Adile Hanım: The Kurds' Greatest Poverty Is Their Lack of Opposition

Rastinews — For nearly two years, the process known as "Terror-Free Turkey" has not simply been about the relationship between the state and the PKK, about weapons, or about a new political arrangement under discussion. It has also tested how freely Kurds can debate among themselves.

And in my view, Kurds failed that test.

Because before anyone knew what the process would bring or take away, an invisible line was drawn: those who supported it were acceptable; those who asked questions were suspect.

Politicians were not the only ones facing this organized political camp. Teachers, students, workers, journalists, academics, writers, artists and ordinary people faced it too. Many who questioned the process were judged not by the substance of what they said, but by "whose side they were on."

In the atmosphere that built up over two years, criticism was rarely answered — instead, the critic was put on trial. Rather than meeting an argument with a counter-argument, people picked apart the critic's past, associates, connections, motives and even identity.

Belonging replaced debate.

Kurds were presented with a new political possibility, but the public space in which to freely debate that possibility kept shrinking.

That is a severe blow to civil politics.

Because civil politics is not simply the silencing of guns. Civil politics means letting objectors speak too. It means creating a space where the person who asks a question is not branded a traitor, the critic an enemy, or the skeptic a provocateur.

Silencing the guns while disciplining speech is not democratization.

The poverty of opposition

But there are two sides to this.

Kurdish circles opposed to the process built their own small enclaves too. They produced their own heroes, their own untouchables and their own enemies.

Before long, the full historical, class, cultural and political weight of a hundred-year-old Kurdish question was squeezed into social-media arguments revolving around a handful of people.

Certain names became the focal points of the anti-process debate — names the public knows well enough that listing them is unnecessary. The debate's real interlocutor stopped being the Kurdish people and became these names instead.

Whether what these people said was right or wrong is a separate argument. The problem lay elsewhere: the intellectual energy of Kurdish public opinion was being spent on a handful of figures.

A question bearing on the future of an entire people was reduced to the daily polemics of a few accounts on X.

As a result, not only the process's supporters but its opponents, too, formed their own camps.

And for a number of anti-process circles, opposition to Öcalan became the most comfortable refuge.

Criticizing Öcalan is, of course, legitimate. No one is beyond criticism.

But opposition to Öcalan is not a political program.

Being against Abdullah Öcalan does not mean you have built a vision for the Kurdish question's future.

The moment you reduce a hundred years of the Kurdish question to a political position for or against one man, you erase everything else: the denial stretching back to the state's founding, the language question, economic inequality, forced displacement, state-appointed trustees, prisons, regional balances, and the class transformation under way inside Kurdish society itself.

A century-old question cannot be sacrificed to the fight between pro-Öcalan and anti-Öcalan camps.

In the end, two camps remain:

Those who say whatever Öcalan says is right, and those who say whatever Öcalan says is wrong.

So where are the Kurds?

Every camp has its own "intellectual"

Perhaps this is where the real problem begins.

Kurds have many writers, academics, journalists and artists. But they have a serious problem building an independent intellectual space.

Because everyone is a hero to their own camp.

When someone, before writing, asks not "Is this true?" but "What will my camp say?" — talking about intellectual freedom there becomes difficult.

Someone who calculates their camp's likely reaction down to which television channel to appear on, which newspaper to write for, whose photograph to be seen with, whom to criticize, even which words to use, stops producing thought over time. They start guarding the boundaries of their belonging instead.

"If I say this, what will my people say?"

"How will I be received if I go on this channel?"

"If I write here, will my camp shun me?"

"If I criticize this, what will my followers think?"

The sum of these small calculations does not add up to a rich intellectual life.

That is not intellectual life.

It is neighborhood-watch duty.

A real intellectual disturbs their own camp when necessary. Speaking loudly against those in power is not, by itself, proof of courage if the speaker cannot risk losing the applause of their own circle.

The real test is whether someone can tell the very people applauding them, "You are wrong too."

That is precisely what is missing in Kurdish politics.

Over the years, a broad swath of people — from artists to journalists, from academics to writers — has been squeezed into organizational and political camps. Anyone who stepped outside their camp had to risk isolation, discrediting or being turned into a target.

In the end, every camp got its own intellectuals, but Kurds never built a strong, independent intellectual class.

Every camp got its own journalists, but independent journalism shrank.

Every camp got its own artists, and even artists came to be defined by which camp applauded them.

For a society, nothing is more dangerous than watching this become normal over time.

A new tribunal built on language

One striking example of this atmosphere was a piece by Cemil Oğuz, titled "Ziman bi tirkî, nav bi kurdî; qilopiloyên kurdan," which also targeted Rastî Haber, the outlet where I write a column.

Read out of context, the piece looks like a theoretical defense of the Kurdish language.

"Your name is Kurdish — why do you publish mainly in Turkish?" is a legitimate question on its own.

It is even a necessary one.

But a text should be read not only for what it says, but for when it says it, in what political climate, and whom it singles out or leaves out.

That is exactly where my objection begins.

Rastî is named. The piece goes as far as naming its writers one by one. It draws up a scale of legitimacy for Kurdish media based on their choice of language.

So let us extend that same scale a little further back.

The real question for Cemil Oğuz: did you just now remember the Kurdish language?

Mr. Cemil Oğuz, if the issue was really the Kurdish language, then let us go back further still.

Why didn't you criticize, with the same anger, the PKK and allied political circles for making Turkish one of their main languages of political communication for years?

Why didn't you press, with the same rigor, the weight of Turkish in the outlets the organization founded or influenced?

Why weren't you watching, as closely as you now watch Rastî, the weight Turkish held for years in the newspapers, magazines, television stations and political communication channels set up in the European diaspora?

Television stations were founded.

Newspapers were published.

Magazines came out.

Politics was practiced.

The public was addressed.

Speeches were given at rallies.

Cadres were trained.

And all of it was conducted in Turkish.

I ask now:

Did you only start keeping score on Kurdish today?

Have you ever discussed whether young Kurds who joined organizational structures without knowing Turkish, while learning Turkish over time, were given the same opportunities to produce political and intellectual work in their own mother tongue?

Have you ever written about the contradiction created when a young Kurd who went to the mountains without knowing Turkish learned Turkish through organizational life, yet never received the same systematic training to develop their Kurdish?

When doing politics with a Kurdish villager who doesn't know Turkish, did you ever question why Turkish political terminology was carried over to him instead of his own language becoming the language of politics?

Let us ask about the prisons too.

Doesn't it tell you something that some Kurdish political prisoners, after decades behind bars, still do politics mainly in Turkish when they walk free after thirty or forty years?

A person spends thirty, forty years in prison.

They reach a level where they can do politics, read books and debate in the state's language — yet struggle to express themselves with the same political and intellectual depth in their own mother tongue.

Why didn't you open a major debate about Kurdish over this?

Why didn't you ask, "Why, after all these years, couldn't these people learn and develop their Kurdish to the same level?"

What do you call that?

Are we only going to explain this through state assimilation policy, and never discuss the consequences of the Kurdish political movement's own language choices?

Let us ask more plainly:

When the state banned Kurdish, you call that assimilation.

You are right.

Peki Kürt siyasal hareketi Türkçeyi kendi siyasal hayatının, örgütsel iletişiminin, yayıncılığının ve kamusal söyleminin merkezine yerleştirdiğinde bunun Kürtçe üzerindeki sonuçlarını neden konuşmuyorsunuz?

Neden orada susuyorsunuz?

Abdullah Öcalan'ın siyasal külliyatının ve kamuoyuna ulaşan söyleminin büyük ölçüde Türkçe kurulmuş olmasını neden dil tartışmasının merkezine koymadınız?

PKK'nin onlarca yıl boyunca Türkiye'deki Kürt toplumuna önemli ölçüde Türkçe siyaset yapmasını neden bir dil meselesi olarak görmediniz?

Dağdaki kadroların siyasal söyleminde Türkçenin yıllarca sahip olduğu ağırlığı neden sorgulamadınız?

Diasporaya gidildiğinde bile Türkçenin Kürt siyasal iletişimindeki ağırlığının devam etmesini neden yazmadınız?

Bütün bunlar yaşanırken Kürtçe neredeydi?

Asıl soru budur.

Çünkü Kürtçenin bugünkü durumunu gerçekten tartışacaksak yalnızca devletin yaptıklarını değil, Kürtlerin kendi siyasal yapılarının tercihlerini de konuşmak zorundayız.

Bu, devletin yüz yıllık asimilasyon politikasını aklamak değildir.

Devletin Kürtçe üzerindeki yasakları, baskıları ve asimilasyon politikaları tarihsel bir gerçektir.

Ama bu gerçek, Kürt siyasal hareketlerinin kendi tercihlerini tartışılmaz kılmaz.

Tam tersine.

Bir halk kendi kurumlarının yanlışlarını konuşamıyorsa özgürleşemez.

Kürtçe sizin sopanız değildir

Bugün kalkıp "Adınız Kürtçe ama yayınınız Türkçe" diye bir mahkeme kuruyorsunuz.

Peki aynı mahkemeyi yıllarca kendi siyasal mahalleniz için neden kurmadınız?

Kürtçeyi savunacaksanız herkese karşı savunacaksınız.

Devlete karşı da.

PKK'ye karşı da.

DEM'e karşı da.

Rastî'ye karşı da.

Bana karşı da.

Size karşı da.

Çünkü Kürtçe hiç kimsenin mülkü değildir.

Bir Kürdün kendi anadilinde konuşması, yazması, şarkı söylemesi veya yayın yapması da Kürtlere sunulmuş bir lütuf değildir.

Kürtçe yayın yapan biri bize iyilik yapmıyor.

Kürtçe konuşan siyasetçi bize iyilik yapmıyor.

Kürtçe şarkı söyleyen sanatçı bize iyilik yapmıyor.

Kendi halkının dilini kullanıyor.

Bu kadar.

Asimilasyona uğramış bir halka kendi dilini kullanmayı bir siyasi üstünlük nişanı gibi sunamazsınız.

Hele o dili, hoşunuza gitmeyen başka Kürtleri dövmek için bir sopaya hiç dönüştüremezsiniz.

Kürtçe sizin ideolojik silahınız değildir.

Kürtçe bir halkın dilidir.

Ve o halkın dilini savunmak, yalnızca sevmediğiniz gazetecileri Kürtçecilik sınavına sokmakla olmaz.

Asıl cesaret, kendi mahallenizin tarihini de sorgulayabilmektir.

Peki neden tam o zaman?

İşte burada Cemil Oğuz'un yazısının zamanlaması benim açımdan metnin kendisinden daha önemli hale geliyor.

"Terörsüz Türkiye" sürecinin tartışıldığı, Kürt kamuoyunda farklı seslerin çıkmaya başladığı, örgütsel çizginin dışında yeni medya alanlarının oluşabileceği bir dönemde neden teorik olarak meşru görünen bir dil tartışması üzerinden belirli yayınlar ve belirli isimler öne çıkarıldı?

Neden Rastî?

Neden yazarları tek tek sayıldı?

Neden bu yazı uzun süre tekrar tekrar dolaşıma sokuldu?

Eğer mesele Kürtçeyse, Kürtçenin yüz yıllık trajedisinin birkaç bağımsız yayın organına çıkarılan faturayla açıklanamayacağını siz de biliyorsunuz.

O halde insan ister istemez soruyor:

Bu yalnızca bir dil yazısı mıydı?

Yoksa dil tartışması üzerinden siyasal ve medyatik bir alan daraltma girişimi miydi?

Bu yazıyı size kimse yazdırmadıysa bile, neden tam da bu siyasal atmosferde böyle bir hedef listesi çıkardınız?

Neden Kürtçenin tarihsel gerilemesinin bütün aktörlerini değil, belli yayınları seçtiniz?

Rastî hakkında söz konusu yazının yayımlandığı dönemden sonra siteye erişim engeli getirilmesi ve hukuki süreçlerle karşılaşmamız, benim açımdan bu soruları daha da önemli hale getirdi.

Burada kanıtlayamadığım bir şeyi gerçekmiş gibi söylemeyeceğim.

Ama soruyu da geri çekmeyeceğim.

Çünkü gazetecilikte bazen metinden daha fazla şey anlatan, metnin zamanlamasıdır.

Sürece itiraz edebilecek bağımsız seslerin çıkma ihtimali belirirken, tam da o seslerin meşruiyeti "Ne kadar Kürtçesiniz?" sınavına bağlandı.

İşte benim itirazım burada.

Kürtçeyi savunmak başka şeydir.

Kürtçeyi siyasi rakibinizi susturmanın aracına dönüştürmek başka şey.

Kimse yıllarca kendi mahallesindeki Türkçe egemenliğini yeterince sorgulamadan bugün başkalarına Kürtçecilik dersi vermesin.

Asimilasyonun tek faili yoktur

Türkiye Cumhuriyeti'nin Kürtçe üzerindeki tarihsel baskısını görmeden Kürt dilinin bugünkü durumunu açıklamak mümkün değildir.

Bunu tartışmaya dahi gerek yok.

Fakat bütün sorumluluğu devlete yükleyip Kürt siyasal hareketlerinin kendi tercihlerinin sonuçlarını tartışmamak da entelektüel dürüstlük değildir.

Devlet Kürtçeyi yasakladı.

Kamusal alandan sürdü.

Eğitim sisteminden dışladı.

Kuşakların kendi anadillerini öğrenmelerinin önüne geçti.

Bunlar tarihsel gerçeklerdir.

Ama sonra başka bir soru başlar:

Kürt siyasal hareketi kendisine açtığı alanlarda Kürtçeyi ne kadar özgürleştirdi?

Kendi medyasında ne yaptı?

Kendi eğitiminde ne yaptı?

Kendi siyasal kadrolarında ne yaptı?

Kendi entelektüel üretiminde ne yaptı?

Kendi diasporasında ne yaptı?

Kendi cezaevi pratiğinde ne yaptı?

Bu soruları sormak devleti aklamak değildir.

Tam tersine, Kürtlerin kendi tarihleriyle yetişkin insanlar gibi hesaplaşmasını istemektir.

Bir halk kendi hatalarını konuşamıyorsa özgür değildir.

Kürtlerin basını da tek sesli olamaz

Türkiye'de iktidarın medyayı merkezileştirmesini, farklı sesleri azaltmasını ve eleştirel gazeteciliğin alanını daraltmasını yıllardır eleştiriyoruz.

Peki aynı refleks Kürt siyasal alanında ortaya çıktığında neden susalım?

Devletin tek sesliliğine karşı çıkıp örgütün tek sesliliğini savunamazsınız.

Ankara'nın makbul gazetecisine itiraz edip kendi mahallenizin makbul gazetecisini yaratamazsınız.

Devletin troll ordusunu eleştirip kendi troll ordunuzu demokratik kamuoyu diye sunamazsınız.

Bir gazeteci sizin çizginizde değil diye onu düşmanlaştırıyorsanız, savunduğunuz şey özgür basın değildir.

Sadece iktidarın el değiştirmesidir.

Sosyal medya bunun en çıplak laboratuvarına dönüştü.

Bazen küçük bir hesabın söylediği tek cümleye karşı onlarca hesabın aynı anda harekete geçtiğini, tartışmanın içerikten çıkarılıp kişiselleştirildiğini görüyoruz.

Bu atmosfer insanlara şunu öğretiyor:

Konuşursan başına bunlar gelir.

İşte otosansür böyle başlar.

Sizi susturmak için kapınıza polis gelmesi gerekmez.

Bazen mahallenizin sizi yalnız bırakacağını bilmeniz yeterlidir.

Devlet ile örgütsel aklın kesiştiği yer

Burada çok daha rahatsız edici bir mesele var.

Devletin istediği şey nedir?

Kontrol edilebilir bir siyasal alan.

Örgütsel merkezlerin istediği şey nedir?

Kontrol edilebilir bir siyasal alan.

Devlet kendisine rağmen konuşan yurttaşı sevmez.

Örgütsel akıl kendisine rağmen konuşan Kürdü sevmez.

Devlet muhatabını seçmek ister.

Örgüt de muhatabını seçmek ister.

Devlet dağınık, bağımsız ve öngörülemeyen seslerden rahatsız olur.

Merkezi örgütsel yapı da aynı seslerden rahatsız olur.

İşte iki aklın birbirine en fazla benzediği yer burasıdır.

Bu, aralarında gizli bir anlaşma bulunduğunu iddia etmek değildir.

Bundan daha yapısal bir meseledir.

İki farklı iktidar biçiminin kontrol arzusunun aynı noktada buluşmasıdır.

Ve bunun bedelini bağımsız insanlar öder.

Çünkü devlet ile örgüt arasındaki müzakere ilerlerken ikisinin de kontrol edemediği üçüncü alan giderek küçülür.

Benim asıl kaygım budur.

Kürtlerin devletten bağımsız ama örgütten de bağımsız üçüncü alanı nerede?

Ve sonuç: Kürtler alternatifsiz bırakıldı

Bugün karşı karşıya olduğumuz asıl yoksulluk budur.

Kürtler alternatifsiz kaldı.

Bir tarafta örgütsel merkezin sınırlarını aşmakta zorlananlar, diğer tarafta bütün siyasetini Öcalan karşıtlığı üzerinden kuranlar.

Bir tarafta "süreç için susun" diyenler, diğer tarafta süreç karşıtlığını başlı başına siyasal program sananlar.

İkisinin arasında bağımsız bir Kürt kamusal alanı gelişemedi.

Üstelik sosyal medya bu çoraklığı daha da büyüttü.

Binlerce insanın düşünsel enerjisi birkaç hesap, birkaç akademisyen, birkaç gazeteci ve birkaç günlük polemik etrafında tüketildi.

Birileri süreci savunmanın nöbetini tuttu.

Birileri Öcalan karşıtlığının nöbetini tuttu.

Ama çok az insan çıkıp masanın tamamını sorguladı.

What the Kurds needed to hand down to a new political generation was not new idols but a culture of dissent.

We failed to do that.

A people cannot live without opposition

What Kurds need today is not to worship a new leader or curse an old one.

It is to build a new intellectual space.

Independent of the state.

Independent of the organization.

Independent of the party.

Independent of the fund.

Independent of the neighborhood.

And free enough to speak against all of them when necessary.

Because a people's political power is not measured only by how many MPs it elects, how many armed men it has, or how many people it can gather in the squares.

It is also measured by how much dissent it tolerates from within.

Today, perhaps the least discussed outcome of the "Terror-Free Turkey" process for Kurds is this:

While the future of weapons was debated, freedom of speech was forgotten.

As a new equation was built between the state and the organization, the space in which an independent Kurdish voice could survive shrank.

Supporters of the process treating critics as enemies, and opponents of the process reducing the entire Kurdish question to opposition to Öcalan, are two faces of the same intellectual barrenness.

Kurds need a third voice.

A voice that no one commands, that no one holds sacred, whose boundaries no neighborhood draws.

Because freedom is not only being able to say "no" to Ankara.

It is being able to say "no," when necessary, to Kandil, to İmralı, to party headquarters, to your own friend, to the neighborhood that has applauded you for years.

A society that cannot do this may have many voices.

But it has no opposition.

And a people without opposition, whatever process begins, ends up bound to a table that others have set on its behalf.

That's it, then.

I won't say anything else…