin tehdîtê de nîne, dikare dev ji êrîşkirinê berde.