شاهاپ ئەراسلان: ئەو زمانەی عەلەوی کورد نادیار دەکات؛ کاتێک قوربانی دەبێتە تاوانبار
وتنی 'عەلەوی کورد نییە' تەنها نکۆلیکردن لە ناسنامەیەک نییە. ئەمە ناچارکردنی مرۆڤە بۆ هەلبژاردن لەنێوان دوو پارچەی ناسنامەی خۆی.

Rastinewsمن شارەزای بابەتی عەلەویگەری نیم. بۆیە خۆزگە ئەم دەقە وەک گوتاری شارەزایەک سەیر نەکەن.
یا دەبێت وازلە عەلەویێتیت بهێنیت و کورد بمێنیتەوە، یاخود وازلە کوردایەتیت بهێنیت و عەلەوی بمێنیتەوە. چونکە بەپێی ئەو تێگەیشتنەی بەزۆر لەسەرت سەپێنراوە، ناتوانیت لە هەمان کاتدا هەم کورد بیت هەم عەلەوی. دەبێت یەکێک لەمانە هەلبژێریت.
زمانی نکۆلیکەری دەوڵەت هەر لێرەدا خۆی دەنوێنێت: 'ئەگەر تۆ وازلە خۆت نەهێنیت، من وازلە تۆ دەهێنم. ناتناسم، بە نادیارت دادەنێم.' ئەوانەی بە گیان و دڵ بەرگری لەوە دەکەن کە عەلەوی کورد بوونی نییە، لەڕاستیدا لە دەوڵەت نزیک دەبنەوە و بەرگری لە تیۆرەکانی دەوڵەت/تاوانبار دەکەن.
هەڵەی بیری جەوهەری نەگۆڕ
لە 26ی نوامبری 2024 لە وتارێکی خۆمدا بە ناونیشانی 'هەستەکانی دایک و پیرۆزیەتی' کە لە ئارتی گەرچك بڵاوکرایەوە، ئاماژەم بە هەڵەی جەوهەری نەگۆڕ کرد. لەو وتارەدا وتبوم: 'ئەوەی وا دەزانین خودا لە یەکەم ئافرەتەوە لەناو ئافرەتدا داینابوو، ئەوەی ناوی دەنێین "فیترەت"، لەڕاستیدا تەنها چیرۆک و ئەفسانەیەکە.' لە هەر سەردەمێکدا جۆرێکی جیاواز لە دایکبوون لە ئافرەت چاوەڕوان کراوە، بەڵام هەر سەردەمێک چاوەڕوانیەکانی خۆی بە فیترەتی ئافرەت دادەنێت.
هەمان هەڵەمان لە دیسکۆرسی ناسنامەدا ئاڵوگۆرمان دەکات. لێرەشدا وا فەرز دەکرێت کە ناسنامە جەوهەرێکی نەگۆڕ و لەدەرەوەی مێژووە، بێ پەیوەندی بە ویستی مرۆڤ. هەروەک ئەوەی کوردبوون، تورکبوون یا عەرەببوونی مرۆڤ لە فیترەتیدا نووسراوبێت و لە کاتی قەولی بەلا و ئادەم و حەوادا بە هەمان شێوە مابووبێتەوە. هەروەک گەلان لە درێژایی مێژوو هەرگیز نەگۆڕدرابن، یەکتریان نەبینیبن، تێکەڵ نەبوبن، زمان و باوەڕ و بەستراوەتییەکانیان نەگۆڕیبن. بەپێی ئەم تێگەیشتنە مرۆڤ جەوهەرێکی ئیتنیکی یا دینی یا کولتووری هەیە و ئەو جەوهەرە، سەرباری هەموو گۆڕانکارییەکانی مێژوو، هەمان دەمێنێتەوە. تەنانەت کاتێک مرۆڤ دەست بە قسەکردن بە زمانێکی تر دەکات، باوەڕێکی تر وەردەگرێت یا خۆی بە ناسنامەیەکی تر پێناسە دەکات، دەووترێت کە ئەو لەڕاستیدا نەگۆڕاوە، تەنها لە جەوهەری خۆی دوورکەوتووەتەوە. بەم شێوەیە گۆڕینی ناسنامە وەک دەستپێشخەرییەکی مێژوویی شرۆڤە نەکراوە، بەڵکو وەک خۆبەگانە لە جەوهەرەکەی. ئەوەی لە مرۆڤ چاوەڕوان دەکرێت ئەوە نییە کە خۆی لەسەرنوێ پێناسە بکات، بەڵکو ئەوەیە کە بگەڕێتەوە بۆ جەوهەرە بە گوایە لەدەستچووەکەی.
گرنگترین کێشەی ئەم تێگەیشتنە ئەوەیە کە مێژوو لە مێژوویی دادەماڵێت. مرۆڤ دەگۆڕێت، کۆمەڵگا دەگۆڕێت، زمان و باوەڕ و کولتوور دەگۆڕێن. بەڵام بەڵگە دەهێننەوە کە لەژێر هەموو ئەم گۆڕانکارییانەدا جەوهەرێکی ئیتنیکی یا دینی هەیە کە هەرگیز نەگۆڕاوە. بەم شێوەیە، دەستپێشخەرییە مێژووییەکانی درێژایی مێژوو دادەچێنرێنە پۆشاکێکی کاتی لەسەر جەوهەرێک کە فەرز دەکرێت نەگۆڕ بووبێت.
ئەمە پێچەوانەی تێگەیشتنی دیالێکتیکییە لەسەر بوون و گۆڕان. لە ڕوانگەی دیالێکتیکیدا، مرۆڤ تەنها شێوازێکی جیاواز نییە کە جەوهەرێکی پێشوەخت دیاریکراو لە مێژوودا وەرگرتووبێت. مرۆڤ لەگەڵ پەیوەندییە کۆمەلایەتییەکانی کە تێیاندا دەژی، پێکدێت و دەگۆڕێت. گۆڕان نەک ڕووداوێکی دەرەکییە کە بەسەر جەوهەرێکی نەگۆڕدا دێت، بەڵکو خۆی بەشێکی ناوەکی بوونی مێژوویی مرۆڤە. توێژینەوە مێژوویی و ئانتروپۆلۆژییەکانی سەبارەت بە کولتوور و ناسنامە ئەوەیان بۆ ڕووندەکەنەوە کە بەستراوەتییە ئیتنیکی و دینییەکان لەناو پەیوەندییە کۆمەلایەتییەکاندا پێکدێن، دووبارە بەرهەم دەهێنرێنەوە و دەگۆڕێن. بۆیە وتنی ئەوەی لەژێر هەموو گۆڕانکارییە مێژووییەکاندا جەوهەرێکی ئیتنیکی یا دینی هەیە کە بە شێوەیەکی زانستی دیاریکراو و هەرگیز نەگۆڕاوە، بانگەشەیەکی زەحمەتە بۆ بەرگری لێکردن.
یەکەم جار جەوهەرێکی نەگۆڕ بەدی دەهێنرێت، پاشان دەبێتە بنەمای گفتوگۆیەکی قورس لەسەر ئەوەی ئەم جەوهەرە هی کێیە. بەڵام ئەو فەرزکردنەی لە بنەڕەتی گفتوگۆکەدایە، پرسیار لێی نەکراوە. لە کۆتاییدا جەوهەرێکی خەیاڵی دەبێتە دەسەڵاتێک بۆ بڕیاردان لەسەر ناسنامەی مرۆڤانی ڕاستەقینە. ئەو کەسەی دەڵێت 'عەلەوی کورد نییە'، ئەمڕۆ وەک ئەوە دواوە کە هێڵی سنووری کە بۆ عەلەویگەری کێشاوە هەمیشە لەوێ هەبووبێت. تەنانەت کاتێک کەسێک لە بەرامبەریدا دادەوەستێت و دەڵێت 'من هەم کوردم هەم عەلەوی'، لە هێڵی سنووری خۆی گومان ناخوازێت. لەو کەسە دەخوازێت کە بۆ ئەوەی لەناو ئەو سنوورەدا بگرێتەوە، بەشێک لە خۆی نکوڵی لێبکات.
بەم شێوەیە پێناسەیەکی ناسنامە کە بە شێوەیەکی مێژوویی پێکهاتووە، دەبێتە دەسەڵاتێک کە بڕیار لەسەر ئەوەی مرۆڤ کێیە دەدەت. ئەوەی مرۆڤانی ڕاستەقینە بەسەریان هاتووە، چۆن خۆیان پێناسە دەکەن و چ بەستراوەتییەک وەردەگرن، گرنگی خۆی لەدەست دەدات. ئەوەی گرنگ دەبێت ئەوەیە ئایا لەگەڵ تێگەیشتنێکی پێشوەخت دیاریکراوی ناسنامە گونجاون یا نا. بیری جەوهەری نەگۆڕ کە بۆ ڕوونکردنەوەی ناسنامەی مرۆڤ خرایە گۆڕێ، لە کۆتاییدا دەبێتە هۆکارێک بۆ سەندنەوەی مافی مرۆڤان لە پێناسەکردنی ناسنامەی خۆیان.
ناسنامە چارەنووس نییە
ناسنامە لەناو پەیوەندییە مێژووی، کۆمەلایەتی و کولتوورییەکاندا پێکدێت، دەگۆڕێت و دووبارە پێناسە دەکرێت. مرۆڤان دەتوانن ناوی خۆیان بگۆڕن، نەتەوایەتی و بەستراوەتییە نەتەوەییەکانی خۆیان دووبارە پێناسە بکەن، باوەڕیان وازلێبهێنن یا باوەڕێکی تر وەربگرن. دەتوانن ناسنامەی ڕەگەزی خۆیان بە شێوازی جیاواز بژین و پێناسەی بکەن. ناسنامەی مرۆڤ چارەنووسێک نییە کە لەگەڵ لەدایکبووندا بۆ هەتاهەتایە مۆڵەت کراوبێت. مرۆڤ تەنها هەڵگری ناسنامەیەکی پێدراو نییە، بەڵکو خۆی سۆژێکە بەشداری پێکهاتنی ناسنامەی خۆی دەکات. ئازادی ناسنامە مافی مرۆڤی لەخۆدەگرێت بۆ پاراستن، گۆڕین، وازلێهینان، دووبارە پێناسەکردن و هاوکات ژیانی زیاتر لە یەک بەستراوەتی. هەروەک چۆن ناچارکردنی مرۆڤ لەلایەن دەوڵەتەوە بۆ وازلێهینان لە کوردایەتی یا عەلەویێتی تاکێک زۆرداریەکە، هەروەها کۆمەلگایەک بە ئەندامانی خۆی بڵێت 'تۆ کورد لەدایک بوویت، دەبێت کورد بمێنیتەوە' یا 'عەلەوی لەدایک بوویت، دەبێت عەلەوی بمێنیتەوە' ئەویش زۆرداریەکە. یەکەمیان هەوڵدەدات ناسنامە بەزۆر بگۆڕێت، دووهەمیان هەوڵدەدات گۆڕانی قەدەغە بکات. هەردووکیان ئەوە ڕەت دەکەنەوە کە مرۆڤ خۆی دەسەڵاتی قسەکردن لەسەر ناسنامەی خۆی هەبێت.
ئازادی پاراستنی ناسنامە و ئازادی گۆڕینی، دوو پارچەی لێکنابڕاوەی یەک مافی سۆژبوونن. بەڵام ئەو تێگەیشتنەی ناسنامە وەک جەوهەرێکی نەگۆڕ دەبینێت، ئەم مافە لە مرۆڤ دەستەنیشت دەکات. دەسەڵاتی دیاریکردنی ئەوەی کێ تورکە، کێ کوردە، کێ عەلەویە لە خودی کەسەکە وەردەگرێت و دەیدەتە دەسەڵاتێک. بەم شێوەیە ناسنامە لە شێوازێکی پێناسەکردنی مرۆڤ بۆ خۆی دەچێت، دەبێتە حوکمێک کە ئەوانی تر بەسەریدا دەسەپێنن.
جەوهەرگەری و فاشیزم
زمانێک کە عەلەویی کوردی نادیار دەکات: کاتێک قوربانی دەبێتە تاوانبار. ئەم تێگەیشتنە پەیوەندیی هەرەمەکی نییە لەگەڵ ئایدۆلۆژیا فاشیستییەکان. فێرکردنی ڕەگەزی نازیزم پشتی بەستبوو بە فەرزکردنی ئەوەی مرۆڤان جەوهەرێکی ڕەگەزی نەگۆڕ و میراتگیراو هەیە. ئاریایگەری وەک تایبەتمەندییەک هاتبووە دیزاینکردن کە دەووترا لە ڕێگەی ڕەچەڵەکەوە دەگوازرێتەوە. هیچ شوێنێک نەبوو بۆ ئەوەی مرۆڤان خۆیان دیاری بکەن کێن. دەسەڵاتی ڕەگەزپەرست بوو کە ناسنامەیان دیاری دەکرد.
بیری جەوهەرگەری کاتێک مافی مرۆڤان ڕەت دەکاتەوە بۆ پێناسەکردنی بەستراوەتییەکانی خۆیان و بە زۆر لەناو پۆلێنی دیاریکراودا بەندیان دەکات، دەتوانێت بە ئامرازێکی زۆرداری فاشیزانە بگۆڕدرێت. وتەی 'عەلەوی کورد نییە' لە دانپیانانی ڕای تەنها لەسەر ڕەچەڵەکی مێژوویی تێپەڕ دەبێت. بانگەشەیەکی دەسەڵاتییە لەسەر ئەوەی کێ بڕیار دەدات مرۆڤێک کێیە.
عەلەویگەرییەکان و بەیەکگەیشتن لە شار
عەلەویگەری نییە… عەلەویگەرییەکان هەن… ئەمەش دەکرێت وەک دەوڵەمەندییەک بیربکرێتەوە یا وەک هەڕەشەیەک…
کاتێک جیاوازی لەنێوان عەلەویانەکان دادەچینین بۆ کێشەیەک لەنێوان عەلەوی کورد و عەلەوی تورک، جیاوازییەکانی نێوان خودی عەلەویی تورکەکانیش لەبیرمان دەچێت. هەن کەسانێک عەلەویگەری وەک باوەڕ و شێوازی ژیانێکی تایبەت بە ئانادۆلیا پێناسە دەکەن، هەنیش ئیمام عەلی و ئەهلی بەیت دەخەنە ناوەڕاست. ئەم دوو هانگاوشێنیە دەتوانن لە یەک کەس و لە یەک کۆمەڵگادا پێکەوە بن. جەم چۆن بەڕێوە دەبرێت، باوەڕ چۆن دەگوازرێتەوە، پەیوەندی عەلەویگەری لەگەڵ ئیسلام چۆن تێدەگەین؟ وەڵامی ئەم پرسیارانەش جۆراوجۆرن.
ئەمڕۆ قورستر وایە باس لە یەک عەلەویگەری بکرێت. ئەم جیاوازییانە پێشتریش هەبوون. لە کۆمەڵگایانی بچووک و بەرامبەر یەکتر داخراوی زیاتر، خەڵک وا دەزانین کە عەلەویگەرییەکەی خۆیان لە هەموو شوێنێک بە هەمان شێوە دەژیردرا. کەسێک کە لە گوندێکی مەرعەش گەورە بووبوو، وای بیردەکردەوە کە چۆن لە گوندەکەی خۆیدا جەم بەڕێوە دەبرا، لە چۆرۆمیشدا بەهەمان شێوە بەڕێوە دەبرا. تەنانەت وای دادەنا کە عەلەویانی سووریا ڕۆشنگەریی هاوشیوەی خۆی هەبووبن. بە کۆچ و شارنشینبوون و پەیوەندییە نێوان وڵاتانەوە، ئەو کۆمەڵگایانەی کە بەبێ هاوئاگاداریی لە یەکتر دەژیان، زیاتر دەستیان بە یەکگەیشتن کرد.
عەلەوییە چۆرۆمی، سیڤاسی و مەرعەشییەکان کە لە ئیستانبول یا بەرلین یەکتریان بینیوە، لەوانەیە وایان بیرکردبێتەوە کە دەتوانن کۆمەڵگایەکی عەلەوی دروستبکەن کە لە سنووری گوندەکانیان تێپەڕ بێت (گواستنەوە لە کۆمەڵ بۆ کۆمەڵگا). کۆمەڵە و جەمخانەکان بوونە شوێنی ئەم یەکگەیشتنە. کاتێک ڕوو بە ڕوو بوونەوە، بینیان کە سەرباری ناوی هاوشێوە، عەلەویگەری بە شێوازی جیاواز دەژیان. مرۆڤ عەلەویگەری لە گوند فێربووبوو. لە شار بینی کە ئەوەی فێربووبوو تەنها یەکێک بووە لە شێوازەکانی ژیانی عەلەویگەری.
لە کۆمەڵ بۆ کۆمەڵگا و بیسەرهاتن بۆ کۆمەڵ
فێردیناند تونیس لە بەرهەمی خۆیدا بە ناوی Gemeinschaft und Gesellschaft دوو شێوازی پەیوەندی لەیەکتر جیا دەکاتەوە. لە کۆمەڵدا (Gemeinschaft)، مرۆڤان لە ڕێگەی خێزان، دراوسێیەتی و نەریتەوە بە بەستراوەتیی قوول بە یەکتر پابەند دەبن. لە کۆمەڵگایەکی بچووک وەک گوند، پەیوەندییەکان چڕن. مرۆڤان یەکتریان بە نزیکەوە ناسیوە و لە زۆربەی بوارەکانی ژیانی ڕۆژانەدا پێویستی بە یەکتر هەیە. لە کۆمەڵگادا (Gesellschaft) بەڵام، مرۆڤان لەناو چوارچێوەیەکی کۆمەلایەتی فراوانتردا، لە ڕێگەی دامودەزگا، کۆمەڵە، گرێبەست و ئامانجی دیاریکراوەوە پەیوەندی لەگەڵ یەکتر دادەمەزرێنن. بۆیان دەکرێت لە چوارچێوەیەکی فراوانتر هەلبژاردن بکەن لەسەر ئەوەی لەگەڵ کێ کۆدەبنەوە و بەشداری چ کۆمەڵگایانە دەکەن. کۆچ لە گوند بۆ شار، لەم ڕوانگەوە، کۆچێکە لە کۆمەڵ بەرەو کۆمەڵگا.
لە گوندێکدا کە هەمووان عەلەوین، ئەگەر دایک و باوکت عەلەوی بن، تۆش وەک عەلەوی گەورە دەبیت. کەس لێت ناپرسێت دەتەوێت بە کوێوە بژیت. تۆش دەتوانیت بەبێ ئەوەی ئەم پرسیارە لە خۆت بکەیت بژیت. عەلەویگەری شتێکە کە لە خێزان، دراوسێ، شایی، شیوەن و منداڵیت جیا نەکراوەتەوە. کاتێک لە ناو جیهانی خودی کۆمەڵەکەوە سەیر بکرێت، عەلەویگەری خۆشترین شتی جیهانە. پێویستیش بە بیرکردنەوە لەسەر ئەوەی چۆن دەکرێت ژیانێک لە دەرەوەی ئەو جیهانە هەبێت، زۆر نییە.
بەڵام لە ئیستانبول یا بەرلین، منداڵ لەگەڵ عەلەویگەرییەکی کە لە خێزانی خۆی فێربووە، ڕووبەڕووی عەلەویگەرییەکانی تر، باوەڕەکانی تر و بێباوەڕیش دەبێتەوە. دەتوانێت عەلەویگەری بە شێوازێکی جیاواز لە خێزانەکەی بژیت، خۆی وەک بێباوەڕ پێناسە بکات بەڵام عەلەویگەری وەک بەستراوەتییەکی کولتووری بەردەوام بپارێزێت، یاخود بە تەواوی لە عەلەویگەری دوور بکەوێتەوە. ئازادیی هەلبژاردنی دایک و باوک کە لە شار بەدەستیان هێناوە، ئەوە دەگەیەنێت کە منداڵیشیان دەتوانێت ڕێگایەکی جیاواز لە خۆیان هەلبژێرێت. لە کۆمەڵگایەک کە عەلەویگەری لە کەمینەیدا بمێنێتەوە، ئەم ئەگەرە بۆ هەندێک خێزان کە دەبینن کولتووری خۆیان لە ژیانی ڕۆژانەی منداڵەکانیان ڕۆژ بە ڕۆژ کەمتر شوێن دەگرێتەوە، وەک هەڕەشەیەک دەرکەوتن. ئەوەی لە گوند لەناو ژیانی ڕۆژانەدا فێربووە، چۆن لە شار بۆ منداڵان دەگوازرێتەوە، بووەتە پرسیارێکی ئاشکرا. بیسەرهاتن بۆ کۆمەڵ لێرەدا بەهێزتر دەبێت. خەڵک هەروەک چۆن نزیکایەتی گوندیان بیریان هاتبێتەوە، ئەو ژیانەی کولتوور بەخۆڕایی بۆ منداڵان دەگوازایەوەش بیریان دێتەوە. جەمخانە و کۆمەڵەکان دەتوانن ببنە شوێنی فێربووی منداڵان بۆ عەلەویگەری لەگەڵ کەسانی تر. خەڵک لە کاتێکدا لە شاردا بە ئامرازی کۆمەڵگا خۆیان ڕێکدەخەن، لەناو ئەو ڕێکخستنەدا هەوڵدەدەن بەستراوەتییە قووڵەکانی کۆمەڵ دووبارە دابمەزرێنن.
بۆچوونم وایە ئەم بیسەرهاتنە بەشێکی لە پاشخانی گفتوگۆکانی دەوری عەلەویی کوردی، عەلەویی تورکی، هانگاوشینی ئەهلی بەیت و عەلەویی ئانادۆلیدا هەیە. کاتێک مرۆڤ بەرگری لە عەلەویگەرییەکەی خۆی دەکات، هەروەها بیر لەوە دەکاتەوە کە چ عەلەویگەرییەک بۆ منداڵەکەی بگوازێتەوە و لەگەڵ کێ ئەمە بکات. هەندێجار بۆ ئەوەی بسەلمێنێت کە عەلەویگەرییەکەی خۆی کۆنترین، ڕاستەقینەترین، تەنانەت بەرزترین عەلەویگەرییە، ڕوو لە مێژوو دەکات. وتەی 'لە گوندەکەمان بەم شێوەیە دەکرێت' دەبێتە حوکمی 'لە عەلەویگەریدا بەم شێوەیە دەکرێت'. پاشانیش 'ئەگەر ئێوە بەم شێوەیە نەکەن، عەلەوی نین' دێت. مرۆڤانێک کە یەکتری دەبینن بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگایەکی عەلەوی لە شار، دەتوانن دووبارە بکشێنەوە بۆ کۆمەڵی خۆیان. بەستراوەتی هەروەک چۆن لە ڕێگەی ئەو کەسانەی پەیوەندیمان لەگەڵ دادەمەزرێنین پێناسە دەکرێت، هەروەها لە ڕێگەی ئەو کەسانەشەوە کە لە دەرەوە دەیهێلینەوە پێناسە دەست پێدەکات.
دووبارەبوونەوەی ئایین، بەستراوەتی و فۆلکلۆربوون…
بۆ تێگەیشتن لە بیسەرهاتنی بۆ کۆمەڵ، پێویستە سەیر بکرێت کە ئایینەکان چۆن لە ژیانی ڕۆژانەدا دووبارە دەبنەوە و پەیوەندییەکانی نێوان خەڵک چۆن بەردەوامی دەبینن.
لە دینداریی سوننەدا، پێنج نوێژی ڕۆژانە لەناو خولقاوی ڕۆژدا و ڕۆژووی ڕەمەزان لەناو خولقاوی ساڵدا شوێنی خۆیان دەگرنەوە. نوێژی هەینی، تەراویحی ڕەمەزان و نوێژەکانی بە کۆمەڵ، خەڵک بە ئارامی بەردەوام کۆدەکەنەوە. ئەم دووبارەبوونەوەیە تەنها بە عیبادەت سنووردار نییە. سلاوکردن بەناوی خودا، وتنی 'بەسمیلا' پێش دەستپێکردنی هەر کارێک، باوەڕ دەگوازێتەوە بۆ بچووکترین ساتەکانی ژیانی ڕۆژانە. مرۆڤ هەستی بەوە دەکات کە لەو کۆمەڵگایە پارچەیە، لەناو ئەو هەلسوکەوتانەی کە لەگەڵ کەسانی تردا دووبارەیان دەکاتەوە. دووبارەبوونەوەی ئایین تەنها جێبەجێکردنی ئەرکێکی دینی نییە. هەروەها دووبارە بەرهەمهێنانی بەستراوەتییە. مرۆڤ بە دووبارەکردنەوەی هەمان هەلسوکەوت لەگەڵ کەسانی تر، هەست دەکات بەشێکە لە جیهانێکی هاوبەش. ئایینەکان تەنها باوەڕ دەرببڕن، بەڵکو بە دروستکردنی کاتی هاوبەش، یەکگەیشتن و ژیانی هاوبەش، لە بەردەوامیی بەستراوەتییە کۆمەلایەتییەکانیشدا بەشداری دەکەن.
لە عەلەویگەریدا جەم، ڕۆژووی دوازدە ئیمام لە مۆحەڕەمدا و ڕۆژووی خزر هەن وەک پراکتیکی ئایینی. ئەوەی ئەمانە چۆن و بە چەند جار جێبەجێ دەکرێن، بەپێی خێزان، ناوچە و کۆمەڵگا جیاوازن. لە هەندێک گوند دەدە لە وەرزی زستاندا دێت و جەم بەڕێوە دەبرد. ئەم یەکگەیشتنەی بەناو دوورایی زۆردا دەستی دەدا، واتایەکی قووڵی بۆ کۆمەڵگا هەبوو. لە ماوەی نێوان دوو جەمدا، خەڵک هەر لە هەمان گوند دەژیان، یەکتریان دەبینی، بەشداری خۆشی و شیوەنی یەکتریان دەکرد. تەنانەت ئایینیش کەم جار بووایە، ئەو پەیوەندییانەی بەستراوەتییەکە دەگوزرانەوە هەر ڕۆژێک بوون. لە گوندێک کە هەمووان عەلەوین، پێویست نەبوو بۆ عەلەوی مانەوە هەر ڕۆژێک بەستراوەتی بە ئایینێک بگۆڕدرێتەوە. بەستراوەتی تەنها لە ئایینەکاندا نەبوو، بەڵکو لە خودی ژیانی ڕۆژانەدا دەژیا.
بەڵام لە شار ئەم پەیوەندییانە دەگۆڕێن. ئەو یەکگەیشتنانەی لە گوند بەخۆڕایی پێکدەهاتن کەمتر دەبنەوە، پەیوەندیی دراوسێیەتی و خزمایەتی جیاواز دەبن، خەڵک لە یەکتر دووردەکەونەوە. بەم شێوەیە بۆشاییە درێژەکان لەنێوان ئایینەکاندا زیاتر هەست پێکرێن. پێویستە ئەو بەستراوەتییەی لە گوند هەر بووبوو، لە شاردا دووبارە دابمەزرێنرێتەوە. بۆیە خەڵک پێویستیان زیاتر بۆ جەمخانە، کۆمەڵە، یادکردنەوەی هاوبەش و یەکگەیشتنی کولتووری دەبینن. فۆلکلۆربوونی عەلەویگەری کە باسی دەکەم، ئاماژەیە بەم لایەنی گۆڕانکارییە. هەندێک پراکتیک کە لە گوند لەناو پەیوەندییە ڕۆژانەیی و ژیانی باوەڕیدا واتای خۆی وەردەگرت، لە شار دەتوانن بگۆڕدرێن بۆ شێوازی کولتووری کە لە ڕۆژانی دیاریکراودا بیر دەخرێتەوە، سەحنە دەکرێت یا سەیر دەکرێت.
سەماکردنێک لەسەر سەحنە دەتوانێت بیرەوەریی هاوبەش بزیندەوە. گۆرانی، یادکردنەوە یا سەماکردنێک دەتوانن خەڵک لە یەکتر نزیک بکەنەوە. بەڵام ئەو بەستراوەتیەی لە ناو جەم بە یەکتردا سوورانەوە پێکدێت، لەگەڵ ئەو ئەزموونەی لە سەیرکردنی سەماکردنێکی سەحنەدا پێکدێت، یەک نین. لە یەکیان خەڵک بەشداربووی ئایینەکەن، لەوی دیکەدا زۆربەی کات بوونەتە بیننەری نمایشێکی کولتووری. ئەمە ئەوە ناگەیەنێت کە سەماکردنی سەحنەکراو بێواتایە. بەپێچەوانەوە، دەتوانێت بەشداری لە پاراستنی بیرەوەریی کولتووری و گواستنەوەی بۆ نەوەی نوێ بکات. بەڵام جیاوازی هەیە لەنێوان بیرهێنانەوەی کولتوورێکی هاوبەش و ژیانکردنی ژیانێکی هاوبەش. بەردەوامیی ئەو نزیکایەتییەی لە یەکگەیشتنەکان پێکدێت، پاڕاوە بەوەی خەڵک لەنێوان دوو یەکگەیشتندا تا چەند لە ژیانی یەکتردا شوێن دەگرنەوە.
بۆچوونەکانی ئەم نووسینە هی نووسەرەکەیەتی؛ لەوانەیە لەگەڵ سیاسەتی بڵاوکردنەوەی Rastinews بگونجێت یان نەگونجێت. Rastinews پلاتفۆرمێکی ئازادە و بەرەوڕووی بۆچوونی جیاواز کراوەیە.
